Luận văn thạc sĩ ueh các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại báo cáo tài chính sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở việt nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại báo cáo tài chính sau kiểm toán tại công ty niêm yết Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Việt
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Việc Trình Bày Lại Báo Cáo Tài Chính Sau Kiểm Toán Trong Các Công Ty Niêm Yết Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ HÌNH
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Sự cần thiết của nghiên cứu
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 0.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.4.1. Dữ liệu dùng cho nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.5.1. Về mặt học thuật
• 0.5.2. Về mặt thực tiễn
• 0.6. Kết cấu của luận án
• 1. CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRÌNH BÀY LẠI BCTC VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN VIỆC TRÌNH BÀY LẠI BCTC TRONG CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TỪ CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC
• 1.1. Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC
• 1.2. Các nghiên cứu ở nƣớc ngoài về những nhân tố ảnh hƣởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán
• 1.2.1. Những nghiên cứu về ảnh hƣởng của đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn công ty đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC
• 1.2.2. Những nghiên cứu đề cập đến ảnh hƣởng của những đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC
• 1.2.3. Những nghiên cứu về ảnh hƣởng của đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC
• 1.3. Các nghiên cứu trong nƣớc về ảnh hƣởng của các nhân tố đến trình bày lại BCTC
• 1.4. Phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc các nghiên cứu trƣớc tiếp cận
• 1.5. Những đóng góp của các nghiên cứu trƣớc
• 1.5.1. Những đóng góp của các nghiên cứu ở nƣớc ngoài
• 1.5.2. Những đóng góp của các nghiên cứu ở trong nƣớc
• 1.6. Hạn chế của các nghiên cứu trƣớc
• 1.7. Khe hổng nghiên cứu và vấn đề nghiên cứu của luận án
• 1.8. Kết luận chƣơng
• 2. CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Báo cáo tài chính
• 2.2. Trình bày lại báo cáo tài chính
• 2.3. Các lý thuyết nền tảng cho việc xây dựng mô hình nghiên cứu
• 2.3.1. Lý thuyết đại diện
• 2.3.2. Lý thuyết cổ đông
• 2.3.3. Lý thuyết tam giác gian lận
• 2.4. Những nhân tố ảnh hƣởng đến trình bày lại BCTC từ cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trƣớc
• 2.4.1. Đặc điểm của HĐQT và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC
• 2.4.2. Đặc điểm cơ cấu vốn chủ sở hữu và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC
• 2.4.3. Những đặc điểm liên quan đến kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết và khả năng trình bày lại BCTC
• 2.4.4. Đặc điểm kinh tế và các đặc điểm khác của công ty và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC
• 2.5. Tổng hợp các nhân tố ảnh hƣởng dùng để xem xét trong nghiên cứu này
• 2.6. Mô hình nghiên cứu thực nghiệm
• 2.7. Kết luận chƣơng
• 3. CHƢƠNG 3: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 3.1.1. Tiếp cận phƣơng pháp nghiên cứu
• 3.1.2. Thiết kế nghiên cứu
• 3.1.3. Sự phù hợp của phƣơng pháp nghiên cứu
• 3.1.3.1. Nghiên cứu định lƣợng
• 3.1.3.2. Thiết kế nghiên cứu định lƣợng
• 3.1.3.3. Nội dung nghiên cứu định lƣợng
• 3.2. Trình bày lại BCTC và sự đo lƣờng
• 3.3. Phát triển các giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. Mô hình hồi quy
• 3.5. Các biến và thang đo
• 3.6. Trình tự nghiên cứu
• 3.7. Mẫu và sự lựa chọn mẫu
• 3.7.1. Lựa chọn mẫu
• 3.7.2. Quy mô mẫu
• 3.8. Dữ liệu cho nghiên cứu
• 3.8.1. Mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 3.8.2. Dữ liệu thu thập
• 3.8.3. Xử lý dữ liệu và gán thang đo cho từng biến
• 3.9. Công cụ và phƣơng pháp phân tích dữ liệu
• 3.9.1. Công cụ sử dụng
• 3.9.2. Phƣơng pháp phân tích dữ liệu
• 3.10. Nghiên cứu định tính
• 3.10.1. Phƣơng pháp và công cụ nghiên cứu
• 3.10.2. Chọn mẫu cho nghiên cứu
• 3.10.3. Thu thập và xử lý dữ liệu
• 3.10.3.1. Kỹ thuật thu thập số liệu
• 3.10.3.2. Xử lý dữ liệu
• 3.11. Kết luận chƣơng
• 4. CHƢƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Trình bày lại BCTC ở Việt Nam
• 4.1.1. Vấn đề về trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam
• 4.1.2. Xu hƣớng trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam giai đoạn 2011 – 2015
• 4.2. Kết quả nghiên cứu định lƣợng
• 4.2.1. Kết quả thống kê về việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, giai đoạn 2011 - 2015
• 4.2.2. Những chỉ tiêu của BCTC thƣờng trình bày lại sau kiểm toán
• 4.2.3. Kết quả thống kê thực tế trình bày lại một số chỉ tiêu ở BCTC sau kiểm toán
• 4.2.4. Kết quả thống kê quy mô số tiền trình bày lại ở chỉ tiêu lợi nhuận sau thuế trên BCKQHĐKD sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam
• 4.2.5. Kết quả thống kê trình bày lại BCTC sau kiểm toán theo lĩnh vực ngành nghề kinh doanh
• 4.2.6. Thống kê mô tả các biến trong mô hình nghiên cứu
• 4.2.7. Kết quả hồi quy binary logistic xác định các nhân tố ảnh hƣởng đến trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết
• 4.2.8. Kết quả kiểm tra hệ số tƣơng quan của các biến trong mô hình
• 4.2.9. Kết quả tóm tắt xử lý trƣờng hợp của quá trình hồi quy binary logistic
• 4.2.10. Kết quả kiểm định mức độ phù hợp của mô hình
• 4.2.11. Kết quả kiểm định mức độ giải thích của mô hình
• 4.2.12. Kết quả kiểm định mức độ dự báo của mô hình
• 4.2.13. Kết quả kiểm định WALD
• 4.2.14. Kết quả kiểm định vai trò ảnh hƣởng của các nhân tố
• 4.3. Kết quả của phần nghiên cứu định tính
• 4.4. Thảo luận những nhân tố ảnh hƣởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam
• 4.5. Kết luận chƣơng
• 5. CHƢƠNG 5: KẾT LUẬN, CÁC HÀM Ý VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Những nhân tố thuộc về đặc điểm kinh tế và những đặc điểm khác của công ty
• 5.2. Những nhân tố thuộc về đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu vốn của công ty
• 5.3. Những nhân tố thuộc về đặc điểm liên quan đến việc kiểm toán BCTC ở các công ty niêm yết
• 5.4. Những hàm ý từ kết quả nghiên cứu
• 5.5. Những đóng góp của luận án
• 5.6. Những hạn chế của luận án và hƣớng nghiên cứu trong tƣơng lai
• 5.7. Những kiến nghị đối với các bên liên quan
• 5.7.1. Đối với cơ quan quản lý nhà nƣớc
• 5.7.2. Đối với công ty kiểm toán độc lập thực hiện kiểm toán BCTC các công ty niêm yết
• 5.7.3. Đối với các đối tƣợng sử dụng BCTC
• 5.7.4. Đối với công ty niêm yết
• 5.8. Kết luận chung
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Trình Bày Lại BCTC

Trình bày lại báo cáo tài chính (BCTC) sau kiểm toán là một vấn đề quan trọng trong các công ty niêm yết ở Việt Nam. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của công ty mà còn tác động đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư. Nghiên cứu này sẽ phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm cải thiện chất lượng thông tin tài chính.

