Luận án về vị từ và diễn tố trong tiếng Việt

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố trong tiếng Việt đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học. 165 trang · Trường Đại học Sư phạm Hà Nội · 2017.

• Tác giả: Đỗ Thị Hiên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Kim Phượng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Nghiên cứu vị từ và diễn tố trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu câu trên ba bình diện
• 1.3. CÂU VÀ PHÁT NGÔN
• 1.4. LÍ THUYẾT BA BÌNH DIỆN NGHIÊN CỨU CÂU
• 1.4.1. Bình diện kết học (ngữ pháp)
• 1.4.2. Bình diện nghĩa học (ngữ nghĩa)
• 1.4.3. Bình diện dụng học (ngữ dụng)
• 1.4.4. Mối quan hệ giữa ba bình diện ngữ nghĩa - ngữ pháp - ngữ dụng
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ VÀ PHÁT NGÔN CÓ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. KHÁI QUÁT VỀ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ
• 2.1.1. Xác lập khái niệm vị từ ba diễn tố
• 2.1.2. Đặc trưng của vị từ ba diễn tố
• 2.1.3. Phân loại vị từ ba diễn tố
• 2.1.4. Các thủ pháp xác định diễn tố của vị từ ba diễn tố
• 2.2. KHÁI QUÁT VỀ PHÁT NGÔN CÓ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ
• 2.2.1. Xác lập khái niệm phát ngôn có vị từ ba diễn tố
• 2.2.2. Cấu trúc cú pháp cơ sở của phát ngôn có vị từ ba diễn tố
• 2.2.3. Cấu trúc ngữ nghĩa cơ sở
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC THÀNH TỐ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA MIÊU TẢ CỦA PHÁT NGÔN CÓ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. VỊ TỪ TRUNG TÂM (PREDICATE)
• 3.2. Sự chế định của vị từ đối với các diễn tố
• 3.2.1. Diễn tố thứ nhất
• 3.2.2. Diễn tố thứ hai
• 3.2.3. Diễn tố thứ ba
• 3.3. Mối tương quan giữa các diễn tố
• 3.4. Đặc điểm ngữ pháp
• 3.5. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ HIỆN THỰC HÓA CẤU TRÚC NGỮ PHÁP VÀ NGỮ NGHĨA CỦA VỊ TỪ BA DIỄN TỐ TRONG PHÁT NGÔN TIẾNG VIỆT
• 4.1. KHẢ NĂNG HIỆN DIỆN CỦA CÁC YẾU TỐ CẤU TRÚC NGHĨA TRONG PHÁT NGÔN
• 4.1.1. Khả năng hiện diện đầy đủ
• 4.1.2. Khả năng hiện diện không đầy đủ
• 4.2. KHẢ NĂNG HIỆN THỰC HÓA TRONG VAI TRÒ CÁC CHỨC VỤ CÚ PHÁP CỦA CÁC YẾU TỐ CẤU TRÚC TRONG PHÁT NGÔN
• 4.2.1. Khả năng hiện thực hóa trong vai trò các chức vụ cú pháp của chủ tố
• 4.2.2. Khả năng hiện thực hóa trong vai trò các chức vụ cú pháp của các diễn tố
• 4.2.3. Khả năng hiện thực hóa trong vai trò các chức vụ cú pháp của vị từ trung tâm
• 4.3. KHẢ NĂNG HIỆN THỰC HÓA THEO TRẬT TỰ SẮP XẾP CỦA CÁC DIỄN TỐ NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGỮ PHÁP HỌC TRI NHẬN
• 4.3.1. Một số vấn đề của Ngữ pháp học tri nhận
• 4.3.2. Trật tự của các diễn tố
• 4.3.3. Biến đổi về đặc trưng
• 4.3.4. Biến đổi về số lượng diễn tố
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUY ƢỚC VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu vị từ và diễn tố trong tiếng Việt

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố trong tiếng Việt đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học. Vị từ, với vai trò trung tâm trong cấu trúc câu, không chỉ thể hiện hành động mà còn phản ánh các mối quan hệ ngữ nghĩa phức tạp. Diễn tố, với chức năng bổ sung, tạo nên sự phong phú cho ngữ nghĩa của câu. Việc hiểu rõ về vị từ và diễn tố giúp làm sáng tỏ cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của tiếng Việt.

1.1. Khái niệm vị từ và diễn tố trong ngữ pháp tiếng Việt

Vị từ được định nghĩa là thành phần chính trong câu, thể hiện hành động hoặc trạng thái. Diễn tố là các thành phần bổ sung cho vị từ, giúp làm rõ nghĩa và tạo nên cấu trúc câu hoàn chỉnh.

