Luận văn thạc sĩ nhận thức của đảng về quan hệ kinh tế của việt nam với các nước asean từ năm 1986 đến năm 2010

Luận văn thạc sĩ phân tích nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế Việt Nam với ASEAN giai đoạn 1986-2010, cung cấp cái nhìn sâu sắc về chính sách.

• Tác giả: Lê Thị Tuyết Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Kim
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Nhận Thức Của Đảng Về Quan Hệ Kinh Tế Của Việt Nam Với Các Nước ASEAN
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG VỀ HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI KINH TẾ TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 1995
• 1.1. Nhận thức của Đảng về hoạt động đối ngoại kinh tế trước năm 1986
• 1.2. Nhận thức về xu thế chung của thế giới
• 1.3. Nhận thức về các nước ASEAN
• 1.3.1. Những yếu tố khách quan
• 1.3.2. Những yếu tố chủ quan và sách lược
• 2. NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG VỀ QUAN HỆ KINH TẾ CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ASEAN TỪ NĂM 1996 - 2010
• 2.1. Những diễn biến mới của tình hình khu vực
• 2.2. Tiếp tục tăng cường và mở rộng quan hệ khu vực
• 3. NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 3.1. Kết quả sự thay đổi nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế Việt Nam ASEAN

Nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về quan hệ kinh tế với các nước ASEAN đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm 1986, khi Việt Nam bắt đầu đổi mới, Đảng đã nhận thức rõ tầm quan trọng của việc hợp tác kinh tế với các nước trong khu vực. Điều này không chỉ giúp Việt Nam hội nhập vào nền kinh tế thế giới mà còn tạo ra những cơ hội phát triển bền vững cho đất nước. Sự thay đổi trong nhận thức này phản ánh sự nhạy bén của Đảng trong việc nắm bắt xu hướng phát triển kinh tế toàn cầu và khu vực.

1.1. Lịch sử hình thành nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế

Nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế với các nước ASEAN bắt đầu từ những năm 1986, khi Việt Nam thực hiện chính sách đổi mới. Đảng đã nhận thấy rằng việc mở cửa và hội nhập kinh tế là cần thiết để phát triển. Sự thay đổi này không chỉ là một bước đi chiến lược mà còn là một sự chuyển mình trong tư duy của Đảng, từ việc chỉ tập trung vào phát triển nội bộ sang việc mở rộng quan hệ quốc tế.

1.2. Tầm quan trọng của ASEAN trong chính sách đối ngoại của Đảng

ASEAN đã trở thành một đối tác quan trọng trong chính sách đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam. Việc gia nhập ASEAN không chỉ giúp Việt Nam tăng cường hợp tác kinh tế mà còn tạo ra một nền tảng vững chắc để phát triển các mối quan hệ với các nước lớn khác. Đảng đã nhận thức rằng sự hợp tác với ASEAN là một yếu tố then chốt trong việc nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

II. Những thách thức trong quan hệ kinh tế Việt Nam ASEAN

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN cũng đối mặt với không ít thách thức. Những khác biệt về chính trị, văn hóa và kinh tế giữa các nước trong khu vực đã tạo ra những rào cản nhất định. Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận thức rõ những thách thức này và tìm cách điều chỉnh chính sách để phù hợp với thực tế.

2.1. Khác biệt về chính trị và văn hóa

Sự khác biệt về chính trị và văn hóa giữa các nước ASEAN có thể gây khó khăn trong việc xây dựng mối quan hệ kinh tế bền vững. Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận thức rằng cần phải có những biện pháp linh hoạt để vượt qua những rào cản này, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác kinh tế.

2.2. Tác động của biến đổi kinh tế toàn cầu

Biến đổi kinh tế toàn cầu cũng ảnh hưởng đến quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN. Đảng đã nhận thức rằng cần phải điều chỉnh chính sách kinh tế để thích ứng với những thay đổi này, từ đó đảm bảo sự phát triển bền vững cho đất nước.

III. Phương pháp cải thiện quan hệ kinh tế Việt Nam ASEAN

Để cải thiện quan hệ kinh tế với các nước ASEAN, Đảng Cộng sản Việt Nam đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này không chỉ giúp tăng cường hợp tác mà còn tạo ra những cơ hội mới cho phát triển kinh tế.