1.1. Định Nghĩa Trình Bày Lại BCTC

Trình bày lại BCTC là quá trình điều chỉnh các số liệu tài chính đã công bố trước đó. Điều này thường xảy ra khi có sự phát hiện sai sót hoặc gian lận trong báo cáo tài chính. Việc này có thể dẫn đến những thay đổi lớn trong lợi nhuận và tài sản của công ty.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Trình Bày Lại BCTC

Việc trình bày lại BCTC có thể ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và giá cổ phiếu của công ty. Thông tin tài chính chính xác là yếu tố quyết định trong việc ra quyết định đầu tư. Do đó, việc hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng đến trình bày lại BCTC là rất cần thiết.

II. Các Vấn Đề Liên Quan Đến Trình Bày Lại BCTC Sau Kiểm Toán

Nhiều công ty niêm yết ở Việt Nam gặp phải vấn đề trình bày lại BCTC sau kiểm toán. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho công ty mà còn ảnh hưởng đến nhà đầu tư. Các vấn đề này cần được phân tích để tìm ra nguyên nhân và giải pháp khắc phục.

2.1. Nguyên Nhân Gây Ra Trình Bày Lại BCTC

Nguyên nhân chính dẫn đến việc trình bày lại BCTC bao gồm sai sót trong kế toán, áp lực từ cổ đông và các yếu tố bên ngoài như thay đổi quy định pháp lý. Những yếu tố này có thể làm giảm chất lượng thông tin tài chính.

2.2. Hệ Lụy Của Việc Trình Bày Lại BCTC

Hệ lụy từ việc trình bày lại BCTC có thể bao gồm sự giảm sút niềm tin của nhà đầu tư, giá cổ phiếu giảm mạnh và thậm chí là các vấn đề pháp lý. Điều này có thể dẫn đến tổn thất lớn cho công ty và các cổ đông.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến BCTC

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định lượng để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC. Các dữ liệu sẽ được thu thập từ các công ty niêm yết và phân tích bằng các mô hình hồi quy.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu

Thiết kế nghiên cứu sẽ bao gồm việc xác định các biến độc lập và biến phụ thuộc. Các biến này sẽ được đo lường thông qua các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính của công ty.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu

Dữ liệu thu thập sẽ được phân tích bằng phần mềm thống kê để xác định mối quan hệ giữa các nhân tố và khả năng xảy ra trình bày lại BCTC. Kết quả sẽ giúp đưa ra những khuyến nghị cụ thể.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Trình Bày Lại BCTC

Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết. Những nhân tố này bao gồm đặc điểm của hội đồng quản trị, áp lực từ cổ đông và các yếu tố kinh tế vĩ mô.

4.1. Đặc Điểm Hội Đồng Quản Trị

Nghiên cứu chỉ ra rằng hội đồng quản trị có ảnh hưởng lớn đến quyết định trình bày lại BCTC. Các công ty có hội đồng quản trị mạnh mẽ thường ít gặp phải vấn đề này hơn.

4.2. Áp Lực Từ Cổ Đông

Áp lực từ cổ đông có thể dẫn đến việc công ty phải điều chỉnh các số liệu tài chính để đáp ứng kỳ vọng của nhà đầu tư. Điều này có thể tạo ra rủi ro cho công ty trong dài hạn.

V. Giải Pháp Cải Thiện Chất Lượng BCTC

Để giảm thiểu tình trạng trình bày lại BCTC, các công ty niêm yết cần thực hiện các giải pháp như cải thiện quy trình kiểm toán, nâng cao chất lượng thông tin tài chính và tăng cường minh bạch.

5.1. Cải Thiện Quy Trình Kiểm Toán

Cải thiện quy trình kiểm toán sẽ giúp phát hiện sớm các sai sót trong BCTC. Các công ty nên hợp tác chặt chẽ với các kiểm toán viên để đảm bảo tính chính xác của thông tin tài chính.

5.2. Tăng Cường Minh Bạch Thông Tin

Minh bạch thông tin tài chính là yếu tố quan trọng để xây dựng niềm tin với nhà đầu tư. Các công ty nên công bố đầy đủ và kịp thời các thông tin liên quan đến BCTC.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu này đã chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết ở Việt Nam. Các giải pháp được đề xuất sẽ giúp cải thiện chất lượng thông tin tài chính. Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp này.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc trình bày lại BCTC là một vấn đề nghiêm trọng và cần được giải quyết. Các nhân tố như hội đồng quản trị và áp lực từ cổ đông có ảnh hưởng lớn đến vấn đề này.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Hướng nghiên cứu tương lai có thể xem xét tác động của các yếu tố bên ngoài như quy định pháp lý và tình hình kinh tế đến việc trình bày lại BCTC. Điều này sẽ giúp có cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam qua hơn 15 năm hình thành và phát triển đòi hỏi sự minh bạch thông tin tài chính như một điều kiện then chốt để phát triển bền vững (Trần Thị Phượng, 2017). Tuy nhiên, thực tế phát sinh tình trạng chênh lệch đáng kể giữa thông tin tài chính trên báo cáo tài chính (BCTC) đã được kiểm toán với BCTC do chính công ty niêm yết tự lập và công bố trước đó (BCTC quý 4 lũy kế cả năm). Hiện tượng này phản ánh việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán diễn ra phổ biến ở nhiều doanh nghiệp niêm yết.

Theo thống kê của Vietstock, tỷ lệ công ty niêm yết phải điều chỉnh lại chỉ tiêu lợi nhuận trên BCTC sau kiểm toán trong giai đoạn 2012–2014 lần lượt là 82%, 77% và 72%; riêng 6 tháng đầu năm 2015 tỷ lệ này là 52% (Minh An, 2015). Nhiều trường hợp có mức chênh lệch lên đến hàng trăm tỷ đồng hoặc thay đổi bản chất kết quả kinh doanh từ lãi sang lỗ và ngược lại, chẳng hạn như Công ty Cổ phần Địa ốc Dầu khí (năm 2013 lỗ tăng thêm 156 tỷ đồng), Tổng Công ty Cổ phần Xây lắp Dầu khí Việt Nam (năm 2013 lỗ giảm 487 tỷ đồng), hay Công ty Cổ phần Hùng Vương (năm 2017 lợi nhuận sau kiểm toán giảm gần 309 tỷ đồng khiến giá cổ phiếu giảm sàn 4 phiên liên tiếp vào các ngày 2, 3, 6, 7 tháng 2 năm 2017). Việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán làm giảm độ tin cậy của thông tin kế toán, gây phản ứng tiêu cực lên giá cổ phiếu và giá trị vốn hóa (Ball & Brown, 1968; Palmrose & cộng sự, 2001; Anderson & Yohn, 2002; GAO, 2007; Nguyễn Công Phương, 2015).

Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu dừng lại ở việc thống kê mô tả hiện tượng, hoặc chỉ phân tích riêng lẻ một nhóm nhân tố như đặc điểm Hội đồng quản trị (HĐQT) hay áp lực lợi nhuận. Chưa có công trình nào xây dựng mô hình toàn diện tích hợp đồng thời các nhóm nhân tố: đặc điểm HĐQT, cơ cấu sở hữu, đặc điểm kiểm toán độc lập và đặc điểm kinh tế của công ty trên một mẫu dữ liệu bao quát toàn bộ thị trường niêm yết tại Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, giai đoạn 2011–2015.

Các mục tiêu cụ thể gồm:

• Mục tiêu thứ nhất: Xác định mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, và mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố.
• Mục tiêu thứ hai: Khám phá và phân tích các nhân tố mới có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được xác định:

1. Những nhân tố nào được xác định có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố như thế nào?
2. Ngoài các nhân tố được xác định qua kiểm định, có những nhân tố mới nào được khám phá có ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán và các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ các công ty niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), loại trừ các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng và bảo hiểm do có đặc thù cấu trúc BCTC riêng biệt.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu BCTC và thông tin quản trị công bố trong giai đoạn 5 năm, từ năm 2011 đến năm 2015.
• Phạm vi nội dung: Xem xét sự thay đổi số tiền ở các chỉ tiêu tài chính trọng yếu trên BCTC sau kiểm toán so với trước kiểm toán (gồm Tổng tài sản, Vốn chủ sở hữu, Doanh thu thuần, Lợi nhuận trước thuế và Lợi nhuận sau thuế).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước trong và ngoài nước

Tổng quan các công trình quốc tế cho thấy ba hướng tiếp cận chính về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC (hoặc gian lận, sai sót trọng yếu BCTC):

Hướng tiếp cận	Các công trình tiêu biểu	Phát hiện chính
1. Đặc điểm HĐQT và cơ cấu sở hữu	Beasley (1996), Abbott & cộng sự (2001, 2004), Agrawal & Chadha (2005), Chen & cộng sự (2006), GAO (2007), COSO (2010), Abdullah & cộng sự (2010), Zhizhong & cộng sự (2011), Wang & Wu (2011), Aziz & cộng sự (2017).	Tỷ lệ thành viên độc lập bên ngoài và thành viên có chuyên môn tài chính trong HĐQT/Ủy ban kiểm toán làm giảm khả năng trình bày lại BCTC. Quy mô HĐQT lớn, CEO thuộc gia đình sáng lập làm tăng rủi ro sai phạm. Sự kiêm nhiệm CEO và Chủ tịch HĐQT cho kết quả chưa đồng nhất. Tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư tổ chức và cổ đông lớn bên ngoài giúp tăng cường giám sát.
2. Đặc điểm kiểm toán BCTC	Kinney & cộng sự (2004), Lazer & cộng sự (2004), Stanley & DeZoort (2007), Tompson & McCoy (2008), Francis & Yu (2009), Blankley & cộng sự (2012, 2013), Francis & cộng sự (2012), Vivek & Myungsoo (2013), Lobo & Zhao (2013).	BCTC được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán quy mô lớn (Big 4) ít xảy ra trình bày lại hơn. Phí kiểm toán thấp bất thường hoặc công ty có sự thay đổi công ty kiểm toán làm tăng xác suất trình bày lại BCTC do kiểm toán viên mới áp dụng thủ tục kiểm soát chặt chẽ hơn.
3. Đặc điểm kinh tế và đặc điểm khác của công ty	Kinney & McDaniel (1989), Loebbecke & cộng sự (1989), Bell & cộng sự (1991), Richardson & cộng sự (2002), Ahmed & Goodwin (2007), Wang & Wu (2011), Rezaei & Mahmoudi (2013).	Công ty có quy mô nhỏ, khả năng sinh lời kém, kinh doanh thua lỗ ở năm trước, đòn bẩy tài chính cao, tốc độ tăng trưởng cao hoặc tỷ số giá trị sổ sách trên giá trị thị trường cao có khả năng trình bày lại BCTC cao hơn.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu ban đầu về chênh lệch số liệu trước và sau kiểm toán gồm có:

• Nhóm nghiên cứu mô tả, phản ánh thực trạng: Mỹ Hà và Công Lý (2014), Minh An (2015), Vị Xuyên (2015).
• Nhóm nghiên cứu thực nghiệm định lượng: Trần Thị Giang Tân và Trương Thùy Dương (2016) kiểm định đặc tính HĐQT ảnh hưởng đến sai sót trọng yếu trên BCTC; Nguyễn Công Phương và Lâm Xuân Đào (2016) nghiên cứu sự kiêm nhiệm của Chủ tịch HĐQT, số công ty con tác động đến sai phạm BCTC; Nguyễn Trọng Nguyên (2015) nghiên cứu đặc tính HĐQT tác động đến chất lượng BCTC; Bùi Thị Mai Hoài và Nguyễn Thị Tuyết Hoa (2015) xem xét hành vi điều chỉnh thu nhập giảm thuế thu nhập doanh nghiệp; Nguyễn Văn Hương (2016) phân tích ảnh hưởng của áp lực lợi nhuận; Nguyễn Việt và Nguyễn Văn Hương (2017) kiểm định ảnh hưởng của các đặc điểm công ty (lỗ năm trước, nợ cao, áp lực lợi nhuận) đến việc điều chỉnh chỉ tiêu lợi nhuận.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu chỉ ra rằng các nghiên cứu quốc tế được thực hiện trong bối cảnh các thị trường phát triển, nơi tính minh bạch và khung pháp lý có sự khác biệt so với thị trường mới nổi như Việt Nam. Hơn nữa, kết quả giữa các nghiên cứu quốc tế vẫn còn mâu thuẫn về vai trò của quy mô HĐQT, sự kiêm nhiệm hay cấu trúc sở hữu.

Tại Việt Nam, chưa có công trình nào khảo sát toàn diện tổng thể các công ty niêm yết trên cả hai sàn HOSE và HNX với cỡ mẫu lớn (2.412 quan sát BCTC) và kết hợp đồng thời cả ba nhóm nhân tố (HĐQT/sở hữu, kiểm toán độc lập, đặc điểm kinh tế doanh nghiệp). Đồng thời, luận án tiếp cận trực tiếp việc đo lường nhị phân biến cố "có hay không việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán" và áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp gắn kết để khám phá thêm các nhân tố đặc thù trong thực tiễn kế toán - kiểm toán tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết nền tảng

Luận án vận dụng ba lý thuyết khoa học làm nền tảng xây dựng mô hình và phát triển các giả thuyết nghiên cứu:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Khởi xướng bởi Ross (1973), phát triển bởi Jensen & Meckling (1976), Fama & Jensen (1983), Watts (1977) và Eisenhardt (1989). Lý thuyết phân tích mối quan hệ hợp đồng giữa chủ sở hữu (cổ đông) và người đại diện (nhà quản lý). Khi lợi ích của nhà quản lý không trùng khớp với cổ đông, nhà quản lý có xu hướng hành động cơ hội nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân (lương, thưởng, duy trì vị trí quản lý) bằng cách công bố BCTC tự lập đạt hoặc vượt chỉ tiêu kinh doanh. Kiểm toán độc lập đóng vai trò là cơ chế giám sát để phát hiện các sai lệch này, dẫn đến việc điều chỉnh và trình bày lại BCTC.
• Lý thuyết cổ đông / Các bên liên quan (Stakeholder Theory): Nhấn mạnh trách nhiệm của ban điều hành doanh nghiệp trong việc cung cấp thông tin tài chính trung thực, minh bạch nhằm đáp ứng quyền lợi và quyết định kinh tế của nhiều nhóm liên quan khác nhau (nhà đầu tư, chủ nợ, cơ quan quản lý nhà nước, người lao động).
• Lý thuyết tam giác gian lận (Fraud Triangle Theory): Giải thích động cơ và hoàn cảnh dẫn đến sai phạm hoặc gian lận trên BCTC dựa trên ba yếu tố: Áp lực (Pressure - từ áp lực hoàn thành kế hoạch lợi nhuận, áp lực tài chính), Cơ hội (Opportunity - do sự yếu kém của hệ thống kiểm soát nội bộ, chuẩn mực kế toán phức tạp) và Thái độ/Hợp lý hóa hành vi (Rationalization).

