CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC ĐỘC LẬP CỦA TÒA HÀNH CHÍNH 1.1 Khái quát về quyền tư pháp và cơ quan thực hiện quyền tư pháp 1.1 Quyền tư pháp và cơ quan thực hiện quyền tư pháp Quan niệm quyền tư pháp đã có từ thời cổ đại, quyền tư pháp lần đầu tiên được sử dụng trong Bộ luật Hammurabi của người Lưỡng Hà được ban hành từ 1700 năm trước Công nguyên, với nghĩa là quyền lực xét xử bao gồm phân xử và 1 phán xét. Các vấn đề liên quan đến quyền tư pháp và thực hiện quyền tư pháp gắn liền với sự ra đời của các tư tưởng và học thuyết phân chia quyền lực. Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước thành quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tư pháp đã được khởi xướng bởi các nhà triết học xưa nhưng lý thuyết này tồn tại một cách mờ nhạt trong xã hội chiếm hữu nô lệ lẫn phong kiến và chỉ thật sự phát triển vào thời kì La Mã cổ đại. Tư tưởng phân quyền đã manh nha hình thành từ thời Hy Lạp cổ đại, người đặt mầm mống cho tư tưởng này là nhà triết học Aristotle (384 – 322 TCN).
Trong cuốn “Chính trị luận” của mình, ông cho rằng bất kì nhà nước nào cũng tồn tại ba thành tố bao gồm nghị luận, chấp hành và xét xử; tương ứng với các thành tố trên là ba cơ quan: lập pháp nhằm làm ra luật, quyết định công việc chính trị và trông coi việc thực thi chúng; hành pháp thực thi các luật và quyết định đó; Tòa án nhằm xét 2 xử các tranh chấp trong xã hội. Tuy nhiên, trong thời kỳ này, tư tưởng phân quyền của Aristotle chỉ mới dừng lại ở việc phân biệt các lĩnh vực hoạt động của nhà nước và chức năng của nó chứ chưa lập ra chủ trương nào về mối quan hệ giữa các cơ quan trên. Tư tưởng phân quyền được kế thừa và thật sự phát triển trong chế độ tư sản; học thuyết “phân chia quyền lực” của các học giả tư sản được ra đời, phát triển từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII và đạt được những thành tựu nhất định; trong đó, có thể kể đến quan điểm mang tính điển hình của hai học giả là John Locke và Charles Montesquieu. John Locke (1632 – 1704), một nhà triết học người Anh cho rằng quyền lực nhà nước được phân thành ba lĩnh vực là lập pháp, hành pháp và liên hợp.
Theo đó, quyền lập pháp là quyền lực cao nhất trong nhà nước; quyền lập pháp phải thuộc về Nghị viện và quyền hành pháp thuộc về Nhà vua. “Nhà vua lãnh đạo việc thi hành pháp luật, bổ nhiệm các chức vụ, Chánh án và các quan chức khác. Hoạt động của Nhà vua phụ thuộc vào pháp luật và không có đặc quyền nhất định 1 Võ Khánh Vinh (2019), “Về quyền tư pháp và chế độ tư pháp ở Việt Nam”, Tòa án nhân dân, (16), tr. 2 Chu Thị Ngọc (2010), “Phân quyền trong Nhà nước pháp quyền”, Luật học, (26), tr.
7 nào với Nghị viện nhằm không cho phép Nhà vua thâu tóm toàn bộ quyền lực về tay mình và xâm phạm vào các quyền tự nhiên của công dân. Nhà vua thực hiện quyền 3 liên hợp, tức là giải quyết các vấn đề chiến tranh, hoà bình, và đối ngoại”. Cách phân chia quyền lực như trên có thể hiểu rằng quyền lập pháp cao hơn quyền hành pháp; quyền tư pháp chỉ là một bộ phận của quyền hành pháp, nhưng khi xét xử thì có sự tham gia của nhân dân, sự độc lập của Thẩm phán cần phải được tôn trọng. Những luận điểm phân quyền của J.
Locke đã được học giả vĩ đại người Pháp là Charles Montesquieu (1689 – 1775) phát triển một cách toàn diện và độc lập thành học thuyết phân quyền, và sau này khi nói đến thuyết phân quyền người ta nghĩ ngay đến tên tuổi của ông. Montesquieu tổ chức quyền lực nhà nước theo phương thức phân chia quyền lực là để chống lại chế độ chuyên chế, thanh toán nạn lạm quyền, bảo đảm quyền tự do của con người. Kế thừa quan điểm của J. Locke về quyền hành pháp và liên hợp, Montesquieu chủ trương phân chia rõ hơn hai nhánh quyền lực này, tách quyền hành pháp ra khỏi quyền xét xử.
Montesquieu quan niệm rằng mọi chính thể đều có ba thành phần: lập pháp để đưa ra luật lệ, hành pháp để quản trị quốc sự và đối ngoại, tư pháp nhằm phụ trách hình sự và phân giải các vụ tranh chấp của nhân dân. Theo đó, Quốc hội sẽ thực hiện quyền lập pháp với chức năng làm luật; quyền hành pháp thuộc về Chính phủ với chức năng thi hành luật và quyền tài phán sẽ thuộc về Tòa án với chức năng xét xử áp dụng pháp luật. Trong Tác phẩm “Tinh thần pháp luật”, ông đã nêu rõ “Sẽ không có tự do nếu quyền xét xử không được phân biệt với quyền lập pháp và quyền hành pháp” và ông cũng khẳng định “Nếu quyền xét xử được sáp nhập vào quyền lập pháp, thì sẽ không có tự do. Nếu quyền xét xử được nhập vào quyền hành pháp thì thẩm phán sẽ trở thành 4 những kẻ áp bức”.