3.1. Tăng cường hợp tác thương mại

Đảng đã chú trọng đến việc tăng cường hợp tác thương mại với các nước ASEAN thông qua việc ký kết các hiệp định thương mại tự do. Điều này không chỉ giúp giảm thuế quan mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam thâm nhập vào thị trường ASEAN.

3.2. Đầu tư và phát triển cơ sở hạ tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là một trong những phương pháp quan trọng để cải thiện quan hệ kinh tế với ASEAN. Đảng đã nhận thức rằng việc phát triển cơ sở hạ tầng sẽ tạo ra nền tảng vững chắc cho hợp tác kinh tế và thu hút đầu tư từ các nước trong khu vực.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Những chính sách và phương pháp mà Đảng Cộng sản Việt Nam áp dụng trong quan hệ kinh tế với các nước ASEAN đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Sự hợp tác này không chỉ giúp Việt Nam phát triển kinh tế mà còn nâng cao vị thế của đất nước trên trường quốc tế.

4.1. Kết quả hợp tác kinh tế

Kết quả hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN đã thể hiện rõ qua sự gia tăng kim ngạch thương mại và đầu tư. Điều này cho thấy rằng những chính sách mà Đảng áp dụng đã phát huy hiệu quả, tạo ra những cơ hội mới cho phát triển kinh tế.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ hợp tác

Bài học kinh nghiệm từ hợp tác kinh tế với ASEAN cho thấy rằng sự linh hoạt trong chính sách và khả năng thích ứng với thay đổi là rất quan trọng. Đảng Cộng sản Việt Nam đã học hỏi từ những thành công và thất bại để điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thực tiễn.

V. Kết luận và tương lai của quan hệ kinh tế Việt Nam ASEAN

Tương lai của quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN phụ thuộc vào khả năng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc duy trì và phát triển những chính sách hợp tác hiệu quả. Sự nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của ASEAN sẽ tiếp tục là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của Việt Nam trong khu vực.

5.1. Triển vọng hợp tác trong tương lai

Triển vọng hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN trong tương lai là rất khả quan. Đảng Cộng sản Việt Nam cần tiếp tục duy trì những chính sách hợp tác hiệu quả để tận dụng tối đa những cơ hội từ thị trường ASEAN.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững trong quan hệ kinh tế với ASEAN sẽ giúp Việt Nam không chỉ phát triển kinh tế mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Đảng cần tiếp tục chú trọng đến việc xây dựng các chính sách phù hợp để đạt được mục tiêu này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Từ năm 1986 đến năm 2010, quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN đã trải qua nhiều bước chuyển biến quan trọng, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế của Việt Nam. Trong giai đoạn này, Việt Nam đã từ một quốc gia bị bao vây, cô lập trở thành thành viên chính thức của ASEAN vào năm 1995, mở ra kỷ nguyên mới trong hợp tác kinh tế khu vực. Theo báo cáo của ngành, kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và các nước ASEAN tăng trưởng nhanh, chiếm khoảng 30% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam vào giữa thập niên 1990. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ sự chuyển biến trong nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về quan hệ kinh tế với các nước ASEAN, từ đó đánh giá tác động của nhận thức này đến chính sách đối ngoại và phát triển kinh tế đất nước.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 1986-2010, thời kỳ đánh dấu sự đổi mới tư duy đối ngoại của Đảng, với trọng tâm là quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách đối ngoại kinh tế, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác khu vực trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết chính để phân tích nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế với ASEAN. Thứ nhất là lý thuyết nhận thức biện chứng, theo đó nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách quan một cách tích cực, năng động và sáng tạo, dựa trên cơ sở thực tiễn. Thứ hai là lý thuyết quan hệ quốc tế, đặc biệt là mô hình hợp tác khu vực, nhấn mạnh vai trò của các tổ chức khu vực như ASEAN trong việc thúc đẩy liên kết kinh tế và chính trị giữa các quốc gia có sự khác biệt về thể chế chính trị và trình độ phát triển kinh tế. Các khái niệm chính bao gồm: nhận thức của Đảng, hợp tác kinh tế khu vực, hội nhập kinh tế quốc tế, và chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp phân tích, mô tả và so sánh để làm rõ quá trình chuyển biến nhận thức của Đảng trong từng giai đoạn. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn kiện, nghị quyết của Đảng, các văn bản pháp luật như Luật Đầu tư nước ngoài (1987), Pháp lệnh chuyển giao công nghệ nước ngoài (1988), Hiến pháp năm 1992, cùng các báo cáo, bài viết của các nhà lãnh đạo và học giả trong nước. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các văn kiện và tài liệu liên quan trong giai đoạn 1986-2010, được chọn lọc theo tiêu chí tính đại diện và liên quan trực tiếp đến chủ đề. Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu, tập trung vào các mốc quan trọng như Đại hội VI (1986), gia nhập ASEAN (1995), và các sự kiện kinh tế khu vực nổi bật như khủng hoảng tài chính Đông Nam Á năm 1997.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chuyển biến nhận thức từ đối đầu sang hợp tác: Trước năm 1986, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ yếu duy trì quan điểm đối đầu với các nước ASEAN do khác biệt về ý thức hệ và các vấn đề lịch sử, đặc biệt là liên quan đến vấn đề Campuchia. Tuy nhiên, từ năm 1986, với Nghị quyết 32 và Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị, nhận thức của Đảng đã chuyển sang chủ trương hòa bình, hợp tác và cùng tồn tại hòa bình, mở đường cho việc bình thường hóa quan hệ với các nước ASEAN. Ví dụ, kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và ASEAN tăng từ khoảng 1,6 tỷ USD năm 1991 lên 2,7 tỷ USD năm 1994, cho thấy sự mở rộng hợp tác kinh tế rõ rệt.