Khái niệm và đo lường biến

• Báo cáo tài chính: Được tiếp cận theo GAAP, FASB, Luật Kế toán số 88/2015/QH13 và Thông tư 200/2014/TT-BTC của Bộ Tài chính, là hệ thống thông tin phản ánh tình hình tài chính, kết quả kinh doanh và các luồng tiền của doanh nghiệp.
• Trình bày lại BCTC: Theo định nghĩa của FASB, GAO (2007) và Palmrose & Scholz (2000), là việc sửa đổi BCTC đã phát hành trước đó do sai sót, nhầm lẫn hoặc gian lận. Trong luận án, biến phụ thuộc $RESTATE$ được đo lường dưới dạng biến nhị phân: nhận giá trị 1 nếu BCTC năm đã kiểm toán có sự thay đổi số tiền ở ít nhất một trong các chỉ tiêu (Tổng tài sản, Vốn chủ sở hữu, Doanh thu thuần, Lợi nhuận trước thuế, Lợi nhuận sau thuế) so với BCTC năm chưa kiểm toán (BCTC quý 4 lũy kế cả năm do công ty tự lập); nhận giá trị 0 nếu không có sự thay đổi.

Thiết kế và phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp gắn kết (embedded mixed methods design), kết hợp giữa nghiên cứu định lượng (đóng vai trò chính) và nghiên cứu định tính (đóng vai trò phụ trợ, khám phá):

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU HỖN HỢP GẮN KẾT                    |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [Nghiên cứu Định lượng - Trọng tâm]                                     |
| - Mẫu: 2.412 BCTC (toàn bộ DN niêm yết HOSE & HNX giai đoạn 2011-2015)  |
| - Kỹ thuật: Thống kê mô tả, phân tích tương quan, hồi quy Logistic nhị  |
|   phân (Binary Logistic Regression) trên SPSS                           |
| - Mục tiêu: Kiểm định mô hình, xác định mức độ tác động của các biến    |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    |
                                    v (Gắn kết và bổ trợ)
+-------------------------------------------------------------------------+
| [Nghiên cứu Định tính - Bổ trợ]                                         |
| - Phương pháp: Nghiên cứu tình huống, phỏng vấn bán cấu trúc            |
| - Đối tượng: Kế toán trưởng, nhà quản lý doanh nghiệp niêm yết          |
| - Khảo sát chuyên gia: Phiếu khảo sát lấy ý kiến Kiểm toán viên độc lập |
| - Mục tiêu: Khám phá nhân tố mới, giải thích sâu cơ chế phát sinh       |
+-------------------------------------------------------------------------+

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu

• Dữ liệu thứ cấp định lượng: Thu thập từ 2.412 cặp BCTC (chưa kiểm toán và đã kiểm toán) của tất cả các công ty niêm yết trên HOSE và HNX từ năm 2011 đến năm 2015. Nguồn dữ liệu lấy từ cổng thông tin của HOSE, HNX, website doanh nghiệp và Vietstock. Dữ liệu quản trị (quy mô HĐQT, thành viên độc lập, sở hữu) được trích xuất từ Báo cáo thường niên; dữ liệu thị trường (giá cổ phiếu đóng cửa ngày cuối năm) thu thập từ hệ thống giao dịch của hai Sở.
• Dữ liệu sơ cấp định tính: Thu thập qua các cuộc phỏng vấn bán cấu trúc trực tiếp với kế toán trưởng, giám đốc doanh nghiệp niêm yết và bảng câu hỏi khảo sát ý kiến các kiểm toán viên độc lập trực tiếp thực hiện kiểm toán BCTC công ty niêm yết.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về trình bày lại BCTC và các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết từ các nghiên cứu trước

Chương này hệ thống hóa các khái niệm về BCTC, việc trình bày lại BCTC và các nguyên nhân căn bản dẫn đến việc trình bày lại theo y văn quốc tế (Plumlee & Yohn, 2010; DeZoort, 2011; GAO, 2007). Các nguyên nhân được phân loại gồm: sai sót/nhầm lẫn trong xử lý kế toán, sự yếu kém của hệ thống kiểm soát nội bộ, hành vi gian lận/thao túng BCTC của nhà quản lý, đặc điểm phức tạp của chuẩn mực kế toán và sự phức tạp của các giao dịch kinh tế phát sinh (hợp nhất, công cụ tài chính, thuế hoãn lại).

Chương 1 tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới và tại Việt Nam theo ba nhánh tiếp cận: đặc điểm HĐQT/sở hữu, đặc điểm kiểm toán và đặc điểm kinh tế công ty. Qua việc đánh giá phương pháp nghiên cứu (chủ yếu là định lượng hồi quy logistic), chương luận chứng rõ các hạn chế của nghiên cứu trước và xác lập khe hổng nghiên cứu của đề tài trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Chương 2 trình bày khung lý thuyết nền tảng gồm Lý thuyết đại diện, Lý thuyết cổ đông và Lý thuyết tam giác gian lận. Dựa trên các lý thuyết này và kết quả từ các nghiên cứu trước, tác giả luận giải mối quan hệ logic và xây dựng các giả thuyết nghiên cứu tác động đến khả năng xảy ra trình bày lại BCTC sau kiểm toán:

• Nhóm đặc điểm HĐQT: Quy mô HĐQT, tỷ lệ thành viên độc lập bên ngoài, sự kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành, thành viên HĐQT có chuyên môn tài chính - kế toán, số lượng cuộc họp HĐQT trong năm.
• Nhóm đặc điểm cơ cấu sở hữu: Tỷ lệ sở hữu của ban giám đốc và HĐQT, tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn bên ngoài, tỷ lệ sở hữu nhà nước, tỷ lệ sở hữu nước ngoài.
• Nhóm đặc điểm liên quan đến kiểm toán độc lập: Quy mô công ty kiểm toán (Big 4 so với Non-Big 4), sự thay đổi công ty kiểm toán, thời gian kiểm toán/phí kiểm toán.
• Nhóm đặc điểm kinh tế và đặc điểm khác của công ty: Quy mô công ty (tổng tài sản), đòn bẩy tài chính (tổng nợ/tổng tài sản), kết quả kinh doanh thua lỗ ở năm trước, áp lực duy trì/tăng trưởng lợi nhuận ở năm hiện tại, tỷ số giá trị thị trường trên giá trị sổ sách (MTBV), số lượng công ty con/đơn vị trực thuộc, lĩnh vực ngành nghề kinh doanh.

