Luận án nghiên cứu xung đột giữa cư dân và các bên liên quan tại điểm đến du lịch miền núi Thanh Hóa

Nghiên cứu xung đột giữa cư dân và các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng miền núi Thanh Hóa, phân tích nguyên nhân và giải pháp.

• Tác giả: Dương Thị Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đức Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Du lịch
• Đề tài: Nghiên Cứu Xung Đột Giữa Cư Dân Và Các Bên Liên Quan Tại Điểm Đến Du Lịch Cộng Đồng Miền Núi Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XUNG ĐỘT GIỮA CÁC BÊN LIÊN QUAN TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Thu thập và gạn lọc tài liệu
• 1.2. Thông tin chung về các nghiên cứu
• 1.3. Nội dung của các nghiên cứu
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.2. Du lịch cộng đồng
• 2.3. Điểm đến du lịch cộng đồng
• 2.4. Các bên liên quan
• 2.5. Các lý thuyết sử dụng trong nghiên cứu về xung đột giữa các bên liên quan
• 2.5.1. Thuyết Xung đột xã hội (Social Conflict Theory)
• 2.5.2. Thuyết Trao đổi xã hội
• 2.6. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 2.7. Các vấn đề xung đột giữa cư dân địa phương và các bên liên quan
• 2.8. Yếu tố tác động đến xung đột giữa cư dân và các bên liên quan
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khái quát về khu vực miền núi Thanh Hoá. Vị trí địa lý và điều kiện phát triển du lịch. Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại khu vực miền núi Thanh Hoá
• 3.2. Các tiếp cận và quy trình nghiên cứu
• 3.2.1. Cách tiếp cận
• 3.2.2. Quy trình nghiên cứu. Lựa chọn địa bàn khảo sát
• 3.3. Nghiên cứu định tính. Phỏng vấn sâu
• 3.4. Nghiên cứu định lượng. Xây dựng thang đo và bảng hỏi
• 3.4.1. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.5. Xử lý dữ liệu
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả phát triển thang đo xung đột giữa cư dân và các bên liên quan
• 4.2. Xây dựng danh mục biến số đo lường
• 4.3. Kết quả thẩm định thang đo lần 1
• 4.4. Kết quả thẩm định thang đo lần 2
• 4.5. Kết quả nghiên cứu chính thức
• 4.5.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.5.2. Hiện trạng xung đột giữa cư dân và các bên liên quan
• 4.5.3. Yếu tố ảnh hưởng tới xung đột giữa cư dân và các bên liên quan
• 4.6. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.6.1. Thảo luận kết quả phát triển thang đo
• 4.6.2. Bàn về vấn đề xung đột giữa cư dân và các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng
• 4.6.3. Các yếu tố tác động đến xung đột giữa cư dân và các bên liên quan
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH SÁCH CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Xung Đột Du Lịch Cộng Đồng Thanh Hóa

Du lịch cộng đồng (DLCĐ) ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt tại các vùng miền núi. Tuy nhiên, sự phát triển này không tránh khỏi những xung đột du lịch cộng đồng giữa cư dân và các bên liên quan. Nghiên cứu này tập trung vào khu vực miền núi Thanh Hóa, nơi có tiềm năng lớn về du lịch cộng đồng miền núi, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều mâu thuẫn. Việc nghiên cứu nguyên nhân xung đột, hậu quả xung đột và đề xuất giải pháp xung đột là vô cùng cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của du lịch cộng đồng bền vững tại đây. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích các yếu tố tác động đến mối quan hệ giữa các bên liên quan, từ đó đưa ra những khuyến nghị thiết thực cho các nhà quản lý và cộng đồng địa phương.

1.1. Tiềm năng Du Lịch Cộng Đồng Miền Núi Thanh Hóa

Thanh Hóa sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, văn hóa bản địa đặc sắc và con người Thanh Hóa thân thiện, mến khách. Đây là những yếu tố then chốt để phát triển điểm đến du lịch cộng đồng hấp dẫn. Các bản làng dân tộc thiểu số với những phong tục tập quán độc đáo, lễ hội truyền thống và sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo là những điểm nhấn thu hút du khách. Bên cạnh đó, tài nguyên thiên nhiên như rừng nguyên sinh, thác nước, hang động cũng tạo nên những trải nghiệm du lịch sinh thái độc đáo. Việc khai thác hiệu quả những tiềm năng này sẽ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương và nâng cao đời sống của người dân địa phương.

1.2. Thực Trạng Xung Đột Du Lịch Cộng Đồng Hiện Nay

Mặc dù có nhiều tiềm năng, du lịch cộng đồng tại Thanh Hóa đang đối mặt với không ít thách thức. Một trong số đó là xung đột du lịch cộng đồng giữa cư dân, doanh nghiệp du lịch, chính quyền địa phương và du khách. Những mâu thuẫn này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, như phân chia lợi ích không công bằng, khai thác tài nguyên không bền vững, ảnh hưởng tiêu cực đến văn hóa bản địa và môi trường. Nếu không được giải quyết kịp thời, những mâu thuẫn du lịch cộng đồng này có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của du lịch Thanh Hóa và đời sống của cộng đồng.

II. Phân Tích Nguyên Nhân Gốc Rễ Xung Đột Du Lịch Cộng Đồng

Để giải quyết xung đột du lịch cộng đồng một cách hiệu quả, cần phải đi sâu vào phân tích nguyên nhân xung đột. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào các yếu tố chính như sự tham gia của cộng đồng, nhận thức về lợi ích và tổn hại, sự khác biệt về văn hóa và giá trị, sự cạnh tranh về tài nguyên và quyền lực. Bên cạnh đó, chính sách du lịch và vai trò của chính quyền địa phương cũng sẽ được xem xét kỹ lưỡng. Việc hiểu rõ nguyên nhân xung đột sẽ giúp các nhà quản lý và cộng đồng địa phương đưa ra những giải pháp phù hợp và hiệu quả.

2.1. Thiếu Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Địa Phương

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công và bền vững của du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều dự án du lịch cộng đồng lại thiếu sự tham gia thực chất của người dân địa phương. Quyết định thường được đưa ra bởi các doanh nghiệp du lịch hoặc chính quyền địa phương, mà không có sự tham vấn đầy đủ với cộng đồng. Điều này dẫn đến việc người dân địa phương cảm thấy bị gạt ra ngoài lề, không được hưởng lợi xứng đáng từ du lịch, từ đó nảy sinh mâu thuẫn.

2.2. Nhận Thức Về Lợi Ích Và Tổn Hại Từ Du Lịch

Nhận thức của cộng đồng về lợi ích và tổn hại từ du lịch cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến xung đột. Nếu người dân địa phương chỉ nhìn thấy những tác động tiêu cực của du lịch, như ô nhiễm môi trường, mất văn hóa bản địa, tăng chi phí sinh hoạt, mà không thấy được những lợi ích kinh tế, xã hội, họ sẽ có xu hướng phản đối du lịch. Ngược lại, nếu lợi ích của du lịch được chia sẻ một cách công bằng và minh bạch, cộng đồng sẽ ủng hộ và tham gia tích cực vào hoạt động du lịch.