2. Gia nhập ASEAN và hội nhập kinh tế khu vực: Việt Nam chính thức trở thành thành viên ASEAN năm 1995, đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ kinh tế khu vực. Sau khi gia nhập, Việt Nam đã tích cực tham gia các chương trình hợp tác như Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), Hiệp định khung về dịch vụ (AFSA), và Hiệp định đầu tư ASEAN (AIA). Tỷ trọng thương mại với các nước ASEAN chiếm khoảng 30% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam vào giữa thập niên 1990, đồng thời các nước ASEAN chiếm hơn 20% tổng vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam.

3. Ứng phó với khủng hoảng tài chính Đông Nam Á 1997: Cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ năm 1997 đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế các nước ASEAN, trong đó có Việt Nam. Nguyên nhân sâu xa là sự mất cân đối vĩ mô, lệ thuộc vào vốn ngắn hạn và hệ thống ngân hàng chưa ổn định. Tuy nhiên, Việt Nam đã tận dụng khủng hoảng để điều chỉnh chính sách, củng cố hệ thống tài chính và tiếp tục đẩy mạnh hội nhập kinh tế khu vực.

4. Đổi mới chính sách đối ngoại kinh tế: Đảng đã ban hành các văn bản pháp luật quan trọng như Luật Đầu tư nước ngoài (1987) và Pháp lệnh chuyển giao công nghệ (1988), tạo cơ sở pháp lý cho thu hút đầu tư nước ngoài và chuyển giao công nghệ, góp phần nâng cao năng lực sản xuất và phát triển kinh tế. Đến năm 1991, Đảng xác định rõ ưu tiên phát triển quan hệ kinh tế với các nước Đông Nam Á theo nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi.

Thảo luận kết quả

Sự chuyển biến trong nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế với ASEAN phản ánh sự thích ứng linh hoạt với bối cảnh quốc tế và thực tiễn trong nước. Việc chuyển từ tư duy đối đầu sang hợp tác hòa bình và phát triển kinh tế đã giúp Việt Nam phá thế bao vây, mở rộng quan hệ quốc tế và nâng cao vị thế trong khu vực. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ vai trò trung tâm của nhận thức Đảng trong việc định hướng chính sách đối ngoại kinh tế, đồng thời cung cấp số liệu cụ thể về tăng trưởng thương mại và đầu tư.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam với ASEAN từ 1990 đến 2010, cũng như bảng thống kê tỷ trọng đầu tư nước ngoài từ các nước ASEAN vào Việt Nam qua các năm. Những kết quả này cho thấy sự phát triển bền vững của quan hệ kinh tế song phương và đa phương trong khu vực, góp phần vào sự ổn định và phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hợp tác kinh tế đa phương trong ASEAN: Đẩy mạnh tham gia các chương trình hợp tác kinh tế đa phương như AFTA, AFSA, AIA nhằm nâng cao hiệu quả hội nhập, tăng cường thương mại và đầu tư. Thời gian thực hiện: 2024-2028. Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao.

