Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÂN TỐ CHỦ QUAN ĐỐI VỚI SỰ CHUYỂN BIẾN CƠ CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM THỜI KỲ HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Một số khái niệm cơ bản 1.Khái niệm giai cấp công nhân Các Mác và Ph.Ăngghen là những người đầu tiên đưa chủ nghĩa duy vật biện chứng và phương pháp biện chứng vào nghiên cứu lịch sử phát triển của xã hội loài người, đi sâu nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, nghiên cứu giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của họ. Trong Những nguyên lý của chủ nghĩa cộng sản, Ph.Ăng ghen chỉ rõ: “Giai cấp vô sản là một giai cấp xã hội hoàn toàn chỉ kiếm sống bằng việc bán sức lao động của mình, chứ không phải sống bằng lợi nhuận của bất cứ số tư bản nào, đó là một giai cấp mà hạnh phúc và đau khổ, sống và chết, toàn bộ sự sống còn của họ đều phụ thuộc vào số cầu về lao động…Nói tóm lại, giai cấp vô sản hay là giai cấp những người vô sản là giai cấp lao động trong thế kỷ XIX”[15, tr. Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, trong phần chú thích của mục Tư sản và vô sản cho lần xuất bản năm 1888, Ph.Ăng ghen định nghĩa: “Giai cấp vô sản là giai cấp những công nhân làm thuê hiện đại, vì mất các tư liệu sản xuất của bản thân, nên buộc phải bán sức lao động của mình để sống”[16, tr.
Có thể nhận thấy, Mác và Ph.Ăng ghen đã đồng nhất “người công nhân hiện đại” với “người vô sản” trong định nghĩa khoa học của mình. Điều đó hoàn toàn đúng trong thế kỷ XIX. Các ông đã sử dụng những thuật ngữ khác nhau để nói về giai cấp công nhân: giai cấp vô sản, giai cấp lao động làm thuê ở thế kỷ XIX, giai cấp vô sản hiện đại, công nhân làm thuê hiện đại… “Giai cấp công nhân là giai cấp vô sản có trình độ lao động công nghiệp cao, là đứa con của nền đại công 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiệp hiện đại”. Tuy dùng nhiều tên gọi khác nhau nhưng theo C.Ăngghen, giai cấp công nhân vẫn mang hai thuộc tính cơ bản phân biệt với các giai cấp, tầng lớp xã hội khác.
- Một là, về phương thức lao động, phương thức sản xuất, đó là người lao động trong nền sản xuất công nghiệp. Có thể họ là người lao động trực tiếp hay gián tiếp vận hành các công cụ sản xuất có tính chất công nghiệp ngày càng hiện đại và xã hội hoá ngày càng cao. Đã là công nhân hiện đại thì phải gắn với nền đại công nghiệp, bởi vì nó là sản phẩm của nền đại công nghiệp. Giai cấp công nhân hiện đại là hạt nhân, bộ phận cơ bản của mọi tầng lớp công nhân.
- Hai là, về vị trí trong quan hệ sản xuất của giai cấp công nhân; Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa thì giai cấp công nhân là những người vô sản hiện đại, không có tư liệu sản xuất, nên buộc phải làm thuê, bán sức lao động cho nhà tư bản và bị toàn thể giai cấp tư sản bóc lột. Tức là giá trị thặng dư mà giai cấp công nhân tạo ra bị nhà tư bản chiếm đoạt. Chính căn cứ vào tiêu chí này mà người công nhân dưới chủ nghĩa tư bản được gọi là giai cấp vô sản. Như vậy họ không còn là những người vô sản như trước, sản phẩm thặng dư do họ tạo ra làm nguồn gốc cho sự giàu có và phát triển của xã hội xã hội chủ nghĩa.
Tiếp tục sự nghiệp của Mác - Ăngghen, V. Lênin đã nghiên cứu, bổ sung làm hoàn chỉnh và phong phú thêm lý luận về giai cấp vô sản, với những luận điểm mới về giai cấp vô sản trong điều kiện mới khi đã giành được chính quyền. Lênin đã đưa ra khái niệm “giai cấp” tương đối hoàn chỉnh làm cơ sở khoa học cho nghiên cứu các giai cấp, tầng lớp trong xã hội, trong đó có GCCN. Trong tác phẩm “Sáng kiến vĩ đại”, Người viết: “Người ta gọi giai cấp là tập đoàn người rộng rãi, những tập đoàn này khác nhau về địa vị trong một hệ thống sản xuất xã hội nhất định do lịch sử quy định, khác nhau về 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan hệ của họ (thường thì những quan hệ này được pháp luật quy định và thừa nhận) với những tư liệu sản xuất và vai trò của họ trong tổ chức xã hội về lao động, và như vậy là khác nhau về phương thức hưởng thụ và về phân chia của cải xã hội ít hoặc nhiều mà họ được sử dụng.
