đặt vấn đề lí thuyết đối thoại đầu tiên trên tinh thần của Bakhtin chính là Trần Đình Sử với bài viết “M. Bakhtin và thi pháp của Dostoievski”, in trên Tạp chí Văn nghệ quân đội năm 1985. Đây là khởi đầu cho công trình dài hơi, sâu sắc Những vấn đề thi pháp Dostoievski của M. Bakhtin được chính Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch và xuất bản năm 1993.
Để có cái nhìn rõ nét hơn về phần tổng quan, chúng tôi sắp xếp tài liệu dựa trên công trình dịch thuật và công trình nghiên cứu liên quan lí thuyết đối thoại. Những công trình dịch thuật dài hơi liên quan trực tiếp và gián tiếp 9 đến đối thoại phải kể đến các tác giả Phạm Vĩnh Cư, Trần Đình Sử, Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân, Đào Ngọc Chương, Nguyên Ngọc, Lê Hồng Sâm, Đặng Anh Đào, và gần đây nhất là Lã Nguyên. Mặc dù bài báo đầu tiên liên quan đến lí thuyết đối thoại của Trần Đình Sử nhưng người đầu tiên tiếp xúc và có công trình dịch thuật, giới thiệu sâu sắc về M. Bakhtin ở Việt Nam là Phạm Vĩnh Cư với Lí luận và thi pháp tiểu thuyết (1992).
Cùng với Những vấn đề thi pháp Dostoievski (1993) (Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch), Lí luận và thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch) là công trình vô cùng quan trọng góp thêm cái nhìn đa chiều cho văn học trong nước. Lí luận và thi pháp tiểu thuyết là công cụ hữu hiệu cung cấp hệ thống lí thuyết căn bản thể hiện quan điểm của M. Bakhtin về đặc trưng thể loại tiểu thuyết. Trong sự đối sánh với thể loại sử thi hay thơ trữ tình, nhà nghiên cứu nhìn thấy tính chưa tận quyết của tiểu thuyết.
Quá trình biến đổi của tiểu thuyết vẫn đang tiếp diễn, chưa có hồi kết. Trên cơ sở khẳng định đặc trưng thể loại, ông quan tâm nhiều đến ngôn ngữ tiểu thuyết. Bakhtin đúc kết về thơ và tiểu thuyết: “Nếu vấn đề trung tâm của lí thuyết thơ là vấn đề biểu tượng thơ ca, thì vấn đề trung tâm của lí thuyết văn xuôi nghệ thuật là vấn đề ngôn từ song điệu được đối thoại hóa từ bên trong với tất cả các kiểu và các dạng thức phong phú của nó” [4, tr.139] là định đề không chỉ cho thời đại M. Bakhtin mà cho cả thời hiện tại không hoàn thành này.
Đặc biệt, ở những trang dẫn giải về Tiểu thuyết phức điệu của Dostoievski, M. Bakhtin chỉ ra ý thức độc lập, bình quyền giữa nhân vật với tác giả làm nên cuộc đối thoại lớn của tiểu thuyết. Nhân vật không bị phán xét sau lưng và không bao giờ nói lời tận quyết về mình. Chúng luôn được tác giả trao quyền mời gọi đối thoại dù ở quá khứ - hiện tại - tương lai.
Vì vậy, giá trị tiểu thuyết Dostoievski được M. Bakhtin phát hiện mang tính thời đại rõ nét. Công trình Những vấn đề thi pháp Dostoievski (1993) chứng tỏ tư duy khoa học văn học Bakhtin về một đại diện được cho là phức tạp của văn học Nga - Dostoievski. Ở đây, ông cấp chìa khóa giải mã trọn vẹn, sâu sắc, khoa học và có cơ sở về tiểu thuyết Dostoievski trên nhiều phương diện: tiểu thuyết đa thanh; nhân vật và lập trường tác giả, tư tưởng; đặc điểm về thể loại và kết cấu - cốt truyện; lời văn.
Đối thoại là biểu hiện xuyên suốt trên bình diện thể hiện những cách tân trong tư duy tiểu thuyết Dostoievski. 10 Vượt qua phạm vi một tác giả, đây sẽ là hệ thống lí thuyết chung về thể loại tiểu thuyết mang tên M. Như vậy, khảo sát cứ liệu tiểu thuyết Dostoievski, M. Bakhtin hoàn toàn có thể hướng tới một tư duy nghệ thuật phức điệu vượt ra ngoài phạm vi thể loại.