1.2. Lịch sử nghiên cứu vị từ và diễn tố

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố đã có từ lâu, nhưng chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ trong những thập kỷ gần đây nhờ vào sự phát triển của ngữ pháp chức năng và các lý thuyết ngôn ngữ hiện đại.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu vị từ và diễn tố

Mặc dù có nhiều nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết trong việc phân tích vị từ và diễn tố. Một trong những thách thức lớn nhất là xác định rõ ràng các loại vị từ và diễn tố, cũng như mối quan hệ giữa chúng trong cấu trúc câu. Điều này đòi hỏi các phương pháp nghiên cứu mới và cách tiếp cận đa chiều.

2.1. Những khó khăn trong việc phân loại vị từ

Việc phân loại vị từ theo số lượng diễn tố đi kèm gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng và phức tạp của ngôn ngữ. Các nhà nghiên cứu cần có tiêu chí rõ ràng để phân loại chính xác.

2.2. Thách thức trong việc xác định diễn tố

Diễn tố có thể thay đổi vai trò và ý nghĩa tùy thuộc vào ngữ cảnh. Việc xác định vai trò của diễn tố trong câu là một thách thức lớn trong nghiên cứu ngữ nghĩa.

III. Phương pháp nghiên cứu vị từ và diễn tố hiệu quả

Để nghiên cứu vị từ và diễn tố một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Các phương pháp này giúp làm rõ cấu trúc và chức năng của vị từ trong câu, từ đó hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa của chúng.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ cảnh

Phân tích ngữ cảnh giúp xác định vai trò của vị từ và diễn tố trong các phát ngôn cụ thể, từ đó làm rõ ý nghĩa của chúng trong giao tiếp.

3.2. Phương pháp miêu tả và phân tích cú pháp

Sử dụng phương pháp miêu tả và phân tích cú pháp giúp xác định cấu trúc ngữ pháp của vị từ và diễn tố, từ đó làm rõ mối quan hệ giữa chúng trong câu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu vị từ và diễn tố

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và biên soạn tài liệu ngôn ngữ. Việc hiểu rõ về chúng giúp cải thiện khả năng giao tiếp và viết văn trong tiếng Việt.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt

Nghiên cứu vị từ và diễn tố có thể giúp giáo viên thiết kế các bài học hiệu quả hơn, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cấu trúc câu và ngữ nghĩa.

4.2. Ứng dụng trong biên soạn từ điển

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc biên soạn từ điển, giúp người học nắm bắt được cách sử dụng vị từ và diễn tố trong ngữ cảnh cụ thể.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu vị từ và diễn tố

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố trong tiếng Việt đang mở ra nhiều hướng đi mới. Cần tiếp tục khai thác và phát triển các phương pháp nghiên cứu để làm sáng tỏ hơn nữa các vấn đề liên quan đến chúng. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho ngôn ngữ học và giáo dục.

5.1. Tương lai của nghiên cứu vị từ

Nghiên cứu vị từ sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại và sự giao thoa giữa các ngôn ngữ.

5.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa vị từ và diễn tố trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó làm rõ hơn về ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học Phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt là luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học của tác giả Đỗ Thị Hiên, được bảo vệ năm 2017 tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trần Kim Phượng và GS.TS Nguyễn Văn Hiệp.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xuất phát từ nền tảng của ngữ pháp chức năng với mô hình lý thuyết ba bình diện nhằm xem xét ngôn ngữ một cách toàn diện ở cả ba mặt: ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Trong hệ thống cấu trúc nghĩa miêu tả của câu, vị từ ba diễn tố là nhóm từ vựng có số lượng lớn, khả năng hoạt động ngữ nghĩa và cú pháp phong phú. Đồng thời, đây là nhóm vị từ có cấu trúc nội tại phức tạp do có nhiều diễn tố xoay quanh để hình thành nên sự tình. Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, ngôn ngữ vận động trong mối liên hệ ràng buộc và quy định lẫn nhau; do đó, vị từ ba diễn tố không thể nghiên cứu một cách cô lập, trừu tượng mà phải đặt vào những phát ngôn cụ thể trong đời sống giao tiếp. Mặc dù phát ngôn có vị từ ba diễn tố xuất hiện với tần suất cao trong hoạt động ngôn ngữ hàng ngày và trong văn bản nghệ thuật, song trước thời điểm luận án được thực hiện, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và toàn diện về kiểu phát ngôn này.