Từ đó, chương 2 thiết lập mô hình nghiên cứu thực nghiệm tổng quát dạng xác suất Logistic: $$P(RESTATE = 1) = \frac{1}{1 + e^{-Z}}$$ Trong đó $Z$ là hàm tuyến tính của các biến độc lập thuộc các nhóm nhân tố quản trị, sở hữu, kiểm toán và kinh tế doanh nghiệp.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình thực hiện nghiên cứu hỗn hợp gắn kết:

• Nghiên cứu định lượng: Mô tả thiết kế đo lường cho từng biến số trong mô hình hồi quy Binary Logistic. Biến phụ thuộc $RESTATE$ được gán giá trị 1 hoặc 0. Các biến độc lập có thang đo tỷ lệ (liên tục) như tỷ lệ thành viên độc lập, tỷ lệ sở hữu, tỷ số nợ, quy mô tài sản (logarit) và các biến có thang đo nhị phân (nhận giá trị 1 hoặc 0) như kiểm toán Big 4, kiêm nhiệm CEO, lỗ năm trước, thay đổi công ty kiểm toán. Quy trình chọn mẫu bao phủ toàn bộ 2.412 BCTC đủ điều kiện dữ liệu trên HOSE và HNX giai đoạn 2011–2015. Quy trình xử lý số liệu trên SPSS gồm: thống kê mô tả, kiểm tra ma trận tương quan (loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến), kiểm định Omnibus về mức độ phù hợp của các hệ số mô hình, kiểm định độ giải thích qua $-2\text{ Log Likelihood}$, Cox & Snell $R^2$, Nagelkerke $R^2$, kiểm định độ chính xác của bảng phân loại dự báo (Classification Table) và kiểm định Wald cho từng hệ số hồi quy.
• Nghiên cứu định tính: Trình bày quy trình thiết kế dàn bài phỏng vấn bán cấu trúc đối với mẫu gồm các kế toán trưởng và nhà quản lý doanh nghiệp niêm yết (Phụ lục 02, 04, 08); thiết kế phiếu khảo sát ý kiến kiểm toán viên độc lập (Phụ lục 05, 14). Dữ liệu định tính được phân tích theo chủ đề (thematic analysis) để bổ trợ, lý giải kết quả hồi quy và tìm kiếm nhân tố mới.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố toàn bộ các kết quả thực nghiệm và thảo luận học thuật:

• Thực trạng trình bày lại BCTC tại Việt Nam (2011–2015): Tỷ lệ công ty niêm yết có BCTC trình bày lại sau kiểm toán duy trì ở mức cao qua các năm. Chỉ tiêu bị điều chỉnh phổ biến nhất là Lợi nhuận sau thuế và Lợi nhuận trước thuế trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, tiếp đến là Doanh thu thuần, Chi phí quản lý doanh nghiệp, Chi phí tài chính, Tổng tài sản và Nợ phải trả trên Bảng cân đối kế toán. Luận án thống kê chi tiết quy mô số tiền điều chỉnh lợi nhuận (nhiều doanh nghiệp lệch hàng chục đến hàng trăm tỷ đồng) và phân tích sự khác biệt giữa các nhóm ngành kinh doanh (xây dựng, bất động sản, sản xuất, thương mại).
• Kết quả hồi quy Binary Logistic: Mô hình hồi quy đạt độ phù hợp cao (kiểm định Omnibus có mức ý nghĩa $p < 0{,}001$), các chỉ số $R^2$ hiệu chỉnh và tỷ lệ dự báo chính xác trong bảng phân loại đạt mức cao. Kiểm định Wald xác định rõ vai trò và chiều hướng tác động của từng nhân tố:
  • Các nhân tố có ý nghĩa làm giảm xác suất trình bày lại BCTC: BCTC được kiểm toán bởi công ty kiểm toán Big 4; HĐQT có tỷ lệ thành viên độc lập cao; thành viên HĐQT có chuyên môn tài chính - kế toán; tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn bên ngoài cao; quy mô doanh nghiệp lớn.
  • Các nhân tố có ý nghĩa làm tăng xác suất trình bày lại BCTC: Doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ ở năm trước; tỷ số nợ (đòn bẩy tài chính) cao; doanh nghiệp chịu áp lực lợi nhuận ở năm hiện tại; có sự thay đổi công ty kiểm toán độc lập; sự kiêm nhiệm giữa Chủ tịch HĐQT và Tổng Giám đốc (CEO); số lượng công ty con nhiều làm tăng tính phức tạp khi hợp nhất BCTC.
• Kết quả nghiên cứu định tính và khám phá nhân tố mới: Phỏng vấn sâu và khảo sát KTV đã xác nhận lại kết quả định lượng, đồng thời khám phá thêm các nhân tố đặc thù tác động đến việc trình bày lại BCTC tại Việt Nam: (1) Trình độ, năng lực chuyên môn và tính ổn định của đội ngũ nhân sự kế toán tại doanh nghiệp; (2) Mức độ phức tạp và tính thiếu đồng bộ, thường xuyên thay đổi của các văn bản hướng dẫn chuẩn mực, chế độ kế toán và chính sách thuế; (3) Áp lực từ ban lãnh đạo doanh nghiệp trong việc điều chỉnh số liệu quý 4 để đáp ứng kỳ vọng thị trường trước thời điểm kiểm toán.

Chương 5: Kết luận, các hàm ý và kiến nghị

Chương 5 đúc kết toàn bộ kết quả nghiên cứu theo từng nhóm nhân tố (đặc điểm kinh tế, HĐQT, cơ cấu sở hữu, kiểm toán). Tác giả trình bày các hàm ý quản trị và đưa ra hệ thống khuyến nghị cụ thể:

• Đối với Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, UBCKNN, các Sở Giao dịch): Tăng cường chế tài xử phạt đối với hành vi công bố BCTC tự lập sai lệch nghiêm trọng; rút ngắn thời hạn nộp BCTC kiểm toán; nâng cao yêu cầu minh bạch giải trình chênh lệch số liệu; hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) tiệm cận chuẩn mực quốc tế (IFRS).
• Đối với các Công ty kiểm toán độc lập: Nâng cao tính hoài nghi nghề nghiệp; thiết kế quy trình đánh giá rủi ro đặc thù đối với các khách hàng có đòn bẩy tài chính cao, thua lỗ năm trước, thay đổi kiểm toán hoặc có nhiều đơn vị thành viên; tăng cường đào tạo kiểm toán viên về các giao dịch phức tạp.
• Đối với các Doanh nghiệp niêm yết: Tách bạch chức danh Chủ tịch HĐQT và CEO; tăng cường tỷ lệ thành viên HĐQT độc lập và có chuyên môn tài chính; củng cố hệ thống kiểm soát nội bộ; nâng cao năng lực và đạo đức nghề nghiệp cho bộ phận kế toán.
• Đối với Người sử dụng BCTC (Nhà đầu tư, Ngân hàng, Chủ nợ): Cần thận trọng khi sử dụng số liệu trên BCTC chưa kiểm toán (BCTC quý 4) của các doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao (nợ cao, kết quả kinh doanh đảo chiều, mới đổi công ty kiểm toán) để đưa ra quyết định đầu tư và cấp tín dụng.