2. Củng cố hệ thống tài chính và quản lý rủi ro: Xây dựng các cơ chế phòng ngừa và ứng phó khủng hoảng tài chính khu vực, nâng cao năng lực quản lý ngân hàng và thị trường tài chính. Thời gian: 2024-2026. Chủ thể: Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính.

3. Đẩy mạnh thu hút đầu tư nước ngoài có chọn lọc: Tập trung thu hút đầu tư từ các nước ASEAN vào các lĩnh vực công nghệ cao, sản xuất sạch và dịch vụ chất lượng cao, đảm bảo phát triển bền vững. Thời gian: 2024-2030. Chủ thể: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các địa phương.

4. Nâng cao năng lực nghiên cứu và dự báo chính sách đối ngoại kinh tế: Tăng cường nghiên cứu, phân tích tình hình kinh tế khu vực và thế giới để kịp thời điều chỉnh chính sách phù hợp với xu thế hội nhập. Thời gian: liên tục. Chủ thể: Viện nghiên cứu chiến lược, các trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách: Giúp các cơ quan quản lý nhà nước hiểu rõ quá trình chuyển biến nhận thức của Đảng, từ đó xây dựng chính sách đối ngoại kinh tế phù hợp với xu thế hội nhập khu vực và quốc tế.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu sâu hơn về quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN, cũng như vai trò của nhận thức chính trị trong chính sách đối ngoại.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư: Hiểu rõ bối cảnh chính sách và xu hướng hợp tác kinh tế khu vực, từ đó có chiến lược kinh doanh và đầu tư hiệu quả tại thị trường ASEAN.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành lịch sử Đảng, quan hệ quốc tế, kinh tế đối ngoại: Là tài liệu tham khảo quan trọng giúp nắm bắt quá trình phát triển chính sách đối ngoại kinh tế của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao năm 1986 được xem là mốc quan trọng trong nhận thức của Đảng về quan hệ kinh tế với ASEAN?
   Năm 1986, Đại hội VI của Đảng đề ra đường lối đổi mới toàn diện, trong đó có đổi mới tư duy đối ngoại, chuyển từ đối đầu sang hợp tác, mở ra cơ hội bình thường hóa và phát triển quan hệ kinh tế với các nước ASEAN.

2. Việt Nam gia nhập ASEAN có ý nghĩa gì đối với phát triển kinh tế?
   Gia nhập ASEAN giúp Việt Nam phá thế bị cô lập, mở rộng thị trường xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài, đồng thời nâng cao vị thế và vai trò trong khu vực, tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế.

3. Cuộc khủng hoảng tài chính Đông Nam Á năm 1997 ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam?
   Khủng hoảng gây áp lực lên hệ thống tài chính và kinh tế Việt Nam, nhưng cũng thúc đẩy Việt Nam cải cách, củng cố hệ thống ngân hàng và tiếp tục đẩy mạnh hội nhập kinh tế khu vực.

4. Những văn bản pháp luật nào quan trọng trong việc đổi mới chính sách đối ngoại kinh tế của Việt Nam?
   Luật Đầu tư nước ngoài (1987) và Pháp lệnh chuyển giao công nghệ nước ngoài (1988) là hai văn bản quan trọng tạo cơ sở pháp lý cho thu hút đầu tư và chuyển giao công nghệ, thúc đẩy phát triển kinh tế.

5. Vai trò của nhận thức của Đảng trong việc định hướng chính sách đối ngoại kinh tế là gì?
   Nhận thức của Đảng quyết định tư duy, chiến lược và chính sách đối ngoại kinh tế, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hợp tác quốc tế và phát triển kinh tế đất nước.

