CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm định giá bất động sản thế chấp Định giá tài sản có lịch sử hình thành và phát triển khá lâu ở nhiều nước trên thế giới, là hoạt động khách quan tồn tại trong đời sống kinh tế xã hội của nền kinh tế sản xuất hàng hoá, đặc biệt đối với những nền kinh tế phát triển theo cơ chế thị trường. Ở nước ta, trong những năm gần đây, hoạt động định giá tài sản nói chung và định giá BĐS thế chấp nói riêng đang phát triển rất nhanh chóng cùng với sự phát triển của nền kinh tế. Trong đó, định giá BĐS thế chấp là hoạt động định giá BĐS với mục đích cho khách hàng vay có tài sản đảm bảo của các Ngân hàng.
Theo từ điển Oxford: “Định giá (Valuation) là sự ước tính giá trị bằng tiền của một tài sản”, “là sự ước tính giá trị hiện hành của tài sản kinh doanh” Theo Fred Peter Marrone – Giám đốc Marketing của AVO (Hiệp hội đánh giá Australia) trình bày trong lớp bồi dưỡng nghiệp vụ định giá tại thành phố Hồ Chí Minh năm 1999 “Định giá là việc xác định giá trị của bất động sản tại một thời điểm có tính đến bản chất của bất động sản và mục đích của định giá. Do vậy, định giá là áp các dữ liệu thị trường so sánh với tài sản được yêu cầu thẩm định để hình thành giá trị của chúng” Theo Nguyễn Thế Phương (2010), định giá không chỉ là sự ước tính giá trị của tài sản, giá trị đó có thể là giá trị thị trường hoặc không phải là giá trị thị trường tùy theo mục đích của định giá hoặc điều kiện cụ thể của thị trường. Căn cứ theo Luật giá năm 2013 của Việt Nam: “Định giá là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh quy định giá cho hàng hóa, dịch vụ” Theo quy định tại Điều 4, Luật Kinh doanh BĐS số 63/2006/QH11 của Việt Nam: “Định giá bất động sản là họat động tư vấn, xác định giá của một bất động sản cụ thể tại một thời điểm xác định” Như vậy, có thể hiểu rằng định giá BĐS là việc ước tính giá trị của quyền sở hữu BĐS bằng hình thức tiền tệ cho một mục đích đã được xác định rõ trong những điều kiện của một thị trường cụ thể với những phương pháp phù hợp. 3 Tại các NHTM hiện nay việc định giá BĐS thế chấp cũng là hoạt động mang ý nghĩa vô cùng quan trọng.
Để có thể đáp ứng nhu cầu về vốn của các tổ chức, doanh nghiệp ngày càng tăng; khách hàng đã dùng tài sản thuộc quyền sở hữu và sử dụng của mình để thế chấp tại các ngân hàng thương mại để vay vốn. Tuy nhiên, quá trình định giá BĐS thế chấp ở các tổ chức vẫn còn yếu do thiếu thông tin từ thị trường và các nhân viên phụ trách công tác định giá vẫn còn thiếu tính chủ động. Điều đó dẫn tới việc xác định giá trị BĐS thế chấp chưa chính xác và mang lại nhiều rủi ro, khiến việc xác định mức cho vay không chính xác so với thực tế. Khái niệm chất lượng định giá bất động sản thế chấp Trong hoạt động kinh doanh ngân hàng, hoạt động cho vay tạo nguồn thu chủ yếu.
Trong đó, cho vay thế chấp bằng BĐS thường chiếm tỷ trọng lớn. Để làm cơ sở cho vay thế chấp bằng BĐS thì hoạt động định giá BĐS cho vay có ý nghĩa quan trọng, là cơ sở cho việc ra quyết định cho vay của ngân hàng, góp phần giúp giảm thiểu rủi ro tín dụng và nợ xấu của ngân hàng. Tuy nhiên, tại các ngân hàng hiện nay công tác định giá BĐS thế chấp còn yếu do chất lượng định giá chưa được bảo đảm. Quan điểm về chất lượng định giá BĐS thế chấp là khác nhau tùy thuộc mục tiêu định giá BĐS.