Kết quả và những đóng góp mới

Tổng hợp các nhân tố tác động đến việc trình bày lại BCTC

Từ kết quả kiểm định thực nghiệm mô hình hồi quy Binary Logistic kết hợp phân tích thống kê và nghiên cứu định tính, các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán được tổng hợp như sau:

Nhóm nhân tố	Tên nhân tố cụ thể	Chiều hướng tác động	Phương pháp xác định
Đặc điểm HĐQT & Sở hữu	Tỷ lệ thành viên độc lập trong HĐQT	Giảm khả năng trình bày lại (-)	Hồi quy Binary Logistic
	Thành viên HĐQT có chuyên môn tài chính	Giảm khả năng trình bày lại (-)	Hồi quy Binary Logistic
	Sự kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT và CEO	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Hồi quy Binary Logistic
	Tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn bên ngoài	Giảm khả năng trình bày lại (-)	Hồi quy Binary Logistic
Đặc điểm Kiểm toán	Kiểm toán bởi công ty Big 4	Giảm khả năng trình bày lại (-)	Hồi quy Binary Logistic
	Thay đổi công ty kiểm toán	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Hồi quy Binary Logistic
Đặc điểm Kinh tế & Doanh nghiệp	Quy mô công ty (Tổng tài sản)	Giảm khả năng trình bày lại (-)	Hồi quy Binary Logistic
	Đòn bẩy tài chính (Tỷ số nợ)	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Hồi quy Binary Logistic
	Kinh doanh thua lỗ ở năm trước	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Hồi quy Binary Logistic
	Áp lực lợi nhuận ở năm hiện tại	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Hồi quy Binary Logistic
	Số lượng công ty con (độ phức tạp hợp nhất)	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Hồi quy Binary Logistic
	Lĩnh vực ngành nghề kinh doanh	Có sự khác biệt giữa các ngành	Thống kê mô tả / Wald
Nhân tố mới khám phá	Trình độ, năng lực của nhân sự kế toán	Giảm khả năng trình bày lại (-)	Định tính (Phỏng vấn & KTV)
	Sự phức tạp, thay đổi của chuẩn mực/chế độ kế toán	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Định tính (Phỏng vấn & KTV)
	Áp lực điều chỉnh BCTC quý 4 từ ban điều hành	Tăng khả năng trình bày lại (+)	Định tính (Phỏng vấn & KTV)

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

• Thứ nhất, luận án tiếp cận đo lường trực tiếp hành vi trình bày lại BCTC sau kiểm toán dưới dạng biến cố nhị phân và kiểm định bằng mô hình hồi quy Binary Logistic, tạo cơ sở phương pháp luận cho các nghiên cứu tiếp theo về chất lượng thông tin kế toán, quản trị lợi nhuận và sai sót BCTC tại thị trường Việt Nam.
• Thứ hai, luận án sử dụng bộ dữ liệu lớn với 2.412 quan sát BCTC trong 5 năm liên tục (2011–2015), bao quát toàn bộ tổng thể các công ty niêm yết trên cả hai sàn giao dịch HOSE và HNX, đảm bảo tính đại diện cao và độ tin cậy của kết quả thực nghiệm.
• Thứ ba, luận án xây dựng thành công mô hình tích hợp đa diện gồm 11 nhân tố được kiểm định định lượng, 1 nhân tố từ phân tích thống kê và 3 nhân tố mới được khám phá từ nghiên cứu định tính, bổ sung vào kho tàng tài liệu thực nghiệm về kế toán - kiểm toán tại các nền kinh tế mới nổi.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng điều chỉnh số liệu kế toán sau kiểm toán tại Việt Nam, giúp cơ quan quản lý (UBCKNN, Bộ Tài chính) hoàn thiện khung pháp lý giám sát công bố thông tin.
• Cung cấp mô hình chỉ báo rủi ro thực tế cho kiểm toán viên độc lập và các tổ chức tín dụng, nhà đầu tư trong việc nhận diện các doanh nghiệp có nguy cơ cao về sai lệch thông tin tài chính trước kiểm toán.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Phạm vi thời gian nghiên cứu dừng lại ở giai đoạn 2011–2015 do giới hạn về nguồn lực thu thập BCTC tự lập và báo cáo kiểm toán đầy đủ của toàn bộ thị trường.
• Luận án loại trừ nhóm công ty hoạt động trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng và bảo hiểm, do đó kết quả chưa khái quát cho toàn bộ các loại hình doanh nghiệp niêm yết.
• Biến phụ thuộc đo lường dưới dạng nhị phân (có/không trình bày lại), chưa phân loại chi tiết theo mức độ trọng yếu tuyệt đối của từng khoản mục hoặc tách biệt hoàn toàn giữa sai sót vô ý và hành vi gian lận chủ đích trong mô hình định lượng.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng khung thời gian nghiên cứu sang các giai đoạn tiếp theo (sau năm 2015) để kiểm chứng tính ổn định của mô hình trong bối cảnh các quy định mới về quản trị công ty (Nghị định 71/2017/NĐ-CP) và lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam được triển khai.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang khối các định chế tài chính, ngân hàng thương mại với bộ chỉ tiêu và mô hình đo lường đặc thù.
• Phát triển mô hình định lượng kết hợp đo lường mức độ điều chỉnh số tiền (biến liên tục) và ứng dụng kỹ thuật phân tách giữa quản lý lợi nhuận có chủ đích với sai sót kỹ thuật kế toán thuần túy.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Kế toán - Kiểm toán, Tài chính: Tham khảo khung lý thuyết kết hợp (Lý thuyết đại diện, Lý thuyết cổ đông, Tam giác gian lận), thiết kế nghiên cứu hỗn hợp gắn kết (embedded mixed methods) và quy trình xử lý hồi quy Binary Logistic trên dữ liệu bảng/dữ liệu gộp thứ cấp quy mô lớn.
• Cơ quan quản lý thị trường chứng khoán (UBCKNN, HOSE, HNX): Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm về tỷ lệ điều chỉnh số liệu và các nhân tố thúc đẩy sai lệch để xây dựng chính sách giám sát, quy chế công bố thông tin và quy định trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp niêm yết.
• Kiểm toán viên và các công ty kiểm toán độc lập: Tham khảo bộ tiêu chí nhận diện doanh nghiệp có nguy cơ cao về trình bày lại BCTC (nợ cao, lỗ năm trước, kiêm nhiệm CEO/Chủ tịch, nhiều công ty con, thay đổi kiểm toán) nhằm lập kế hoạch kiểm toán, xác định mức trọng yếu và phân bổ nguồn lực kiểm toán phù hợp.
• Nhà đầu tư, chuyên viên phân tích tài chính và ngân hàng thương mại: Có căn cứ khoa học để gia tăng tính thận trọng khi phân tích, thẩm định các BCTC quý 4 chưa kiểm toán của doanh nghiệp niêm yết trước khi ra quyết định đầu tư hoặc cấp tín dụng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa và đo lường biến "Trình bày lại BCTC sau kiểm toán" như thế nào?

Trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong luận án được xác định là việc BCTC năm đã được kiểm toán có sự thay đổi số tiền ở ít nhất một trong các chỉ tiêu tài chính trọng yếu (Tổng tài sản, Vốn chủ sở hữu, Doanh thu thuần, Lợi nhuận trước thuế, Lợi nhuận sau thuế) so với BCTC năm chưa kiểm toán (BCTC quý 4 lũy kế cả năm do công ty tự lập và công bố trước đó). Trong mô hình hồi quy, biến này được đo lường dưới dạng nhị phân ($RESTATE = 1$ nếu có thay đổi, $RESTATE = 0$ nếu không thay đổi).