2.3. Khác Biệt Văn Hóa Và Giá Trị Giữa Các Bên

Sự khác biệt về văn hóa và giá trị giữa khách du lịch, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương cũng có thể gây ra xung đột. Khách du lịch có thể không hiểu hoặc không tôn trọng văn hóa bản địa, gây ra những hành vi không phù hợp. Doanh nghiệp du lịch có thể quá chú trọng đến lợi nhuận mà bỏ qua những giá trị văn hóa, xã hội của cộng đồng. Để giảm thiểu xung đột, cần tăng cường giáo dục, nâng cao nhận thức về văn hóa cho tất cả các bên liên quan.

III. Giải Pháp Quản Lý Xung Đột Du Lịch Cộng Đồng Hiệu Quả

Quản lý xung đột du lịch cộng đồng là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Nghiên cứu này đề xuất một số giải pháp xung đột chính, bao gồm tăng cường sự tham gia của cộng đồng, nâng cao năng lực quản lý, xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, bảo tồn văn hóa bản địa và bảo vệ môi trường. Bên cạnh đó, việc xây dựng mối quan hệ giữa các bên liên quan dựa trên sự tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau cũng là vô cùng quan trọng.

3.1. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Để giảm thiểu xung đột, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong tất cả các giai đoạn của quá trình phát triển du lịch. Cộng đồng cần được tham gia vào việc lập kế hoạch, ra quyết định, quản lý và giám sát các hoạt động du lịch. Điều này không chỉ giúp đảm bảo rằng lợi ích của du lịch được chia sẻ một cách công bằng, mà còn giúp cộng đồng cảm thấy có trách nhiệm hơn với sự phát triển của du lịch.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Du Lịch Cộng Đồng

Năng lực quản lý du lịch cộng đồng cần được nâng cao ở tất cả các cấp, từ chính quyền địa phương đến doanh nghiệp du lịch và cộng đồng. Chính quyền địa phương cần có đủ năng lực để xây dựng và thực thi các chính sách du lịch phù hợp, quản lý tài nguyên một cách bền vững và giải quyết xung đột một cách hiệu quả. Doanh nghiệp du lịch cần có trách nhiệm xã hội, tôn trọng văn hóa bản địa và bảo vệ môi trường. Cộng đồng cần được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để tham gia vào hoạt động du lịch một cách chuyên nghiệp.

3.3. Xây Dựng Cơ Chế Chia Sẻ Lợi Ích Công Bằng

Cần xây dựng một cơ chế chia sẻ lợi ích của du lịch một cách công bằng và minh bạch giữa các bên liên quan. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc thành lập các quỹ phát triển cộng đồng, hỗ trợ các dự án sinh kế cho người dân địa phương, hoặc tạo ra các cơ hội việc làm trong ngành du lịch. Cơ chế chia sẻ lợi ích cần được thiết kế sao cho đảm bảo rằng người dân địa phương được hưởng lợi xứng đáng từ du lịch, đồng thời khuyến khích họ bảo vệ tài nguyên và văn hóa.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển Du Lịch Bền Vững Tại Thanh Hóa

Kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng để phát triển du lịch bền vững tại khu vực miền núi Thanh Hóa. Việc áp dụng các giải pháp xung đột được đề xuất sẽ giúp giảm thiểu mâu thuẫn giữa các bên liên quan, tạo ra một môi trường du lịch hòa bình và thân thiện. Điều này không chỉ giúp thu hút khách du lịch, mà còn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng địa phương và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Xây Dựng Mô Hình Du Lịch Cộng Đồng Mẫu

Nghiên cứu này có thể được sử dụng để xây dựng một mô hình du lịch cộng đồng mẫu tại một số địa phương ở Thanh Hóa. Mô hình này sẽ tập trung vào việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng, nâng cao năng lực quản lý, xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và bảo tồn văn hóa bản địa. Mô hình này có thể được nhân rộng ra các địa phương khác nếu thành công.

4.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Du Lịch

Nghiên cứu này có thể được sử dụng để đề xuất các chính sách du lịch hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng tại Thanh Hóa. Các chính sách này có thể bao gồm việc cung cấp nguồn vốn ưu đãi cho các dự án du lịch cộng đồng, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực, quảng bá du lịch và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Xung Đột Du Lịch Tương Lai

Nghiên cứu về xung đột du lịch cộng đồng tại miền núi Thanh Hóa là một bước tiến quan trọng trong việc tìm kiếm giải pháp cho sự phát triển du lịch bền vững. Tuy nhiên, đây chỉ là một phần nhỏ trong bức tranh toàn cảnh. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp xung đột, phân tích tác động của du lịch đến sinh kế cộng đồng và tìm kiếm các mô hình du lịch sáng tạo, phù hợp với điều kiện địa phương.

5.1. Đánh Giá Hiệu Quả Giải Pháp Quản Lý Xung Đột

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp xung đột được đề xuất trong nghiên cứu này. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính, thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau và phân tích một cách khách quan.

5.2. Tác Động Du Lịch Đến Sinh Kế Cộng Đồng

Cần có thêm các nghiên cứu về tác động của du lịch đến sinh kế cộng đồng. Nghiên cứu này cần tập trung vào việc đánh giá tác động của du lịch đến thu nhập, việc làm, văn hóa và môi trường của người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Du lịch (mã số 981010.01) của nghiên cứu sinh Dương Thị Hiền, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Đức Thanh tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Đề tài tập trung nghiên cứu sự xung đột giữa cư dân địa phương và các bên liên quan tại các điểm đến du lịch cộng đồng (DLCĐ) thuộc khu vực miền núi tỉnh Thanh Hóa.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

• Về mặt lý luận: Du lịch cộng đồng được khẳng định mang lại nhiều đóng góp về kinh tế, văn hóa - xã hội và bảo tồn tài nguyên môi trường. Tuy nhiên, hoạt động này cũng nảy sinh nhiều tác động tiêu cực và xung đột giữa các bên tham gia (cư dân, doanh nghiệp, du khách, chính quyền). Các công trình quốc tế chủ yếu tiếp cận theo phương pháp định tính đơn lẻ, chưa kiểm chứng đầy đủ tác động của các yếu tố tiền đề (sự tham gia, nhận thức lợi ích, nhận thức tổn hại) đến xung đột bằng nghiên cứu thực chứng. Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu về du lịch cộng đồng chủ yếu tập trung vào tiềm năng, thực trạng, xây dựng mô hình và giải pháp phát triển; chủ đề xung đột giữa các bên liên quan tại điểm đến du lịch hầu như chưa được khảo cứu có hệ thống.
• Về mặt thực tiễn: Khu vực miền núi Thanh Hóa là địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, thu nhập bình quân đầu người năm 2022 đạt 3,6 triệu đồng/tháng (thấp hơn mức bình quân 4,2 triệu đồng/tháng của cả nước, xếp thứ 30/63 tỉnh thành). Dù du lịch cộng đồng phát triển tại một số bản làng (bản Đôn, bản Ấm Hiêu, bản Kho Mường, bản Hang...) tạo sinh kế và phục hồi văn hóa bản địa, song thực tế đã xuất hiện các bất cập: doanh nghiệp xây dựng trái phép, ô nhiễm môi trường, nguy cơ biến đổi văn hóa, phân chia lợi ích chưa đồng đều dẫn đến mâu thuẫn giữa người dân với doanh nghiệp, du khách và chính quyền địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu

• Xác định thực trạng xung đột giữa cư dân địa phương và các bên liên quan tại các điểm đến du lịch cộng đồng khu vực miền núi Thanh Hóa.
• Đánh giá, kiểm chứng vai trò của các yếu tố tác động (mức độ tham gia, cảm nhận về lợi ích và cảm nhận về tổn hại từ du lịch của cư dân) đến xung đột giữa cộng đồng và các bên liên quan.
• Đề xuất các hàm ý quản trị giúp các nhà hoạch định và quản lý kiểm soát xung đột tại điểm đến nhằm hướng tới phát triển bền vững.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Cư dân và các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng khu vực miền núi Thanh Hóa xung đột với nhau về các vấn đề gì?
2. Mức độ tham gia của cư dân ảnh hưởng tới sự xung đột giữa cư dân và các bên liên quan như thế nào?
3. Cảm nhận của cư dân về lợi ích và tổn hại từ du lịch ảnh hưởng tới sự xung đột giữa cư dân và các bên liên quan như thế nào?

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự xung đột giữa cư dân và các bên liên quan (xung đột liên nhóm: cư dân - du khách, cư dân - doanh nghiệp du lịch, cư dân - chính quyền địa phương) và các yếu tố ảnh hưởng đến sự xung đột này.
• Khách thể nghiên cứu: Cư dân địa phương (nhóm làm nghề truyền thống, nhóm làm du lịch, nhóm nghề khác), đại diện doanh nghiệp du lịch (chủ/quản lý homestay, doanh nghiệp lữ hành), cán bộ quản lý nhà nước về du lịch tại địa phương và khách du lịch nội địa.
• Phạm vi không gian: 6 điểm đến du lịch cộng đồng tại hai huyện Bá Thước và Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa (gồm: bản Báng, bản Đôn, bản Mười, bản Hang, bản Kho Mường, bản Ấm Hiêu). Các địa bàn này đại diện cho các giai đoạn khác nhau trong chu kỳ sống của điểm đến du lịch.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát điền dã thực hiện từ tháng 4/2021 đến tháng 3/2022. Dữ liệu thực trạng thu thập và cập nhật đến hết năm 2021. Khảo sát hồi tưởng thái độ và hành vi xung đột của cư dân từ khi du lịch xuất hiện (đầu những năm 2000s) đến tháng 3/2022.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào xung đột liên nhóm (inter-group conflict) dưới góc nhìn của cư dân địa phương – nhóm chủ thể dễ bị tổn thương tại các điểm đến du lịch.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện tổng quan hệ thống 56 công trình khoa học quốc tế có bình duyệt và các tài liệu trong nước liên quan đến chủ đề xung đột trong du lịch cộng đồng. Tác giả tổng hợp các hướng nghiên cứu chính theo 5 nhóm nội dung:

Nhóm nội dung	Các tác giả và công trình tiêu biểu	Luận điểm chính đã được công bố
Bản chất và nguyên nhân xung đột	Doxey (1975); Butler (1980); Coser (1956); Yang et al. (2013); Shen et al. (2017); Tsaur et al. (2018); Ye et al. (2013); Kim & Kang (2020); Xu et al. (2017); Xue & Kerstetter (2018); Jinsheng & Siriphon (2019); Wang & Yotsumoto (2019); Mbaiwa et al. (2008); Dredge (2010); Kreiner et al. (2015); Zhang et al. (2015); Liu et al. (2017); Hlengwa & Mazibuko (2018); Mannon & Glass-Coffin (2019); Nguyen Thi Ngoc Dung (2019); Okazaki (2008); McCool (2009); Gascón (2012); Kinseng et al. (2018); Lo & Janta (2020); Sitikarn (2008); Engström & Boluk (2012); Snyder & Sulle (2011); Needham et al. (2017); Feng & Li (2020); Lee & Son (2016).	Xung đột xảy ra đa chiều (liên nhóm và nội bộ nhóm). Nguyên nhân do khác biệt văn hóa, ứng xử thiếu chuẩn mực của du khách, tranh chấp tài nguyên đất đai, phân chia lợi ích kinh tế bất bình đẳng, chính sách quản lý thiếu minh bạch, sự lạm quyền của chính quyền và doanh nghiệp.
Hệ quả của xung đột	Apostolidis & Brown (2021); Canavan (2017); Liu et al. (2017); Prior & Marcos-Cuevas (2016); Yang et al. (2013); Hsiu-Yu (2019); Lo & Janta (2020); Tesfaye (2017); Tsaur et al. (2018); Jinsheng & Siriphon (2019); Kinseng et al. (2018); Okazaki (2008); Gascón (2012).	Tồn tại 3 luồng quan điểm: (1) Tiêu cực: phá vỡ sự hợp tác, lãng phí tài nguyên, giảm sự hài lòng của khách, gây bạo lực; (2) Tích cực: xung đột là động lực tái cấu trúc để phát triển tốt hơn; (3) Trung lập: xung đột mang tính xây dựng nếu được quản lý đúng cách, hoặc mang tính phá hoại nếu bị bỏ mặc.
Khung lý thuyết về xung đột điểm đến	Moore (2003); Almeida et al. (2017); Piotr et al. (2020).	Ứng dụng mô hình "Vòng tròn xung đột" (Circle of Conflict) để phân loại 5-8 nhóm nguyên nhân (giá trị, quan hệ, thông tin, cấu trúc, lợi ích). Trong đó xung đột về giá trị, mối quan hệ và thông tin đóng vai trò trung tâm.
Yếu tố ảnh hưởng đến xung đột	Tsaur et al. (2018); Ko & Stewart (2002); Gursoy & Rutherford (2004); Gan (2020); Lee (2013); Nugroho & Numata (2020); Wang et al. (2021); Thyne et al. (2006).	Xung đột và thái độ của cư dân chịu sự chi phối của tình trạng kinh tế - xã hội, khoảng cách văn hóa, nhận thức lợi ích (perceived benefit), nhận thức tổn hại (perceived cost) và mức độ tham gia của cộng đồng (community involvement).
Quản lý và giải quyết xung đột	Castro & Nielsen (2001); Feng & Li (2020); Feti et al. (2020); Ohl-Schacherer et al. (2008); Ernawati et al. (2018); Bhalla et al. (2016); Bello et al. (2017); Fan et al. (2019); Lo & Janta (2020); Burgoyne et al. (2017); Needham et al. (2017).	Đề xuất giải pháp đồng quản lý (co-management), khuyến khích cư dân tham gia ra quyết định, minh bạch thông tin và phân chia quỹ tài chính, tăng cường sự tin tưởng và truyền thông cởi mở giữa các bên liên quan.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