“Tư duy này có khả năng tiếp cận với những khía cạnh của con người mà trước tiên là ý - thức - tư - duy của con người và lĩnh vực sinh tồn bằng đối thoại của nó. Cái lĩnh vực mà nghệ thuật không thể nào khám phá xuất phát từ lập trường độc thoại” [4, tr. Luận thuyết của Bakhtin về Lí luận thi pháp tiểu thuyết với hai đại diện tiêu biểu là Rabelais và Dostoievski đủ sức thuyết phục đối với các nhà lí luận cùng thời. Khám phá của nhà nghiên cứu về carnaval và đối thoại tiểu thuyết có thể xem là hai vấn đề xuất sắc của thế kỉ XX.
Công trình Nghệ thuật tiểu thuyết của M. Kundera (Nguyên Ngọc dịch) cũng đề cập đến tính đa âm - khái niệm xuất phát từ khoa âm nhạc. Ông xem “một trong những nguyên lí căn bản của các nhà đa âm lớn là sự bình đẳng giữa các giọng không một giọng nào được lấn át, không một giọng nào được phép chỉ làm phần đệm đơn thuần” [53, tr. Nhà nghiên cứu nhấn mạnh đến tính độc lập của các giọng.
Đối với ông, không có giọng nào mang tính phối thuộc mà bản thân nó đóng vai trò bình đẳng với các giọng khác. Ở điểm này, Kundera gặp gỡ Bakhtin khi mượn lại thuật ngữ âm nhạc để diễn tả đặc trưng nghệ thuật đa âm của tiểu thuyết. Todorov, nhà cấu trúc, kí hiệu học Paris khái quát lí thuyết đối thoại M. Bakhtin qua công trình Mikhail Bakhtin - Nguyên lí đối thoại (Đào Ngọc Chương dịch).
Ông hệ thống lại những vấn đề liên quan đến nguyên lí đối thoại Bakhtin từ cái nhìn của khoa học văn học: tri thức luận của các ngành khoa học nhân văn, những lựa chọn chủ yếu, lí thuyết phát ngôn; tính liên văn bản, lịch sử văn chương, nhân học triết lí. Nhà nghiên cứu mở rộng hơn lí thuyết đa thanh, đối thoại của Bakhtin qua khảo sát tiểu thuyết Dostoievski. Ý đồ này chúng tôi bắt gặp trong bài viết diễn giải Từ đối thoại tiểu thuyết của Bakhtin đến phê bình đối thoại của Todorov (2005) của Huy Liên. Tác giả thống nhất ý kiến với Trần Thanh Đạm khi cho rằng xu hướng phê bình đối thoại của Todorov tiếp thu tư tưởng của Bakhtin.
Vì vậy, ngoài việc hệ thống lại những đặc điểm cơ bản của lí thuyết đối thoại Bakhtin, Todorov tiếp tục phát triển 11 mạch tư duy này và ứng dụng vào trong lí luận phê bình văn học và phê bình văn hóa. Từng là tác giả hai công trình tiếp cận theo phương pháp của chủ nghĩa cấu trúc (Thi pháp văn xuôi (1979) và Giới thiệu về thi pháp (1981), nhưng khi đưa ra phương pháp phê bình đối thoại, ông đã loại bỏ cách tiếp cận của chủ nghĩa cấu trúc bởi không muốn nhà phê bình đứng ngoài tác phẩm mà phán xét nó. Để tăng thêm tính thuyết phục cho phương pháp của mình, Todorov khái lược sáu nguyên tắc phê bình đối thoại cơ bản: (1) nhà phê bình không nên tự giam hãm mình trong những kiến thức cũ kĩ và lỗi thời, mà không ngừng tự học hỏi, tiếp thu một cách có chọn lọc, có phê phán những thành tựu và kinh nghiệm của khoa nghiên cứu văn học và phê bình văn học của thế kỷ XX; (2) cần phải tìm hiểu, học hỏi và nắm bắt nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau; (3) thiếu sót nổi bật của các phương pháp phiến diện là ở chỗ chúng khiến các nhà phê bình không thể tiếp cận được chân lí; (4) phải luôn luôn tạo sự cân bằng giữa hai tiếng nói: tiếng nói của tác giả và tiếng nói của nhà phê bình; (5) mục đích của phê bình đối thoại là nhà phê bình cùng với nhà văn thảo luận, tranh luận và trao đổi nhằm vươn tới chân lí nghệ thuật đồng thời cũng là chân lí cuộc sống; (6) phê bình đối thoại giữa các nền văn hóa khác nhau trên thế giới. Trong quá trình từ phê bình đối thoại nâng lên bình diện đối thoại văn hóa, “Todorov chủ trương và khuyến khích sự giao lưu giữa các nền văn hóa trên thế giới” [54, tr.