Do đó, quyền lực nhà nước chỉ thật sự độc lập khi được phân thành ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp; ba quyền này phải tách rời nhau không quyền nào cao hơn quyền nào thì mới có thể kiểm soát và kiềm chế đối trọng lẫn nhau; quyền tư pháp cần phải được độc lập, hoạt động xét xử cần phải bảo đảm tính đúng đắn và khách quan. Quan niệm về “tư pháp” và “quyền tư pháp” được nhìn nhận dưới rất nhiều góc độ khác nhau. Theo nghĩa Hán Việt, “tư pháp” được hiểu là: “pháp đình y theo 5 pháp luật mà xét định các việc ở trong phạm vi pháp luật”. Còn theo định nghĩa của từ điển Black’s Law Dictionary thì quyền tư pháp (judicial power) là “thẩm quyền được trao cho tòa án và các thẩm phán xem xét và quyết định các vụ việc và 3Phạm Quý Đạt (2017), “Tính độc lập của hệ thống Tòa án Việt Nam trong việc thực hiện quyền tư pháp”, Dân chủ và Pháp luật, (01), tr.
4 Montesquieu (1967), Tinh thần pháp luật, NXB Sài Gòn, tr. 5 Đào Duy Anh (1996), Hán Việt từ điển, NXB TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh.
8 đưa ra phán quyết có giá trị bắt buộc thi hành đối với các vụ việc ấy; quyền giải thích và áp dụng pháp luật khi có tranh cãi phát sinh từ việc một điều gì đó có phù 6 hợp hay không phù hợp với pháp luật điều chỉnh việc ấy”. ỞViệt Nam, theo nhiều nhà nghiên cứu, quyền tư pháp là: “quyền xét xử các 7 vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình, kinh tế, lao động, hành chính” ; “xét xử các hành vi vi phạm hiến pháp, vi phạm pháp luật từ phía công dân và các cơ quan 8 nhà nước; bảo vệ pháp luật, công lý, tự do của công dân và trật tự an toàn xã hội” ; “phân xử và phán xét tính đúng đắn, tính hợp pháp của các hành vi, các quyết định 9 pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật”. Quan niệm về quyền tư pháp được nhìn nhận dưới nhiều bình diện khác nhau nhưng trọng tâm của quyền tư pháp vẫn là quyền xét xử, và quyền này chỉ trao cho một cơ quan duy nhất đó chính là Tòa án. Quyền tư pháp là xét xử và việc xét xử chỉ do Tòa án thực hiện là quan niệm đã được hình thành khá sớm trong nhận thức và trong thực tiễn lập pháp, thực hiện pháp luật của Việt Nam.
Thông qua xét xử, Tòa án sẽ giải quyết các tranh chấp, các xung đột xã hội của các bên dựa trên các quy định của pháp luật và lẽ công bằng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của công dân. Với sứ mệnh bảo vệ công lý và bảo vệ quyền con người, do đó, Tòa án với chức năng là cơ quan thực hiện quyền tư pháp phải độc lập, cân bằng với cơ quan thực hiện quyền lập pháp và hành pháp. Theo Hiến pháp 1946, quyền tư pháp mặc nhiên được thừa nhận là quyền lực độc lập và do Tòa án thực hiện. Tuy nhiên, khoảng thời gian trước Hiến pháp 2013 thì quyền tư pháp có khuynh hướng mở rộng hơn.
Theo đó, quyền tư pháp trong giai đoạn này được hiểu theo hai nghĩa, nghĩa rộng bao gồm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và ở nghĩa hẹp chỉ bao gồm hoạt động xét xử. Nếu hiểu theo nghĩa rộng thì điều này đồng nghĩa với việc các cơ quan thực hiện hoạt động điều tra, truy tố, thi hành án cũng được mệnh danh là cơ quan tư pháp. Cách hiểu này vô hình chung đã hạ thấp vị trí, vai trò của quyền tư pháp với tư cách là một loại quyền 10 lực đặc biệt, độc lập và chỉ do cơ quan xét xử thực hiện. Hiến pháp 2013 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã khẳng định “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”, điều này có thể hiểu rằng theo quy định của pháp luật hiện hành, quyền tư pháp chỉ bao gồm quyền xét xử.
Quan điểm như trên là phù hợp với xu hướng chung của thế 6 Bryan. Garner (2009), Black’s Law Dictionary, tr. 7 Viện khoa học pháp lý (2006), Từ điển luật học, NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr. 8 Nguyễn Duy Quý, Nguyễn Tất Viễn (2008), Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân: Lý luận và thực tiễn, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.
9 Nguyễn Đăng Dung (2005), Thể chế Tư pháp trong Nhà nước pháp quyền, NXB Tư pháp, Hà Nội, tr.vn/thong-tin-khoa-hoc/chi-tiet/119/366 (truy cập ngày 07/4/2021). 9 giới, bởi hoạt động điều tra, truy tố và thi hành án mang hơi hướng của quyền hành pháp, nếu coi các hoạt động này cũng đang thực hiện quyền tư pháp thì chẳng khác nào đánh đồng giữa quyền hành pháp và quyền tư pháp; giữa hai nhánh quyền lực này sẽ không có sự chế ước lẫn nhau, không có sự phân công, phân nhiệm trong quá trình hoạt động. Khái niệm tư pháp và quyền tư pháp có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau trong suốt quá trình xây dựng và phát triển đất nước, nhưng từ khi Hiến pháp 2013 được ban hành có thể khẳng định quyền tư pháp gắn liền với Tòa án và chỉ Tòa án là cơ quan duy nhất có chức năng thực hiện quyền tư pháp, vì vậy, Tòa án còn được gọi là cơ quan tư pháp và chỉ Tòa án mới là cơ quan tư pháp.