1. Các nghiên cứu quốc tế về xung đột du lịch đa phần tiếp cận định tính đơn lẻ, thiếu mô hình định lượng kiểm chứng quan hệ giữa các yếu tố tiền đề và mức độ xung đột giữa các bên liên quan.
2. Chưa có thang đo chuẩn hóa đánh giá toàn diện các thành phần xung đột giữa cư dân với từng nhóm liên quan (du khách, doanh nghiệp, chính quyền) trong bối cảnh các nước đang phát triển.
3. Tại Việt Nam, chưa có công trình nào đánh giá thực chứng và toàn diện bản chất, nguyên nhân và mức độ xung đột giữa cư dân với các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng miền núi.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm

• Các khái niệm nền tảng: Du lịch cộng đồng (DLCĐ), điểm đến du lịch cộng đồng, các bên liên quan (stakeholders), xung đột xã hội liên nhóm.
• Thuyết Xung đột xã hội (Social Conflict Theory - Coser, 1956): Giải thích sự đối kháng về lợi ích, giá trị, quyền lực và tài nguyên khan hiếm giữa các nhóm trong cộng đồng khi phát triển du lịch.
• Thuyết Trao đổi xã hội (Social Exchange Theory - SET) và mô hình SET mở rộng (Lee, 2013): Luận giải nhận thức của cư dân; người dân sẽ ủng hộ du lịch nếu lợi ích nhận được vượt trội tổn hại, và ngược lại sẽ nảy sinh thái độ tiêu cực, mâu thuẫn khi chi phí/tổn hại lớn hơn lợi ích.
• Mô hình Chỉ số bực mình (IRRIDEX model - Doxey, 1975): Miêu tả diễn biến thái độ của cư dân từ hân hoan (euphoria), hờ hững (apathy), khó chịu (annoyance) đến đối kháng (antagonism) tương ứng với sự gia tăng lượng khách.
• Mô hình Vòng tròn xung đột (Circle of Conflict - Moore, 2003) và Ma trận xung đột lãnh thổ (Almeida et al., 2017): Phân tích nguồn gốc xung đột từ các khía cạnh cấu trúc, quan hệ, dữ liệu, giá trị và lợi ích.
• Mô hình Chu kỳ sống của điểm đến (TALC - Butler, 1980): Khung phân loại các giai đoạn phát triển của 6 điểm đến khảo sát.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng:

[Tổng quan tài liệu PRISMA (56 bài qua MAXQDA 2020)]
    [Nghiên cứu định tính: Phỏng vấn sâu 34 đáp viên]
   [Phát triển thang đo sơ bộ: 21 biến số xung đột]
 [Khảo sát sơ bộ (Lần 1 & Lần 2) -> Hoàn thiện bảng hỏi]
[Khảo sát định lượng chính thức (N = 448) tại 6 bản làng]
  [Phân tích PLS-SEM (Đo lường, Cấu trúc, Bootstrapping)]

• Quy trình tổng quan tài liệu: Áp dụng mô hình PRISMA qua 4 bước (tìm kiếm 190 tài liệu -> loại trùng còn 93 -> đánh giá sơ bộ còn 73 -> đánh giá toàn văn theo tiêu chí Boote & Beile (2005) chọn 56 bài); xử lý và mã hóa chủ đề bằng phần mềm MAXQDA 2020.
• Nghiên cứu định tính: Thực hiện 34 cuộc phỏng vấn sâu đối với 4 nhóm khách thể (cư dân bản địa, doanh nghiệp homestay/lữ hành, cán bộ quản lý văn hóa - du lịch, du khách) tại 6 bản: bản Báng, bản Đôn, bản Mười, bản Hang, bản Kho Mường, bản Ấm Hiêu thuộc 2 huyện Bá Thước và Quan Hóa.
• Nghiên cứu định lượng:
  • Khảo sát sơ bộ: Tiến hành 2 lần nhằm thẩm định độ tin cậy và giá trị thang đo qua kiểm định hệ số Cronbach's Alpha, hệ số tải ngoài và hệ số tải chéo.
  • Khảo sát chính thức: Thu thập 448 phiếu hợp lệ từ cư dân địa phương theo phương pháp chọn mẫu phân tầng tại 6 địa bàn nghiên cứu.
  • Kỹ thuật xử lý dữ liệu: Sử dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) để đánh giá mô hình đo lường (độ tin cậy nhất quán, phương sai trích AVE, giá trị phân biệt theo tiêu chuẩn Fornell-Larcker và tỷ số HTMT, kiểm tra đa cộng tuyến VIF) và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu trong mô hình cấu trúc.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Dữ liệu thứ cấp: 56 công trình học thuật quốc tế thuộc hệ thống Web of Science, Scopus, ScienceDirect, SpringerLink, ProQuest; các báo cáo, công văn, đề án phát triển du lịch của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa và UBND các huyện Bá Thước, Quan Hóa giai đoạn 2020–2021.
• Dữ liệu sơ cấp: Bản ghi âm và biên bản mã hóa của 34 cuộc phỏng vấn sâu; 448 bảng hỏi khảo sát xã hội học từ cư dân địa phương tại các điểm đến nghiên cứu.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu về xung đột giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch cộng đồng

Chương này hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam về đề tài xung đột giữa các bên liên quan trong du lịch cộng đồng. Tác giả phân tích dữ liệu 56 bài báo khoa học quốc tế được tinh lọc theo quy trình PRISMA:

Tiêu chí phân loại	Thống kê số lượng và tỷ lệ
Khu vực địa lý nghiên cứu	Châu Á - Thái Bình Dương: 33 bài (58,5%); Châu Phi: 10 bài (17,8%); Châu Âu: 5 bài (8,9%); Bắc Mỹ: 3 bài (5,4%); Nam Mỹ: 2 bài (3,6%); Đa quốc gia: 5 bài (8,8%).
Phương pháp nghiên cứu sử dụng	Phương pháp định tính: 43 bài (Phỏng vấn sâu: 15; Tổng quan hệ thống: 8; Phân tích diễn ngôn: 2; Kết hợp các phương pháp định tính: 18); Phương pháp định lượng (Bảng hỏi): 10 bài; Phương pháp kết hợp (Định tính & Định lượng): 3 bài.

Chương 1 làm rõ các nội dung: bản chất xung đột giữa từng cặp chủ thể (cư dân - du khách; cư dân - doanh nghiệp; cư dân - chính quyền; xung đột nội bộ nhóm); hệ quả đa chiều của xung đột; các khung lý thuyết tiếp cận; các yếu tố tiền đề tác động đến xung đột và các giải pháp quản trị xung đột đã được đề xuất trong y văn. Qua đó, tác giả khẳng định việc nghiên cứu thực chứng xung đột du lịch cộng đồng tại miền núi Việt Nam là một khoảng trống khoa học cần thiết.

Chương 2. Cơ sở lý luận và mô hình nghiên cứu

Chương 2 làm rõ các khái niệm công cụ: du lịch cộng đồng, điểm đến du lịch cộng đồng, các bên liên quan và xung đột liên nhóm. Tác giả luận giải việc sử dụng Thuyết Xung đột xã hội, Thuyết Trao đổi xã hội (mô hình SET mở rộng), Mô hình IRRIDEX và Vòng tròn xung đột làm nền tảng xây dựng mô hình nghiên cứu.