Kết luận

• Nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về quan hệ kinh tế với các nước ASEAN đã chuyển biến từ đối đầu sang hợp tác, hòa bình và phát triển trong giai đoạn 1986-2010.
• Việc gia nhập ASEAN năm 1995 là bước ngoặt quan trọng, giúp Việt Nam mở rộng quan hệ kinh tế, thu hút đầu tư và nâng cao vị thế quốc tế.
• Cuộc khủng hoảng tài chính Đông Nam Á năm 1997 là thách thức lớn nhưng cũng là cơ hội để Việt Nam củng cố hệ thống tài chính và tiếp tục hội nhập kinh tế khu vực.
• Các chính sách pháp luật về đầu tư và chuyển giao công nghệ đã tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho phát triển kinh tế đối ngoại.
• Tiếp tục nghiên cứu và điều chỉnh chính sách đối ngoại kinh tế phù hợp với xu thế toàn cầu hóa và hội nhập khu vực là nhiệm vụ trọng tâm trong các giai đoạn tiếp theo.

Next steps: Tăng cường hợp tác đa phương trong ASEAN, củng cố hệ thống tài chính, thu hút đầu tư có chọn lọc và nâng cao năng lực nghiên cứu chính sách.

Các nhà hoạch định chính sách, học giả và doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ để phát huy tối đa lợi ích từ quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG VỀ HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI KINH TẾ TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 1995 1.1Nhận thức của Đảng về hoạt động đối ngoại kinh tế trước năm 1986 1.1 Nhận thức về xu thế chung của thế giới Nhận thức, đánh giá về thế giới luôn luôn là một trong những căn cứ để Đảng cầm quyền và chính phủ của mỗi quốc gia vạch ra đường lối phát triển đất nước trong từng thời kỳ, lịch sử. Căn cứ càng xác thực bao nhiêu thì nội dung và phương hướng của đường lối sẽ càng đúng đắn, phù hợp bấy nhiêu; ngược lại, căn cứ phiến diện, cực đoan có thể gây ra hậu quả khôn lường khi bước vào thực tiễn. Bởi vậy, nhận thức, đánh giá đúng đắn, kịp thời về tình hình thế giới trở thành yêu cầu hàng đầu đối với các thiết chế lãnh đạo, cầm quyền. Vì lẽ đó, trong mỗi văn kiện Đại hội Đảng luôn chú trọng tới tình hình chung của thế giới để đưa ra đường lối phù hợp.

Thông qua một số văn bản (Nghị quyết số 13/NQ-TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 20/8/1988, Nghị quyết 13-tháng 3/1990.) quan điểm của Đảng về tình hình thế giớigiai đoạn trước năm 1986 có thể tóm lại ở mấy điểm sau: Từ đầu thập kỷ 70-80 của thế kỷ XX, xu thế liên kết, hợp tác giữa các quốc gia hoặc thành lập các tổ chức khu vực đã manh nha xuất hiện và có xu hướng ngày càng phát triển thể hiện ở sự ra đời của các tổ chức quốc tế mang tính khu vực không chỉ trong lĩnh vực thương mại mà còn trong chính trị, pháp lý, tiền tệ như: IMF, UN, EU.Sự tăng nhanh số lượng 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thành viên của Liên hợp quốc từ 51 thành viên năm 1945 đến năm 1960 là 100 thành viên đã góp phần minh chứng cho triển vọng phát triển của các tổ chức hợp tác này. Tuy nhiên trong bối cảnh chiến tranh lạnh, thế giới chia làm hai cực: xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa, đứng đầu mỗi cực là Liên Xô và Mỹ. Để củng cố sức mạnh của mình, cả hai cường quốc ra sức thành lập các tổ chức quân sự, kinh tế nhằm phô trương tầm ảnh hưởng và lôi kéo các nước khác vào phạm vi ảnh hưởng của mình nên xuất hiện nhiều tổ chức, liên minh mang tính cục bộ như NATO, SEV.Sự khác biệt về ý thức hệ đã làm xuất hiện cuộc chạy đua vũ trang,quân sự gay gắt giữa hai cực Liên Xô- Mỹ, dẫn tới cuộc đối đầu Đông- Tây. Một số nơi trở thành bàn cờ tranh giành tầm ảnh hưởng hoặc chứng tỏ khả năng quân sự to lớn của 2 cường quốc Liên Xô- Mỹ như Đông Dương, Triều Tiên.