Đảm bảo chất lượng định giá BĐS đồng nghĩa với việc đảm bảo lợi ích cho vay, lợi ích pháp lý của ngân hàng và khách hàng vay. Quan điểm cho rằng chất lượng định giá bất động sản thế chấp là việc BĐS thế chấp được đánh giá phù hợp với giá thị trường tại thời điểm định giá. Quan điểm khác cho rằng, chất lượng định giá BĐS thế chấp là việc tuân thủ các quy định, quy trình, phương pháp định giá. Ngoài ra chất lượng định giá BĐS thể hiện sự hài lòng của ngân hàng và khách hàng vay vốn với kết quả định giá BĐS thế chấp (Nguyễn Thanh Nga, (2016)).
Nghiên cứu này đưa ra khái niệm về chất lượng định giá BĐS thế chấp là “việc đảm bảo chấp hành các quy định pháp lý, áp dụng các phương pháp mới, phù hợp nhằm xác định chính xác giá trị BĐS với thời gian và chi phí hợp lý”. Để đo lường, đánh giá chất lượng định giá BĐS thế chấp, thường có các tiêu chí định tính và định lượng. Tiêu chí đánh giá chất lượng định giá bất động sản thế chấp 1. Tiêu chí định lượng - Số lượng hồ sơ định giá: Đây là chỉ tiêu định lượng thể hiện quy mô các cuộc định giá tại ngân hàng.
Số lượng hồ sơ định giá càng cao chứng tỏ công tác định giá càng thể hiện tầm quan trọng trong hoạt động định giá BĐS tại ngân hàng, và là một phần thể hiện chất lượng hoạt động định giá tại ngân hàng. Tuy nhiên, tiêu chí này cần gắn với các chỉ tiêu định tính khác để bảo đảm chất lượng định giá. - Quy mô về giá trị BĐS được định giá: Quy mô về giá trị thể hiện trong các hồ sơ định giá là giá trị BĐS mà cán bộ định giá xác định làm cơ sở để ngân hàng xét duyệt hạn mức cho vay (Ngô Thị Phương Thảo, (2012)). Giá trị định giá thế chấp = giá trị thị trường của BĐS * tỷ lệ thu hồi BĐS.
Chỉ tiêu này phản ánh mức độ thu hồi, mức độ rủi ro của BĐS thế chấp. Dựa trên số lượng hồ sơ định giá đã được tiến hành ta có thể đánh giá khối lượng công việc chi nhánh đã thực hiện được trong khoảng thời gian nhất định. Theo Tiêu chuẩn TĐGVN số 04 được ban hành kèm theo Quyết định số 24/2005/QĐ-BTC ngày 18/4/2005 của Bộ trưởng Bộ Tài chính: “Hồ sơ định giá là các tài liệu có liên quan đến công việc định giá giá trị tài sản do cán bộ định giá lập, thu thập, phân loại, sử dụng và lưu trữ trong quá trình thực hiện định giá”. Hồ sơ đã được định giá sẽ được dùng làm cơ sở cho việc hình thành đánh giá của cán bộ định giá về mức giá thể hiện giá của tài sản cần định giá.
Vậy nên thông qua số lượng hồ sơ, đơn vị không chỉ thể hiện được năng lực trong công tác định giá mà còn thể hiện năng lực, kiến thức chuyên môn của cán bộ định giá. Qua đó ta có thể đánh giá chất lượng trong công tác định giá BĐS thế chấp của đơn vị. - Thời gian và chi phí định giá: Đây là tiêu chí thể hiện chất lượng định giá BĐS. Thời gian định giá liên quan đến cách thức tổ chức và quy trình định giá, chi phí định giá bao gồm các khoản liên quan đến nhân lực định giá, chi phí phát sinh trong công tác định giá.