Chương này xây dựng mô hình lý thuyết gồm 4 khái niệm tiền đề và 3 nhóm xung đột thành phần:

• Khái niệm tiền đề: Sự tham gia của cộng đồng (Community Involvement), Cảm nhận về lợi ích (Perceived Benefit - gồm lợi ích kinh tế, văn hóa, môi trường), Cảm nhận về tổn hại (Perceived Cost - gồm tổn hại kinh tế, xã hội, môi trường).
• Khái niệm xung đột: Xung đột giữa cư dân và du khách, Xung đột giữa cư dân và doanh nghiệp du lịch, Xung đột giữa cư dân và chính quyền địa phương.

Tác giả thiết lập các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ tác động trực tiếp và gián tiếp giữa mức độ tham gia của cư dân, nhận thức lợi ích, nhận thức tổn hại tới các biểu hiện xung đột giữa cư dân và ba nhóm bên liên quan tại điểm đến.

Chương 3. Địa bàn và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày bức tranh tổng quan về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và thực trạng du lịch cộng đồng tại 11 huyện miền núi Thanh Hóa, tập trung vào hai huyện Bá Thước và Quan Hóa. Mặc dù chịu ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, lượng khách đến khu vực miền núi Thanh Hóa năm 2020 đạt 1.000.000 lượt và năm 2021 đạt 950.000 lượt; số lượng cơ sở homestay tăng từ 105 cơ sở (2020) lên 125 cơ sở (2021).

Tác giả mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu tại 6 bản khảo sát đại diện cho các giai đoạn chu kỳ sống TALC (Butler, 1980):

Địa bàn khảo sát	Huyện	Đặc điểm chu kỳ sống và hoạt động du lịch
Bản Đôn (xã Thành Lâm)	Bá Thước	Giai đoạn phát triển mạnh, tập trung mật độ cao các homestay và doanh nghiệp đầu tư bên ngoài.
Bản Kho Mường (xã Thành Sơn)	Bá Thước	Giai đoạn tham gia/phát triển, địa hình thung lũng, du lịch gắn với hang động và nông nghiệp.
Bản Báng (xã Thành Lâm)	Bá Thước	Giai đoạn tham gia, nằm liền kề bản Đôn, có sự liên kết cung ứng dịch vụ.
Bản Ấm Hiêu (xã Cổ Lũng)	Bá Thước	Giai đoạn tham gia, gắn với cảnh quan thác Hiêu, dịch vụ lưu trú phát triển nhanh.
Bản Hang (xã Phú Lệ)	Quan Hóa	Điểm du lịch cộng đồng hình thành sớm của tỉnh, hiện ở giai đoạn củng cố/chậm lại.
Bản Mười (xã Điền Quang)	Bá Thước	Giai đoạn khám phá/mới tham gia, hoạt động du lịch ở mức độ sơ khai.

Quy trình phát triển công cụ đo lường gồm: tổng quan tài liệu để trích xuất biến số -> phỏng vấn sâu 34 người để điều chỉnh thang đo phù hợp văn hóa bản địa -> khảo sát sơ bộ lần 1 và lần 2 để hoàn thiện danh mục 21 biến quan sát đo lường xung đột -> khảo sát chính thức 448 mẫu và phân tích qua PLS-SEM.

Chương 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố kết quả phân tích định tính và định lượng:

• Phát triển thang đo xung đột: Xác lập bộ thang đo gồm 21 biến quan sát thuộc 3 nhóm:
  1. Xung đột giữa cư dân và khách du lịch (10 biến): Bất đồng về hành vi gây ồn ào, trang phục phản cảm, xả rác bừa bãi, xâm phạm không gian riêng tư, thái độ thiếu tôn trọng phong tục địa phương, chen lấn, tranh chấp không gian công cộng...
  2. Xung đột giữa cư dân và doanh nghiệp du lịch (6 biến): Bất bình đẳng trong phân chia nguồn lợi, chiếm dụng đất đai cảnh quan đẹp, xả thải gây ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt, cạnh tranh nguồn lao động và khách hàng, không hợp tác với người dân bản địa...
  3. Xung đột giữa cư dân và chính quyền địa phương (5 biến): Bất cập trong đền bù và thu hồi đất, quy hoạch thiếu minh bạch, chính sách ưu ái doanh nghiệp bên ngoài hơn dân bản địa, thiếu lắng nghe tiếng nói cộng đồng, xử lý vi phạm xây dựng không kiên quyết...
• Kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc PLS-SEM: Kết quả kiểm định cho thấy thang đo đạt độ tin cậy nhất quán (Cronbach's Alpha > 0,7; Độ tin cậy tổng hợp CR > 0,7), giá trị hội tụ (AVE > 0,5), đạt giá trị phân biệt theo tiêu chuẩn Fornell-Larcker và chỉ số HTMT (< 0,85 hoặc < 0,90), không vi phạm hiện tượng đa cộng tuyến (hệ số VIF < 3).
• Kết quả kiểm định giả thuyết:
  • Cảm nhận về tổn hại (Perceived Cost) có tác động thuận chiều mạnh nhất tới mức độ xung đột giữa cư dân với các bên liên quan.
  • Cảm nhận về lợi ích (Perceived Benefit) có tác động nghịch chiều làm giảm xung đột.
  • Sự tham gia của cộng đồng (Community Involvement) vừa có tác động trực tiếp làm giảm xung đột, vừa có tác động gián tiếp thông qua việc gia tăng nhận thức lợi ích và giảm thiểu nhận thức tổn hại của cư dân.
• Thảo luận: Tác giả đối sánh các phát hiện với các nghiên cứu của Lee (2013), Tsaur et al. (2018), Jinsheng & Siriphon (2019), lý giải sự khác biệt do đặc thù văn hóa tộc người (Thái, Mường) và bối cảnh quản lý đất đai, bảo tồn vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về xung đột giữa các bên liên quan trong du lịch cộng đồng, bổ sung luận cứ khoa học khẳng định xung đột là một hiện tượng khách quan nảy sinh từ giai đoạn đầu của chu kỳ sống điểm đến.
2. Xây dựng và kiểm định thành công bộ thang đo 21 biến quan sát đặc thù để đo lường 3 dạng xung đột liên nhóm (cư dân - du khách, cư dân - doanh nghiệp, cư dân - chính quyền) trong bối cảnh du lịch cộng đồng miền núi tại một quốc gia đang phát triển.
3. Kiểm chứng bằng mô hình định lượng PLS-SEM vai trò tiền đề của 3 yếu tố: mức độ tham gia của cộng đồng, cảm nhận lợi ích và cảm nhận tổn hại đối với sự hình thành xung đột giữa cư dân và các bên liên quan.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về các điểm nghẽn, mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển du lịch cộng đồng tại khu vực miền núi tỉnh Thanh Hóa (đặc biệt tại huyện Bá Thước và Quan Hóa).
2. Đề xuất các nhóm giải pháp và hàm ý quản trị cụ thể:
   • Đối với chính quyền địa phương: Minh bạch hóa quy hoạch và cấp phép đầu tư; xây dựng quy chế quản lý xây dựng nghiêm ngặt, chấm dứt tình trạng buông lỏng cho doanh nghiệp xây dựng trái phép; tổ chức đối thoại định kỳ với người dân; thành lập quỹ phát triển cộng đồng từ nguồn thu du lịch để tái đầu tư hạ tầng dân sinh.
   • Đối với doanh nghiệp du lịch: Thiết lập cơ chế hợp tác chia sẻ lợi ích với cộng đồng bản địa; ưu tiên tuyển dụng và đào tạo lao động địa phương; tuân thủ quy chuẩn bảo vệ môi trường và xử lý nước thải; tôn trọng phong tục tập quán bản địa.
   • Đối với cộng đồng cư dân và khách du lịch: Tăng cường tuyên truyền quy tắc ứng xử văn minh du lịch; nâng cao năng lực tự quản của cộng đồng; xây dựng bảng hướng dẫn nội quy bản làng cho du khách nhằm giảm thiểu xung đột văn hóa và lối sống.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Hạn chế về đối tượng khảo sát du khách: Do quá trình điền dã diễn ra trong giai đoạn dịch Covid-19 bùng phát (4/2021 - 3/2022) khi Việt Nam chưa mở cửa du lịch quốc tế, mẫu khảo sát du khách mới chỉ giới hạn ở khách du lịch nội địa, chưa bao hàm được nhóm du khách quốc tế.
• Hạn chế về góc nhìn tiếp cận: Luận án chủ yếu đánh giá xung đột từ góc nhìn và cảm nhận của cộng đồng cư dân địa phương (nhóm yếu thế), chưa khảo sát định lượng đối ứng từ phía doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương.
• Hạn chế về phạm vi địa bàn: Nghiên cứu tập trung tại 6 điểm đến thuộc 2 huyện Bá Thước và Quan Hóa thuộc tỉnh Thanh Hóa, chưa bao quát toàn bộ 11 huyện miền núi của tỉnh và các vùng miền núi khác trên cả nước.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng mẫu khảo sát đối với khách du lịch quốc tế sau khi hoạt động du lịch phục hồi hoàn toàn để so sánh sự khác biệt trong xung đột văn hóa.
• Khảo sát đa chiều từ góc độ của doanh nghiệp du lịch và các nhà quản lý nhà nước để đối sánh nhận thức giữa các bên.
• Ứng dụng và kiểm chứng bộ thang đo xung đột tại các vùng du lịch cộng đồng có đặc điểm văn hóa - địa lý khác biệt (Tây Bắc, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long).