Từ thập kỷ 70, thế kỷ XX, sự tiến bộ nhanh chóng của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã thúc đẩy lực lượng sản xuất thế giới phát triển mạnh; Nhật Bản và Tây Âu vươn lên trở thành hai trung tâm lớn của kinh tế thế giới; xu thế chạy đua phát triển kinh tế đã dẫn đến cục diện hoà hoãn giữa các nước lớn. Năm 1975, với thắng lợi của cách mạng Việt Nam và các nước Đông Dương, hệ thống xã hội chủ nghĩa đã mở rộng phạm vi, phong trào cách mạng thế giới phát triển mạnh. Đảng ta nhận định: Hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa đã và đang lớn mạnh không ngừng; phong trào độc lập dân tộc và phong trào cách mạng của giai cấp công nhân đang trên đà phát triển mãnh liệt. Tuy nhiên, từ giữa thập kỷ 70 của thế kỷ XX, tình hình kinh tế – xã hội ở các nước xã hội chủ nghĩa xuất hiện sự trì trệ và mất ổn định.2 Nhận thức về các nước ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập ngày 8/8/1967 sau khi Bộ trưởng Bộ ngoại giao các nước Indonesia, Malaysia, 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Philippines, Singapore và Thailand ký bản tuyên bố ASEAN (còn gọi là Tuyên bố Bangkok).Từ 5 thành viên ban đầu số lượng thành viên tham gia tổ chức này dần gia tăng cho tới khi ASEAN trở thành một tổ chức có sự tham gia đầy đủ của các thành viên thì ASEAN mới thực sự là một liên kết khu vực hoàn chỉnh.

Nếu hiểu theo nghĩa liên kết khu vực “là một trong nhiều hình thức liên kết, liên minh, tập hợp lực lượng đã và đang tồn tại trong lịch sử nhân loại. Đây là kiểu liên kết đa phương giữa các nước, nhóm nước, dựa trên cơ sở gần gũi về mặt địa lý và thường được bắt đầu từ lĩnh vực kinh tế”[95]thì Việt Nam có một sự đóng góp vai trò không nhỏ khi tích cực ủng hộ việc kết nạp Lào, Campuchia vào tổ chức này. Theo khái niệm này, các quốc gia có vị trí địa lý gần gũi nhau, tuy khác nhau về thể chế chính trị, về trình độ phát triển kinh tế, về văn hóa, tôn giáo,… song đều có một nhu cầu chung là hợp tác để tăng cường thế và lực của quốc gia trên trường quốc tế, thì có thể liên kết với nhau tạo nên một thực thể kinh tế - chính trị - xã hội mới. Và cho đến nay sự phát triển các mô hình liên kết ở phạm vì không gian khu vực đang thể hiện đó là một quy mô thích hợp đối với việc điều tiết nền kinh tế thế giới.

Trong suốt hơn 2 thập kỷ đầu tồn tại, ASEAN chủ yếu là một cơ chế hợp tác khu vực về chính trị-ngoại giao nhằm đối phó với những thách thức đối với an ninh quốc gia của các thành viên. Một số học giả nhìn nhận ASEAN như là một định chế/chế độ quốc tế (international regime) về chính trị-an ninh ở khu vực Đông Nam Á[86]. Nói một cách khác, đây là dạng thức ban đầu của hội nhập chính trị-an ninh. Sau giai đoạn khởi đầu chủ yếu bằng hội nhập sơ khai về chính trị-an ninh, từ cuối thập niên 1970 trở đi, ASEAN mới bắt đầu triển khai hợp tác về kinh tế và chỉ từ gần giữa thập niên 1990, ASEAN mới thực sự bắt đầu tiến trình hội nhập kinh tế.