Mục đích nghiên cứu của luận án được xác định gồm ba nội dung chính:

• Nghiên cứu toàn diện phát ngôn có vị từ ba diễn tố để làm sáng tỏ đặc trưng của chúng trên cả ba bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.
• Nhận diện và khu biệt phát ngôn có vị từ ba diễn tố với các kiểu loại phát ngôn khác trong tiếng Việt dựa trên những đặc trưng ngữ nghĩa và cú pháp.
• Cung cấp những luận điểm lý thuyết cơ bản về nhóm vị từ ba diễn tố trong mối tương quan với các nhóm vị từ còn lại (vị từ một diễn tố, vị từ hai diễn tố) từ bình diện ngữ nghĩa.

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác lập 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ các khái niệm liên quan đến đề tài: khái niệm vị từ ba diễn tố, phát ngôn có vị từ ba diễn tố, cấu trúc ngữ pháp, cấu trúc ngữ nghĩa, cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin.
2. Thống kê, phân loại các phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt.
3. Phân tích và mô tả đặc điểm ngữ pháp của nhóm vị từ ba diễn tố cùng vai trò của vị từ ba diễn tố trong cấu trúc cú pháp.
4. Phân tích và mô tả đặc điểm ngữ nghĩa của nhóm vị từ ba diễn tố trong cấu trúc vị từ - tham thể; xem xét, phân tích các vai nghĩa của các tham thể trong cấu trúc ngữ nghĩa của nhóm vị từ này.
5. Phân tích khả năng hiện thực hóa cấu trúc ngữ nghĩa trong phát ngôn có vị từ ba diễn tố, từ đó rút ra kết luận về vai trò hành dụng của vị từ ba diễn tố trong quá trình hiện thực hóa ở lời nói.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt. Khái niệm phát ngôn ở đây được phân biệt rõ với câu: câu là đơn vị ngôn ngữ trừu tượng thuộc hệ thống ngôn ngữ, còn phát ngôn là đơn vị hiện thực của câu trong hoạt động giao tiếp. Phạm vi ngữ liệu khảo sát được thu thập chủ yếu từ các tác phẩm văn chương Việt Nam, kết hợp mở rộng từ báo chí, tạp chí, ca từ bài hát và các nguồn văn bản trên mạng internet nhằm phản ánh tính xác thực của đối tượng. Về phạm vi lý thuyết, luận án xuất phát từ cấu trúc ngữ nghĩa (cấu trúc nghĩa miêu tả) để làm sáng tỏ đặc trưng của từng yếu tố, sau đó soi chiếu sang cấu trúc chủ - vị, cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong chương 1, tác giả đã tiến hành tổng thuật lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài qua ba trục chính: nghiên cứu câu trên ba bình diện, nghiên cứu vị từ và nghiên cứu vị từ ba diễn tố.

Đối với lịch sử nghiên cứu câu, luận án điểm lại từ khởi nguồn thời kỳ cổ đại của Aristote cách đây hơn 2000 năm cho đến bước chuyển biến của ngữ pháp chức năng hiện đại. Xuất phát từ lý thuyết tín hiệu học của C. Peirce và Ch. Morris (1938) phân chia tín hiệu thành ba lĩnh vực (kết học, nghĩa học và dụng học), các nhà ngôn ngữ học chức năng đã xem câu là đơn vị nhỏ nhất thể hiện đồng thời cả ba bình diện này.

Về bình diện ngữ nghĩa của câu, tác giả tổng thuật các cột mốc quốc tế:

• L. Tesnière (1969) với tác phẩm Éléments de syntaxe structurale đã xây dựng Lý thuyết diễn trị (valence) từ những năm 30 của thế kỷ XX, đặt nền móng cho ngữ nghĩa học cú pháp khi xem vị từ là cái nút trung tâm (noeud) chi phối các diễn tố (actants) và xem câu như "một màn kịch nhỏ", qua đó hạ cấp chủ ngữ ngữ pháp truyền thống xuống thành một bổ ngữ/diễn tố của vị từ.
• C. Fillmore (1968) với bài viết The case of case, đề xuất ngữ pháp cách với cấu trúc nghĩa biểu hiện là cấu trúc cơ sở gồm động từ và các cách sâu (Agentive, Instrument, Dative, Factitive, Locative, Objective).
• W. Chafe (1970) coi trung tâm câu là động từ chi phối các tham thể qua các quan hệ nghĩa.
• J. Lyons (1978) đề xuất mô hình cấu trúc chủ - vị hạt nhân (nuclear predication) phản ánh một sự tình (state of affairs).
• C. Hagège (1982) đề xuất lược đồ phân biệt sự tình và tham tố thay cho việc phân loại câu thuần túy theo hình thức cú pháp chủ - vị.
• M.A.K. Halliday (1985) với ngữ pháp chức năng hệ thống, xác định bình diện biểu hiện (representation) với mô hình nghĩa gồm quá trình (process), tham tố (participants) và hoàn cảnh (circumstances), phân lập 6 kiểu quá trình.
• S. Dik (1978, 1981, 1986) xây dựng mô hình ngữ pháp chức năng với khung vị từ, phân biệt kết cấu vị ngữ hạt nhân (gồm vị từ và các tham tố bắt buộc) và kết cấu vị ngữ mở rộng (bổ sung chu tố), phân loại sự tình dựa trên hai tiêu chí [+Động] và [+Chủ ý].