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Du lịch, Xã hội học, Quản lý văn hóa, Địa lý kinh tế có thể sử dụng luận án làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp và lý thuyết xung đột xã hội trong du lịch.
• Cơ quan quản lý nhà nước về du lịch: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa, UBND các huyện miền núi sử dụng dữ liệu thực trạng và các hàm ý chính sách để hoạch định quy hoạch, thẩm định dự án đầu tư và ban hành quy chế quản lý du lịch cộng đồng.
• Doanh nghiệp du lịch và Ban quản lý du lịch cộng đồng: Vận dụng các khuyến nghị để xây dựng mô hình liên kết bền vững với cư dân bản địa, giảm thiểu tranh chấp đất đai, môi trường và văn hóa.

Các phần nội dung có giá trị tham khảo cao

• Quy trình tổng quan tài liệu theo chuẩn PRISMA (Chương 1): Cung cấp khung phương pháp bài bản để phân tích và lọc dữ liệu học thuật qua phần mềm MAXQDA.
• Hệ thống thang đo 21 biến số đo lường xung đột (Chương 3 và Chương 4): Là công cụ đo lường thực nghiệm đã qua kiểm định độ tin cậy và giá trị, có thể kế thừa trực tiếp cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị điểm đến du lịch.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định cư dân địa phương và khách du lịch thường nảy sinh những xung đột cụ thể nào?

Cư dân và khách du lịch nảy sinh 2 nhóm xung đột chính:

• Xung đột văn hóa - ứng xử: Du khách ăn mặc hở hang, phản cảm không phù hợp phong tục bản làng; gây ồn ào đêm khuya; không tôn trọng các điều cấm kỵ tâm linh của người Thái, Mường; xô đẩy, chen lấn.
• Xung đột tài nguyên - không gian: Du khách tự ý chụp ảnh, xâm phạm không gian sinh hoạt riêng tư của các gia đình; xả rác bừa bãi làm ô nhiễm môi trường; chiếm dụng các không gian sinh hoạt và đường giao thông công cộng.

2. Xung đột giữa người dân địa phương và doanh nghiệp du lịch bắt nguồn từ những nguyên nhân nào?

Nguyên nhân chủ yếu gồm 3 vấn đề:

• Chia sẻ lợi ích kinh tế bất bình đẳng: Doanh nghiệp bên ngoài chiếm phần lớn doanh thu du lịch, chỉ trả lương thấp cho lao động bản địa; lấn át các homestay của người dân địa phương.
• Tranh chấp đất đai và tài nguyên: Doanh nghiệp thâu tóm các vị trí đất đẹp, xây dựng công trình bê tông quy mô lớn làm phá vỡ cảnh quan tự nhiên.
• Tác động môi trường: Hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp xả nước thải, rác thải gây ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt và đồng ruộng của cư dân.

3. Nghiên cứu sinh sử dụng mô hình lý thuyết nào để giải thích cơ chế hình thành xung đột?

Nghiên cứu sinh kết hợp Thuyết Xung đột xã hội (Social Conflict Theory của Coser, 1956) để giải thích sự tranh chấp tài nguyên và quyền lực giữa các nhóm; Thuyết Trao đổi xã hội mở rộng (SET của Lee, 2013) để giải thích vai trò của nhận thức lợi ích và tổn hại; cùng Mô hình Vòng tròn xung đột (Moore, 2003) và Mô hình IRRIDEX (Doxey, 1975) để nhận diện bản chất các loại xung đột theo các giai đoạn phát triển điểm đến.

4. Quy mô mẫu và kỹ thuật phân tích định lượng của luận án được thực hiện như thế nào?

• Quy mô mẫu: Gồm 34 cuộc phỏng vấn sâu định tính; khảo sát sơ bộ 2 lần để tinh chỉnh thang đo; khảo sát định lượng chính thức thu về 448 phiếu hợp lệ từ người dân tại 6 bản làng thuộc huyện Bá Thước và Quan Hóa.
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) để đánh giá hệ số tin cậy Cronbach's Alpha, độ tin cậy tổng hợp CR, phương sai trích AVE, giá trị phân biệt Fornell-Larcker, tỷ số HTMT, hệ số VIF và kiểm định giả thuyết nghiên cứu qua kỹ thuật Bootstrapping.