2. Dữ liệu và quy mô mẫu nghiên cứu định lượng của luận án gồm những gì?

Phần nghiên cứu định lượng sử dụng dữ liệu thứ cấp từ 2.412 cặp BCTC (chưa kiểm toán và đã kiểm toán) của toàn bộ các công ty niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 5 năm liên tục từ 2011 đến 2015, loại trừ các doanh nghiệp ngành tài chính, ngân hàng và bảo hiểm. Dữ liệu quản trị và giá thị trường được thu thập bổ sung từ Báo cáo thường niên và bảng giá đóng cửa giao dịch cuối năm của hai Sở Giao dịch.

3. Luận án sử dụng những cơ sở lý thuyết nền tảng nào?

Luận án vận dụng ba lý thuyết khoa học chính: (1) Lý thuyết đại diện (Agency Theory) làm nền tảng chủ đạo để giải thích xung đột lợi ích giữa nhà quản lý và cổ đông; (2) Lý thuyết cổ đông / Các bên liên quan (Stakeholder Theory) để luận giải trách nhiệm minh bạch thông tin; (3) Lý thuyết tam giác gian lận (Fraud Triangle Theory) để phân tích các yếu tố Áp lực, Cơ hội và Thái độ dẫn đến hành vi điều chỉnh số liệu BCTC.

4. Những nhân tố nào có ảnh hưởng làm giảm và làm tăng xác suất trình bày lại BCTC?

Kết quả kiểm định hồi quy Binary Logistic cho thấy:

• Các nhân tố làm giảm xác suất trình bày lại BCTC gồm: BCTC được kiểm toán bởi công ty kiểm toán thuộc nhóm Big 4; HĐQT có tỷ lệ thành viên độc lập cao; thành viên HĐQT có chuyên môn tài chính; tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn bên ngoài cao; quy mô doanh nghiệp lớn.
• Các nhân tố làm tăng xác suất trình bày lại BCTC gồm: Công ty kinh doanh thua lỗ ở năm trước; đòn bẩy tài chính (tỷ số nợ) cao; công ty chịu áp lực lợi nhuận ở năm hiện tại; có sự thay đổi công ty kiểm toán; Chủ tịch HĐQT kiêm nhiệm chức vụ Tổng Giám đốc (CEO); công ty có nhiều công ty con.

5. Nghiên cứu định tính trong luận án đã khám phá thêm những nhân tố mới nào?

Thông qua phỏng vấn bán cấu trúc các kế toán trưởng, nhà quản lý doanh nghiệp và khảo sát chuyên sâu các kiểm toán viên độc lập, luận án đã khám phá thêm 3 nhân tố đặc thù trong bối cảnh thực tiễn Việt Nam: (1) Trình độ, năng lực chuyên môn và tính biến động của nhân sự kế toán tại công ty niêm yết; (2) Sự phức tạp, thiếu đồng bộ và thay đổi liên tục của các chuẩn mực, chế độ kế toán và chính sách thuế; (3) Áp lực điều chỉnh số liệu BCTC quý 4 từ ban điều hành doanh nghiệp trước khi kiểm toán chính thức.

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Văn Hương đã giải quyết toàn diện câu hỏi nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2011–2015. Thông qua thiết kế nghiên cứu hỗn hợp gắn kết với mẫu dữ liệu 2.412 BCTC trên HOSE và HNX, công trình đã xác định mô hình hồi quy Binary Logistic gồm 11 nhân tố có ý nghĩa thống kê và khám phá thêm 3 nhân tố định tính đặc thù. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc phục vụ công tác quản lý thị trường chứng khoán, nâng cao chất lượng quản trị công ty, định hướng hoạt động kiểm toán độc lập và hỗ trợ người sử dụng BCTC ra quyết định kinh tế an toàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, nội dung của luận án đƣợc trình bày ở 5 chƣơng nhƣ sau: - Chƣơng 1: Tổng quan về trình bày lại BCTC và các nhân tố ảnh hƣởng đến việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết từ các nghiên cứu trƣớc. Chƣơng này nhằm tổng quan các nghiên cứu trƣớc về trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến, cũng nhƣ các nhân tố ảnh hƣởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết. Vì vậy, chƣơng này trình bày những nội dung nhƣ sau: Trình bày lại BCTC và các nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC; những hƣớng nghiên cứu trong và ngoài nƣớc về các nhân tố ảnh hƣởng đến việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết, những phát hiện của các nghiên trƣớc, cũng nhƣ những phân tích, đánh giá về những đóng góp và hạn chế của các nghiên cứu trƣớc liên quan đến vấn đề nghiên cứu, cuối cùng là khe hổng nghiên cứu và vấn đề nghiên cứu của luận án. - Chƣơng 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Chƣơng này, trình bày những cơ sở lý thuyết làm nền tảng cho việc xác định các nhân tố ảnh hƣởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết; cũng nhƣ những khái niệm trong nghiên cứu.

Trên cơ sở các lý thuyết đã đƣợc tổng hợp, kết hợp với kết quả của các nghiên cứu trƣớc đƣợc trình bày ở chƣơng 1, chƣơng này trình bày các nhân tố ảnh hƣởng đến khả năng xảy ra việc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 trình bày lại BCTC sau kiểm toán rút ra từ cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trƣớc, làm cơ cở cho nghiên cứu này; cuối cùng là mô hình nghiên cứu thực nghiệm của luận án. - Chƣơng 3: Phƣơng pháp nghiên cứu. Luận án sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu hỗn hợp gắn kết, trong đó nghiên cứu định lƣợng là phƣơng pháp chính; vì vậy, chƣơng này sẽ trình bày nội dung và thiết kế nghiên cứu định lƣợng, mô hình nghiên cứu, các biến và thang đo của các biến. Mặt khác, quy mô mẫu, phƣơng pháp thu thập dữ liệu sử dụng cho nghiên cứu định lƣợng và phƣơng pháp xử lý số liệu cũng đƣợc trình bày trong chƣơng này; cuối cùng trình bày trình tự thực hiện phần nghiên cứu định tính.

- Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Những kết quả đạt đƣợc từ nghiên cứu của luận án đƣợc trình bày ở chƣơng này, cụ thể nhƣ: Thực trạng việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam qua các năm; những kết quả đạt đƣợc từ nghiên cứu định lƣợng và định tính về những nhân tố ảnh hƣởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC trong các công ty niêm yết ở Việt Nam; cũng nhƣ mức độ ảnh hƣởng của từng nhân tố. Mặt khác, chƣơng này còn trình bày phần thảo luận kết quả đạt đƣợc, cũng nhƣ phân tích những điểm tƣơng đồng và khác biệt của kết quả nghiên cứu này với những phát hiện của các nghiên cứu trƣớc về các nhân tố ảnh hƣởng đến khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán. - Chƣơng 5: Kết luận, các hàm ý và kiến nghị Chƣơng này trình bày những kết luận rút ra từ việc thực hiện toàn bộ luận án, những mục tiêu đạt đƣợc và chƣa đạt đƣợc, cũng nhƣ những đóng góp và những hạn chế của luận án; bên cạnh, chƣơng này còn trình bày những hàm ý và những gợi ý chính sách đƣợc đƣa ra, nhằm làm giảm khả năng xảy ra việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam, cũng nhƣ những kiến nghị đối với các đối tƣợng sử dụng thông tin trên BCTC khi chƣa đƣợc kiểm toán. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ TRÌNH BÀY LẠI BCTC VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN VIỆC TRÌNH BÀY LẠI BCTC TRONG CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TỪ CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC.