Do vậy nếu quy trình và phương pháp định giá chặt chẽ, rõ ràng, cán bộ định giá có trình độ và kinh nghiệm sẽ giúp giảm thiểu thời gian định giá phát sinh (Ngô Thị Phương Thảo, (2012)). Tiêu chí định tính Để đánh giá chất lượng định giá BĐS thế chấp, ngoài đánh giá các chỉ tiêu định lượng cần gắn với đánh giá các chỉ tiêu định tính dựa trên quy định tại Phụ lục 01 (Thông tư số 323/2016/TT-BTC ngày 16/12/2016 Quy định về kiểm tra, giám sát chất lượng hoạt động thẩm định giá). Cụ thể bao gồm các tiêu chí sau: a) Tuân thủ nguyên tắc chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp Tiêu chí này đảm bảo cán bộ định giá cần tuân thủ các quy tắc nghề nghiệp do pháp luật và ngân hàng quy định, các tiêu chuẩn về đạo đức nghề nghiệp cần được tôn trọng và chấp hành: tính độc lập, chính trực, khách quan, bảo mật, công khai, minh bạch; cán bộ định giá cũng cần tuân thủ quy định về năng lực chuyên môn, tính thận trọng và tư cách nghề nghiệp (theo Tiêu chuẩn TĐG Việt Nam số 01). Tiêu chí này có thể được thể hiện qua thời gian công tác, kinh nghiệm của cán bộ định giá, trình độ chuyên môn và bằng cấp của cán bộ tham gia công tác định giá.
b) Tuân thủ quy trình định giá Việc tuân thủ quy trình định giá đảm bảo chất lượng định giá, thể hiện đảm bảo tính hợp pháp, trình tự khoa học và khả năng đưa ra kết quả định giá chính xác. Do vậy cán bộ tham gia định giá cần tuân thủ quy trình định giá do Bộ Tài chính ban hành (theo Tiêu chuẩn TĐG Việt Nam số 05, 06, 07 Thông tư 28/2015/TT-BTC). Quy trình định giá bao gồm các bước sau: Bước 1. Xác định tổng quát về tài sản cần định giá và xác định giá trị thị trường hoặc phi thị trường làm cơ sở định giá.
Lập kế hoạch định giá. Khảo sát thực tế, thu thập thông tin. Phân tích thông tin. Xác định giá trị tài sản cần định giá.
Lập báo cáo kết quả định giá, chứng thư định giá và gửi cho khách hàng, các bên liên quan. Để có thể định giá BĐS chính xác và đảm bảo quyền lợi chính đáng cho các tổ chức thì việc tuân theo quy trình định giá BĐS là việc vô cùng cần thiết trong quá trình xác định giá trị BĐS. Theo Tiêu chuẩn TĐG Việt Nam số 05, 06, 07 Thông tư 28/2015/TT-BTC, quy trình định giá bao gồm 6 bước sau: 6 Bước 1: Xác định tổng quát về bất động sản và giá trị thị trường hoặc giá trị phi thị trường làm cơ sở định giá, gồm: - Xác định các đặc điểm cơ bản về pháp lý, kinh tế, kỹ thuật của BĐS cần định giá. - Xác định mục đích định giá: Cán bộ nhân viên phụ trách cần xác định được mục đích của khách hàng, tại các NHTM mục đích định giá chủ yếu là để cho vay và đầu tư.
- Xác định đối tượng khách hàng và những người sử dụng kết quả định giá. - Những điều kiện hạn chế và ràng buộc trong xác định đối tượng định giá do nhân viên đưa ra cần có căn cứ xác định: sự xác nhận bằng văn bản của khách hàng; sự phù hợp với quy định của pháp luật và các quy định hiện hành khác có liên quan. - Xác định thời điểm định giá. - Xác định các dữ liệu cần thiết cho công tác định giá.