Điểm này cũng là hướng đi của Francois Jullien qua công trình Francois Jullien và nghiên cứu so sánh văn hóa Đông - Tây (Hoàng Ngọc Hiến dịch) về đối thoại văn hóa. Trong tiểu luận Đi tìm sự thật biết cười (2004) (Vũ Ngọc Thăng dịch), Umberto Eco - nhà kí hiệu học nổi tiếng đã bày tỏ quan điểm của ông về kí hiệu phải gắn với sự diễn giải. Lí thuyết kí hiệu học của Eco gắn với vấn đề liên văn bản. Một công trình khác của A.
Compagnon (Lê Hồng Sâm, Đặng Anh Đào dịch) là Bản mệnh của lí thuyết (2006) bàn về đối thoại Bakhtin khi xem xét sự triển nghĩa sang thuật ngữ liên văn bản Kristeva. Compagnon nhận thấy tính liên văn bản mà Kristeva gọi tên được phỏng in cái mà Bakhtin gọi là tính đối thoại. Công trình về Dostoievski và Raberlais của Bakhtin đã đưa thực tại, lịch sử và xã hội trở lại văn bản bằng nhiều tiếng nói, phong cách, ngôn ngữ đối nghịch nhau. 12 Gần đây nhất, Lã Nguyên xuất bản công trình Lí luận văn học, những vấn đề hiện đại (2012), tập hợp tuyển dịch của ông về những học giả hàng đầu trên thế giới thế kỉ XX.
Trong đó, dịch giả dành trọn phần 1 cho bài viết “Vấn đề thể loại lời nói của Bakhtin” và các tiểu luận của T. Gasparov bàn về di sản của nhà bác học này. Đặc biệt phải kể đến hai bài dịch của Lã Nguyên đăng liên tiếp trên Tạp chí Nghiên cứu văn học (số tháng 8 và 9 năm 2013) “Văn bản - Liên văn bản - Lí thuyết liên văn bản” của G. Bài viết chỉ ra giá trị cốt lõi của hai khái niệm đến nay vẫn còn nhiều thắc mắc với những ai muốn đi đến tận cùng sự thật về khoa học văn chương là đối thoại và liên văn bản.
Kosikov nhận ra, Kristeva diễn giải lí thuyết đối thoại Bakhtin dưới ánh sáng của “triết học đa bội” của chủ nghĩa hậu cấu trúc (J. Vì vậy, việc so sánh để tìm ra nét tương đồng và dị biệt giữa triết học Bakhtin và Kristeva là hành trình từ tính liên chủ thể tới liên văn bản. Sơ đồ đối thoại của Bakhtin ở Những vấn đề thi pháp Dostoievski được Kosikov gọi là: đối lập giữa con người với con người như là sự đối lập giữa “tôi” và “người khác”. Tuy nhiên, Kosikov có sự phân biệt khái niệm rõ ràng: “Nếu vấn đề đối thoại được Bakhtin giải quyết bằng chìa khóa của triết học sinh tồn, thì vấn đề phức điệu được ông giải quyết bằng chìa khóa của “triết học đa bội” [52, tr.
Những phân tích sắc sảo của Kosikov thuyết phục trên cơ sở triết học đem lại cái nhìn sâu sắc hơn về lí thuyết đối thoại Bakhtin qua trường hợp Dostoievski. Về cơ bản, đây là quan điểm đối thoại của Bakhtin.