Giới thiệu Việc tìm hiểu những nghiên cứu trước liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhằm giúp tác giả nhận thấy những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC, những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC được các nghiên cứu trước phát hiện, cũng như những nhân tố chưa được các nghiên cứu trước phát hiện; qua đó giúp tác giả tìm thấy được khe hổng nghiên cứu và xác định vấn đề nghiên cứu của luận án. Vì vậy, chương này tập trung trình bày những nội dung chính như sau: Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC; các nghiên cứu trước về những nhân tố ảnh hưởng đến việc trình bày lại BCTC; cũng như những phân tích, đánh giá, những đóng góp từ việc tổng hợp các nghiên cứu trước; cuối cùng, trình bày khe hổng cho nghiên cứu và vấn đề nghiên cứu của luận án. Trình bày lại BCTC và những nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC Theo FASB, một sự trình bày lại BCTC nhƣ là một bản sửa đổi của BCTC đã ban hành trƣớc đó để sửa lỗi. Việc các công ty niêm yết phát hành lại BCTC có sự sửa đổi so với BCTC phát hành trƣớc đó, xảy ra phổ biến ở nhiều quốc gia và đƣợc nhiều nghiên cứu đề cập.

Nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC có nhiều nguyên nhân, đƣợc một số nghiên cứu trƣớc ở các nƣớc chỉ ra nhƣ: Plumlee & Yohn (2010), GAO (2007) và DeZoort (2011). Plumlee & Yohn (2010) cho rằng việc trình bày lại BCTC do bốn nguyên nhân nhƣ: Lỗi hệ thống nội bộ, cố ý thao túng (gian lận), do các giao dịch phức tạp và cuối cùng là do một số đặc điểm của chuẩn mực kế toán. GAO (2007) cho rằng trình bày lại BCTC có thể do nhầm lẫn và cũng có thể do gian lận. DeZoort (2011) nêu bật một số nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến việc trình bày lại BCTC nhƣ: Sự phức tạp của chuẩn mực kế toán, hoặc các giao dịch; sự yếu kém trong kiểm soát và quản lý tài chính; gia tăng sự bảo thủ của kiểm toán và ủy ban kiểm toán; áp dụng mức trọng yếu rộng; thiếu minh bạch và cuối cùng là gian lận.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 Tompson & McCoy (2008) cho rằng những sự trình bày lại là do lỗi kế toán và sự thay đổi kiểm toán. Cụ thể, những sự trình bày lại là do mua bán, sáp nhập, sự thay đổi phƣơng pháp kế toán, các hoạt động bị ngừng hoạt động, hủy bỏ; do sai sót, do thay đổi trong sự trình bày và thay đổi các ƣớc tính kế toán. Nhìn chung trình bày lại BCTC bao gồm cả lý do gian lận, nhƣng hầu hết là do nhầm lẫn của kế toán và áp dụng sai các nguyên tắc kế toán đƣợc chấp nhận. Sau đây, nghiên cứu làm rõ một số nguyên nhân dẫn đến trình bày lại BCTC: + Lỗi trong kế toán: Khi một công ty trình bày lại BCTC đã phát hành trƣớc đó để sửa những lỗi kế toán; kế toán viên mắc phải sai lầm trong quá trình ghi sổ và lập BCTC khi không tuân thủ các tiêu chuẩn kế toán hoặc không hiểu chúng; nói khác đi, nhầm lẫn về kế toán có thể bắt nguồn từ sự thiếu hụt trình độ của nhân viên hoặc sự khác biệt giữa các tiêu chuẩn nghề nghiệp.

+ Hệ thống kiểm soát nội bộ yếu: Khi một công ty có thể trình bày lại BCTC phát hành trƣớc đó, nếu KTV độc lập phát hiện ra những điểm yếu trong thủ tục, cơ chế kiểm soát BCTC; PCAOB định nghĩa yếu điểm trong kiểm soát nội bộ nhƣ là một sự thiếu hụt dẫn tới nhiều hơn một khả năng từ xa, mà một lỗi trong BCTC của công ty sẽ không bị phát hiện. Kiểm soát là tập hợp các hƣớng dẫn mà lãnh đạo cấp cao thiết lập để ngăn ngừa tổn thất hoạt động do lỗi, sự cố công nghệ, sự bỏ sót của nhân viên hoặc bất cẩn và trộm cắp. Kiểm soát nội bộ yếu làm gia tăng khả năng trình bày lại BCTC. + Gian lận: Là hành vi cố ý do một hay nhiều ngƣời trong Ban quản trị, Ban Giám đốc, các nhân viên hoặc bên thứ ba thực hiện bằng các hành vi gian dối để thu lợi bất chính hoặc bất hợp pháp (Đại học Kinh tế Tp.

Hồ Chí Minh, 2017). Có hai loại gian lận; đó là lập BCTC gian lận và hành vi biển thủ tài sản; trong nghiên cứu này gian lận đƣợc đề cập chủ yếu là lập BCTC gian lận. Lập BCTC gian lận là hành vi cố ý, có chủ đích của Ban Giám đốc khi điều chỉnh BCTC nhằm làm ngƣời sử dụng hiểu sai về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh, khả năng sinh lời, các luồng tiền của đơn vị kiểm toán (Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh, 2017).

Do vậy, việc trình bày lại BCTC sau kiểm toán trong các công ty niêm yết ở Việt Nam đƣợc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 xem xét trong nghiên cứu này bao gồm cả lý do lập BCTC gian lận; liệu rằng Ban giám đốc có cố tình điều chỉnh BCTC quý 4 để đánh lừa ngƣời sử dụng BCTC, dẫn đến công ty phải trình bày lại BCTC sau kiểm toán. + Những đặc điểm của chuẩn mực kế toán: Plumlee & Yohn (2010) cho rằng những đặc điểm của chuẩn mực kế toán có đóng góp đến trình bày lại BCTC; các đặc điểm của chuẩn mực kế toán đƣợc Plumlee & Yohn (2010) đề cập nhƣ: Sự thiếu rõ ràng trong việc áp dụng các chuẩn mực kế toán; hoặc sự gia tăng của nhiều tài liệu, vì chuẩn mực ban đầu thiếu sự rõ ràng; hoặc sử dụng các phán đoán trong việc áp dụng chuẩn mực, hoặc áp dụng sai các nguyên tắc chi tiết và phức tạp. + Sự phức tạp của các giao dịch: Plumlee & Yohn (2010) đề cập sự trình bày lại BCTC do đóng góp của các giao dịch phức tạp; sự phức tạp có nhiều khả năng liên quan đến vốn chủ sở hữu, các vấn đề mua/đầu tƣ. Những trƣờng hợp sau cũng có thể dẫn đến công ty phát sinh các giao dịch phức tạp nhƣ: Hợp nhất kinh doanh, các công cụ tài chính phái sinh, thuế thu nhập tƣơng lai, hợp nhất báo cáo tài chính, các giao dịch nội bộ.

Trình bày lại BCTC đề cập trong nghiên cứu này, là sau kiểm toán công ty niêm yết có việc trình bày lại BCTC, bất kể là việc trình bày lại này là do sự nhầm lẫn của kế toán, hay do gian lận, hay do bất kỳ những lý do khác.