Giai cấp là những tập đoàn người, trong đó tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác do các tập đoàn đó có địa vị khác nhau trong một chế độ nhất định của kinh tế - xã hội”[13, tr. Theo Lênin, khi giai cấp vô sản giành được chính quyền, thì công nhân không còn là người làm thuê cho chủ tư bản nữa, mà đã là người làm chủ nhà nước, làm chủ tập thể đối với tư liệu sản xuất được công hữu hóa. Như vậy, quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin đều thống nhất khẳng định: giai cấp vô sản hay GCCN đều do nền đại công nghiệp sinh ra, là những người trực tiếp vận hành các công cụ sản xuất công nghiệp tạo ra của cải vật chất cho xã hội và tồn tại, phát triển cùng với sự phát triển của nền đại công nghiệp. Dưới CNTB, công nhân là những người lao động không có tư liệu sản xuất, phải làm thuê bán sức lao động cho nhà tư bản để sống, bị nhà tư bản bóc lột giá trị thặng dư, có lợi ích căn bản đối lập với lợi ích của giai cấp tư sản.
Quán triệt sâu sắc học thuyết Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, nhà văn hóa lớn của thế giới, tuy không đưa ra định nghĩa cụ thể về GCCN, song trong nhiều bài viết, nhiều cuộc nói chuyện quan trọng, Người đã chỉ ra những ai là công nhân, lực lượng nòng cốt trong GCCN là những người nào? Đồng thời Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng luôn khẳng định vị trí, vai trò to lớn của GCCN nói chung, GCCN Việt Nam nói riêng trong quá trình cách mạng. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trên cơ sở tư tưởng của các nhà kinh điển chủ nghĩa xã hội khoa học về các vấn đề giai cấp, và từ thực tiễn cách mạng và đời sống kinh tế - xã hội, có thể nêu ra định nghĩa về giai cấp công nhân như sau: “Giai cấp công nhân hiện đại là một tập đoàn xã hội ổn định, hình thành và phát triển cùng với cách mạng công nghiệp, với nhịp độ phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại có tính chất xã hội hoá ngày càng cao; là lực lượng sản xuất cơ bản, tiên tiến trong nền sản xuất hiện đại, lao động trong môi trường công nghiệp, dịch vụ công nghiệp, trực tiếp hoặc tham gia vào quá trình sản xuất hoặc tái sản xuất ra của cải vật chất và cải tạo các quan hệ xã hội; là giai cấp đại biểu cho phương thức sản xuất tiên tiến, động lực chính của tiến trình lịch sử từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội”. Trong xã hội tư bản chủ nghĩa, giai cấp công nhân là giai cấp bị áp bức, bị tước hết mọi quyền sở hữu tư liệu sản xuất, hoặc về cơ bản không có tư liệu sản xuất; làm thuê trong nền sản xuất công nghiệp tư bản chủ nghĩa, bị giai cấp tư sản thống trị, bóc lột giá trị thặng dư; là giai cấp đối lập với giai cấp tư sản về lợi ích cơ bản; giai cấp có khả năng lãnh đạo quần chúng nhân dân lao động và các lực lượng tiến bộ trong toàn thể dân tộc tiến hành cuộc cải biến cách mạng, thay thế chủ nghĩa tư bản bằng chủ nghĩa xã hội. Khái niệm giai cấp công nhân Việt Nam Từ khái niệm về giai cấp công nhân hiện đại nêu trên, một vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra là: giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay bao gồm những ai? Cơ cấu và vai trò của nó ra sao? Nước ta đang ở chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Sự tồn tại của nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần với nhiều hình thức sở hữu trong thời kỳ quá độ là tất yếu khách quan. Đó là 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những vấn đề đã được các Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI, VII, VIII, IX, X và XI của Đảng khẳng định. Từ thực tiễn đó và trên cơ sở định nghĩa về giai cấp công nhân hiện đại, như đã nêu ở trên, có thể nêu lên khái niệm giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay như sau: Giai cấp công nhân Việt Nam là lực lượng xã hội to lớn, đang phát triển cùng với sự phát triển của nền công nghiệp hiện đại, bao gồm những người lao động chân tay và trí óc, làm công hưởng lương trong các loại hình sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp, trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất và tái sản xuất của cải vật chất; là giai cấp có sứ mệnh lãnh đạo cách mạng thông qua đội tiền phong là Đảng Cộng sản Việt Nam; giai cấp đại diên cho lực lượng sản xuất tiên tiến; đội tiên phong trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Giai cấp công nhân là lực lượng đi đầu trong sự nghiệp CNH - HĐH vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; lực lượng nòng cốt trong liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng, có đóng góp tích cực vào phong trào công nhân quốc tế và tiến bộ xã hội của toàn thể nhân loại 1.
Khái niệm cơ cấu và cơ cấu giai cấp công nhân * Khái niệm cơ cấu: Theo từ điển tiếng Việt, cơ cấu là sự sắp xếp của các yếu tố thành phần trong một chỉnh thể thống nhất. Nghiên cứu về cơ cấu thực chất là nghiên cứu đến tác động giữa cá thể và tập thể, giữa bộ phận và toàn thể, giữa thành phần và chỉnh thể. Trên cơ sở đó tìm ra mối quan hệ hợp lý nhất cho sự sắp xếp các thành phần, các bộ 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phận để có thể phát huy đến mức tối đa chức năng của các chỉnh thể. Tìm hiểu khái niệm cơ cấu giai cấp công nhân trước hết cần hiểu rõ khái niệm cơ cấu xã hội – giai cấp.