5. Bộ thang đo xung đột do tác giả phát triển gồm bao nhiêu thành phần?

Bộ thang đo hoàn chỉnh gồm 21 biến quan sát được chia thành 3 nhóm:

• Nhóm 1: Xung đột giữa cư dân và khách du lịch (10 biến quan sát).
• Nhóm 2: Xung đột giữa cư dân và doanh nghiệp du lịch (6 biến quan sát).
• Nhóm 3: Xung đột giữa cư dân và chính quyền địa phương (5 biến quan sát).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Dương Thị Hiền là công trình nghiên cứu thực chứng có hệ thống về vấn đề xung đột giữa cư dân và các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng khu vực miền núi Thanh Hóa. Bằng việc phối hợp phương pháp tổng quan PRISMA, phỏng vấn sâu định tính và mô hình cấu trúc PLS-SEM trên mẫu khảo sát 448 cư dân tại 6 bản làng, luận án đã xác lập và kiểm định thành công bộ thang đo 21 biến số xung đột đặc thù. Kết quả nghiên cứu chứng minh vai trò quyết định của mức độ tham gia, nhận thức lợi ích và tổn hại của cộng đồng đối với việc kiểm soát xung đột điểm đến, đồng thời cung cấp hệ thống giải pháp thực tiễn có giá trị cho công tác quản trị và phát triển bền vững du lịch cộng đồng miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu về xung đột giữa các bên liên quan trong phát triển du lịch cộng đồng Chương 2. Cơ sở lý luận và mô hình nghiên cứu Chương 3. Địa bàn và phương pháp nghiên cứu Chương 4.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XUNG ĐỘT GIỮA CÁC BÊN LIÊN QUAN TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG Thu thập và gạn lọc tài liệu Những công trình nghiên cứu đi trước chính là “vai người khổng lồ”, là nền móng để tiếp tục phát triển tri thức mới (Nguyễn Văn Thắng, 2014). Qua phân tích, đánh giá các tài liệu, dữ liệu có trước, các nhà nghiên cứu sẽ có cơ sở rõ ràng để thực hiện nghiên cứu của mình hiệu quả hơn. Do vậy, việc thu thập được các tài liệu đi trước có liên quan đến vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa vô cùng quan trọng.

Dựa vào mô hình PRISMA (Moher et al.1), nghiên cứu sinh (NCS) tiến hành tìm kiếm, phân tích và chọn lọc tài liệu liên quan qua các bước sau: Bước 1: Tìm tài liệu trên các e-database bằng các từ khoá và từ đồng nghĩa. + Xác định từ khoá tìm kiếm: Để tìm được các tài liệu liên quan, NCS xác định các từ khoá cần tìm gồm: du lịch cộng đồng/community based tourism, xung đột/conflict, các bên liên quan/stakeholder. NCS cũng tiến hành tìm kiếm lại bằng các từ đồng nghĩa với các thuật ngữ này như: community tourism, community based ecotourism (community based tourism); tension, dispute, disagreement, discord (conflict); actors, locals, residents (stakeholder). + Lựa chọn nguồn dữ liệu: Trong các nguồn dữ liệu điện tử sẵn có, Web of Science và Scopus là hai nguồn cơ sở dữ liệu lớn nhất trên thế giới cung cấp tất cả các bài báo khoa học nghiên cứu trong tất cả các lĩnh vực và được xuất bản trên các tạp chí uy tín (Abrizah et al.

Đây cũng là hai nguồn dữ liệu chính mà NCS sử dụng cho nghiên cứu này. Để không bị bỏ sót tài liệu từ các nguồn khác, NCS cũng sử dụng các từ khoá trên để tìm kiếm trên nhiều nguồn dữ liệu khác bao gồm: Science Direct2, IEEE Xplore Digital library3, Sage4, Springe Link5, Proquest6. NCS cũng ScienceDirect: Là sản phẩm Elsevier, với hơn 9 triệu bài viết toàn văn và mỗi năm tăng thêm ½ triệu bài, bao quát 24 lĩnh vực khoa học và công nghệ. Thư viện điện tử IEEE Xplore Digital Library của Viện các kỹ sư điện và điện tử Hoa Kỳ: cung cấp trên 3.000 tài liệu toàn văn chất lượng cao nhất thế giới về các lĩnh vực khoa học và công nghệ mũi nhọn.

tiến hành tìm kiếm trên công cụ tìm kiếm khác như Google Scholar và Scinapse (công cụ tìm kiếm miễn phí đánh chỉ mục toàn văn các bài luận có tính học thuật trong các nội dung đã xuất bản), hệ thống dữ liệu điện tử của Cục Thông tin khoa học và công nghệ quốc gia (https://db0. + Tìm kiếm tài liệu NCS sử dụng các từ khoá và từ đồng nghĩa, tiến hành tìm kiếm nhiều lần và kết hợp các từ khoá cùng tìm kiếm ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Ban đầu, các từ khoá được NCS giới hạn trong tiêu đề của các nghiên cứu, loại tài liệu là bài báo khoa học, ngôn ngữ tiếng Anh, tiếng Việt. Tuy nhiên nếu giới hạn như vậy thì kết quả tìm kiếm rất ít.

Cụ thể, trên dữ liệu của Web of Science, chỉ có một bài báo có tiêu đề gồm cả 3 cụm từ khoá, trên dữ liệu của Scopus thì có 9 bài báo, trên nguồn dữ liệu Science Direct có 1 kết quả, các nguồn tài liệu khác không có kết quả phù hợp. Do đó, NCS mở rộng phạm vi tìm kiếm ra cả nội dung tóm tắt của các nghiên cứu có sự xuất hiện của các từ khoá này. Kết quả thu được 45 bài nghiên cứu từ nguồn Web of Science, 37 bài báo từ nguồn Scopus, 32 tài liệu từ nguồn Springer, 30 tài liệu từ nguồn ProQuest, 3 tài liệu từ nguồn ScienceDirect, 1 tài liệu từ nguồn Sage, 2 tài liệu từ nguồn IEEE Xplore Digital Library. Các nguồn tài liệu khác không thu được kết quả nào.

Trên trang công cụ Google Scholar, bằng các từ khoá (cả tiếng Anh và tiếng Việt), NCS tìm được 113 kết quả. Sau khi giới hạn lại kết quả, chỉ chọn bài nghiên cứu học thuật được bình duyệt (review article), chỉ còn 8 bài báo. Ngoài ra, NCS sử dụng phương pháp quả bóng tuyết (snow ball) để tìm kiếm nhiều nghiên cứu hơn về chủ đề này qua gợi ý từ các bài báo trên các nguồn dữ liệu điện tử. NCS cũng sử dụng tài liệu tham khảo trong các bài báo nghiên cứu đã tìm được để tìm thêm tài liệu khác có liên quan đến chủ đề nghiên cứu.

Kết quả tìm kiếm thêm được 32 bài báo khác. SAGE Premier Journal Collection: Bộ sưu tập các tạp chí nghiên cứu mang tính cơ bản và thiết yếu, có tầm ảnh hưởng lớn được xuất bản đại diện cho hơn 245 hiệp hội nghiên cứu học thuật và chuyên sâu. Springer Nature: là một trong các nguồn tin điện tử hàng đầu thế giới, chứa các ấn phẩm của nhà xuất bản Springer, bao gồm hơn 2.700 tên tạp chí khoa học và công nghệ. Proquest Central: là bộ cơ sở dữ liệu lớn bao gồm 25 cơ sở dữ liệu đa ngành, xử lý trên 19.000 tạp chí, trong đó hơn 13.000 tạp chí toàn văn.