20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Hội nhập văn hóa-xã hội phải đợi đến khi ASEAN thông qua Hiến chương năm 2008 mới được triển khai. Từ khi thành lập năm 1967 ASEAN đã đặt mục tiêu “thúc đẩy tăng trưởng kinh tế” là ưu tiên hợp tác, Tuyên bố Bangkok nêu mục đích các quốc gia thành viên “sẽ thông qua các nỗ lực chung, tích cực hợp tác và hỗ trợ lẫn nhau nhằm đạt được các mục tiêu thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và phát triển văn hóa…”.Sau năm 1975, Mỹ rút quân khỏi Đông Nam Á, tình hình khu vực Đông Nam Á cũng có những chuyển biến mới, khối quân sự SEATO tan rã; tháng 2-1976, các nước ASEAN ký hiệp ước thân thiện và hợp tác ở Đông Nam Á (Hiệp ước Bali), mở ra cục diện hoà bình, hợp tác trong khu vực. Tuy ra đời từ năm 1967, nhưng hợp tác kinh tế của Hiệp hội chỉ thực sự được khởi động từ khi ASEAN tổ chức Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN lần thứ nhất (tháng 11/1975) chuẩn bị cho Hội nghị Cấp cao ASEAN đầu tiên tháng 2/1976. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ nhất (Ba-li, In-đô-nê-xia, ngày 23-24/2/1976), các nhà lãnh đạo ASEAN đã ký Tuyên bố Hòa hợp ASEAN I (còn gọi là Tuyên bố Ba-li I) qua đó lần đầu tiên đề cập cụ thể đến các mục tiêu chung của hợp tác kinh tế ASEAN, nêu rằng sẽ “phối hợp một cách có hiệu quả hơn để tăng cường hợp tác trong nông nghiệp và công nghiệp; mở rộng thương mại, kể cả các vấn đề về thương mại hàng hóa quốc tế; cải thiện giao thông vận tại và bưu điện-viễn thông và nâng cao đời sống nhân dân[100]”.

ASEAN là một tổ chức được thành lập vì mục tiêu chính trị nhưng lại hoạt động hiệu quả trong lĩnh vực kinh tế và được thế giới công nhận như một tổ chức khu vực hoạt động hiệu quả trong nội khối cũng như việc mở rộng quan hệ với đối tác bên ngoài. 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Sau cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, mối quan hệ giữa Việt Nam với các nước ASEAN vẫn có nhiều điểm bất đồng. Trong văn kiện Đại hội Đảng Cộng Sản Việt Nam lần thứ IV nêu rõ chỉ đạo của Đảng: “Kiên quyết cùng các nước anh em và nhân dân tiến bộ trên thế giới tiếp tục chung sức đấu tranh chống chính sách xâm lược và gây chiến của bọn đế quốc đứng đầu là đế quốc Mỹ, góp phần tích cực vào sự nghiệp gìn giữ và củng cố hòa bình trên thế giới.chống mọi khuynh hướng cơ hội chủ nghĩa và mọi biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc tư sản và tiểu tư sản, giữ vững độc lập, tự chủ, ra sức làm tròn nhiệm vụ đối với dân tộc và làm tốt nghĩa vụ quốc tế đối với nhân dân các nước. Quan điểm trên của Đảng cho thấy rõ sự ảnh hưởng của ý thức hệ nặng nề, dù chiến tranh đã kết thúc nhưng trong suốt thời gian này, Đảng ta chủ trương “Đoàn kết và hợp tác toàn diện với Liên Xô luôn luôn là hòn đá tảng của chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta”[10,114] còn Mỹ là kẻ thù,những đối tượng thân Mỹ có nền kinh tế tư bản, hoặc tồn tại yếu tố tư sản thì không hợp tác.

Chính điều này, đã trở thành lực cản trong con đường hội nhập giữa Việt Nam và các nước trong khu vực ASEAN. Giống như lời nhận xét của cựu đại sứ Việt Nam tại Indonesia, ông Trình Xuân Lãng đã viết: “Đại thắng mùa xuân 1975 chấm dứt chiến tranh, đem lại hòa bình độc lập hoàn toàn và thống nhất toàn vẹn cho nhân dân ta. Nó đem lại những thay đổi căn bản trong tình hình Đông Nam Á. Và lợi ích của các nước trong khu vực và của nhiều nước có liên quan cũng thay đổi.

Nguyện vọng chung của các nước trong khu vực là muốn hòa bình, ổn định để phát triển. Các nước ASEAN trước đây đã dính líu vào các cuộc chiến tranh của Mỹ nên sau khi ta chiến thắng rất muốn có quan hệ tốt với ta; họ sợ bị ta trừng phạt và trả thù.Mặt khác, cho đến nhiều năm sau chiến tranh ta vẫn nhìn tình hình khu vực theo cách nhìn cũ. Đó là, ta vẫn coi Mỹ là kẻ 22 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thù trực tiếp và nguy hiểm đang lăm le thi hành kế hoạch hậu chiến chống ta và không quan tâm đến việc bình thường hóa quan hệ với Mỹ.