Thông tin truy vấn tìm kiếm và giới hạn tài liệu Tiếng Anh: conflict/tension/disagreement/discord; community based tourism/CBT/Community tourism/ community based ecotourism, community participation tourism; stakeholder/actors; Từ khoá tìm Tiếng Việt: xung đột/căng thẳng/bất đồng/mâu thuẫn; du lịch cộng kiếm đồng/du lịch dựa vào cộng đồng/du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng/du lịch có sự tham gia của cộng đồng; các bên liên quan/các bên tham gia Lĩnh vực Tất cả Loại tài liệu Bài báo khoa học có bình duyệt Giới hạn Tất cả thời gian Ngôn ngữ Tiếng Anh, tiếng Việt Web of Science: TS=(community-based tourism* ( AND stakeholder* AND conflict*)) AND LANGUAGE: (English) Refined by: DOCUMENT TYPES: (ARTICLE) Timespan: All years. Indexes: SCI-EXPANDED, SSCI, A&HCI, ESCI. Scopus: ((TITLE-ABS-KEY ("community based tourism”)) AND (conflict) AND (stakeholder)AND (LIMIT-TO (DOCTYPE , "ar" )) AND (LIMIT- TO (LANGUAGE, "English" )) ScienceDirect: Title, abstract, keywords: "community based tourism” & "stakeholder" & "conflict" IEEE Xplore Digital Library: ("Abstract": community based tourism) AND ("Abstract":conflict) AND ("Abstract":stakeholder) Chuỗi truy Sage: [Abstract community based tourism] AND [Abstract vấn stakeholder] AND [Abstract conflict] Springe Link: '"community based tourism" AND conflict AND stakeholder' within English Article Proquest: ab(community based tourism) AND ab(Conflict) AND ab(stakeholder); Applied filters: Peer reviewed, English Google scholar: "community based tourism” & conflict; “tourism” & “resident conflict”; “tourism stakeholder conflict”; “tourism destination” & “resident attitude”; “du lịch cộng đồng” & “xung đột” Scinapse: community based tourism” & conflict; “tourism” & “resident conflict”; “tourism stakeholder conflict”; “tourism destination” & “resident attitude”; “du lịch cộng đồng” & “xung đột” Cục Thông tin khoa học và công nghệ quốc gia (Nasati): “Du lịch cộng đồng” & “xung đột” Bước 2: Loại bỏ trùng lặp Tỉ lệ trùng lặp tài liệu trên các nguồn cơ sở dữ liệu là rất lớn (Gavel & Iselid, 2008), vì vậy sau khi tổng hợp các bài báo nghiên cứu từ nhiều nguồn, NCS tiến hành loại bỏ trùng lặp. Cụ thể, trong 190 nghiên cứu, có 97 bài báo trùng nhau từ các nguồn dữ liệu.

Như vậy sau bước loại bỏ trùng lặp số lượng tài liệu còn lại là 93 bài. Bước 3: Đánh giá sơ bộ NCS đọc kỹ các tiêu đề, tóm tắt và từ khoá của các công trình nghiên cứu. Từ đó loại bỏ các nghiên cứu không liên quan đến chủ đề nghiên cứu. Kết quả cuối cùng, loại 20 bài và giữ lại 73 nghiên cứu.

Đánh giá nội dung toàn văn Với bước này, NCS đọc kỹ nội dung từng bài và đánh giá từng nghiên cứu theo mô hình đánh giá tài liệu của (Boote & Beile, 2005) với 5 tiêu chí: mức độ bao quát (Coverage); tính tổng hợp (Synthesis), phương pháp nghiên cứu (Methodology), sự quan trọng (Significance) và luận giải (Rhetoric), NCS lọc ra 17 bài không quan trọng và giữ lại 56 bài sử dụng để phân tích nội dung (content analysis). Kỹ thuật phân tích nội dung được sử dụng để đánh giá và phân tích tổng quan các tài liệu thu thập được. Kỹ thuật này bao gồm hai bước: thống kê mô tả và phân tích nội dung theo chủ đề. Thống kê mô tả phân tích các thông tin cơ bản của các nghiên cứu như: số lượng bài báo xuất bản hàng năm, cách tiếp cận, lý thuyết nền được sử dụng, khu vực địa lý, bối cảnh nghiên cứu, v.

Phân tích chủ đề giúp NCS xác định các lĩnh vực chính của chủ đề nghiên cứu, tìm ra khoảng trống nghiên cứu, đồng thời xây dựng được các nhóm biến số nhằm phát triển thang đo. Để phân loại và sắp xếp dữ liệu theo các chủ đề, NCS sử dụng phần mềm MAXQDA 2020. Kết quả, NCS tìm được năm nhóm chủ đề và vấn đề xung đột giữa cư dân và các bên liên quan. Quy trình thu thập tài liệu thứ cấp theo mô hình Prisma Thông tin chung về các nghiên cứu Qua phân tích tổng hợp tài liệu, bức tranh chung về xung đột giữa các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng có thể được hình dung như sau: - Về thời gian Chủ đề du lịch cộng đồng (DLCĐ) đã được tiếp cận từ những năm 1980s (Mtapuri et al., 2015), nhưng những nghiên cứu về xung đột tại điểm đến dường như mới chỉ được các nhà nghiên cứu đề cập từ những năm 2000s.

Tuy nhiên, chỉ trong 5 năm trở lại, chủ đề này mới thực sự được chú ý nhiều (Hình 1. Các nghiên cứu này được xuất bản chủ yếu bởi Tạp chí Du lịch bền vững (Journal of Sustainable Tourism) và tạp chí Quản lý du lịch (Tourism Management) (Hình 1. Số lượng nghiên cứu theo năm xuất bản Hình 1. Số lượng nghiên cứu theo đơn vị xuất bản - Địa điểm nghiên cứu Về địa bàn, các nghiên cứu về xung đột tại du lịch cộng đồng được thực hiện ở nhiều vùng khác nhau, nhưng chủ yếu là rải rác ở các nước đang phát triển thuộc khu vực châu Á và châu Phi (Bảng 1.

Số lượng nghiên cứu ở Châu Á - Thái Bình Dương và Châu Phi lần lượt chiếm 58. 5 nghiên cứu được thực hiện tại nhiều quốc gia khác nhau. Địa bàn nghiên cứu về chủ đề xung đột tại điểm đến du lịch cộng đồng chia theo quốc gia Khu vực Số lượng Tỉ lệ Quốc gia nghiên cứu Trung Quốc (11), Indonesia (5), Ấn Độ (1), Châu Á - Hàn Quốc (4), Malaysia Thái Bình 33 58.5% Nam Phi (1), Tanzania (2), Zimbabwe (1) Châu Âu 5 8.9% Vương quốc Anh (2), Ba Lan (2), Thuỵ Điển (1) Bắc Mỹ 3 5.4% Hoa Kỳ (3) Nam Mỹ 2 3.6% Costa Rica (1), Peru (1) Đa quốc 5 8.8% xác định Tổng 56 100% Hình 1.