Tại Việt Nam, nghiên cứu cấu trúc nghĩa của câu được kế thừa và phát triển qua các công trình của Cao Xuân Hạo (1991) về cấu trúc nghĩa miêu tả và cấu trúc đề - thuyết; Đinh Văn Đức (2001) về ngữ trị động từ; Lý Toàn Thắng (2002) về tính đặc thù ngôn ngữ của các tham tố và quan hệ nghĩa; Diệp Quang Ban (2001, 2004) với thuật ngữ vị tố (predicator), sự thể và các vai nghĩa; cùng các công trình của Nguyễn Thiện Giáp, Bùi Minh Toán, Nguyễn Văn Hiệp.

Về lịch sử nghiên cứu vị từ, luận án chỉ ra hai khuynh hướng chính trong Việt ngữ học:

• Khuynh hướng coi vị từ là một phạm trù từ loại đối lập với thể từ: Tiêu biểu là Lê Văn Lý với việc dùng các từ chứng để phân loại từ thành A, B (động từ), B' (tính từ), C; và Nguyễn Kim Thản (1977) trong chuyên luận Động từ trong tiếng Việt, phân chia thực từ thành thể từ và vị từ (gồm động từ và tính từ).
• Khuynh hướng coi vị từ là một phạm trù chức năng: Cao Xuân Hạo (1991) chỉ rõ nguồn gốc thuật ngữ verbe/adjectif từ tiếng La Tinh cổ verbum/adjectivum đều chỉ lời nói, vị từ; ông định nghĩa vị từ là từ có thể tự mình làm thành vị ngữ hoặc làm trung tâm cho ngữ đoạn vị ngữ, phân loại theo ba tiêu chí [+Động], [+Chủ ý], [+Hữu đích]. Nguyễn Thị Quy (1995) trong chuyên luận Ngữ pháp chức năng tiếng Việt (Vị từ hành động) tiếp thu quan điểm này, xác định chức năng tiêu biểu của vị từ là tự làm vị ngữ hoặc hạt nhân ngữ nghĩa của vị ngữ và có khả năng tình thái hóa bằng các phụ từ chuyên dụng.

Về lịch sử nghiên cứu vị từ ba diễn tố, tác giả điểm qua các nghiên cứu trực tiếp và gián tiếp:

• Nguyễn Kim Thản (1977) phân loại động từ theo tính chất chi phối, xác lập 4 nhóm động từ có hai bổ ngữ bắt buộc: động từ phát nhận ($N_1\ V\ N_2\ N_3$), động từ có hạn chế ($N_1\ V\ N_2\ V\ N_3$), động từ gây khiến ($N_1\ V_1\ N_2\ V_2$), động từ nhận xét - đánh giá ($N_1\ V\ N_2\ C\ N_3$).
• Nguyễn Thị Quy (1995) khảo sát nhóm vị từ [+Tác động] ba diễn tố và phân chia thành 4 loại dựa trên cấu trúc tham thể (chủ thể hành động, đối thể nhận, đối thể bị tác động, đích, chất liệu, hành động gây khiến).
• Trần Văn Thư (2002) trong luận văn thạc sĩ Vị từ ngữ trị ba bước đầu phân loại 12 nhóm vị từ ngữ trị ba và khảo sát sự hiện thực hóa của chúng trong câu và văn bản.
• Lâm Quang Đông (2008) với chuyên luận Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với nhóm vị từ trao/tặng, phân tích các lớp nghĩa, vai nghĩa và tham thể ngoại vi, so sánh đối chiếu với tiếng Anh.
• Các bài viết, công trình của Cao Xuân Hạo (1991, 1992), Hoàng Trọng Phiến (1980), Nguyễn Đức Tồn (1998), Chử Thị Bích (2006) khảo sát nhóm vị từ trao/tặng, cho/biếu/tặng dưới góc độ cấu trúc thông báo, vai trò tiếp nhận và các nhân tố văn hóa - xã hội.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: các công trình đi trước phần lớn chỉ dừng lại ở mức độ miêu tả sơ bộ về mặt hình thức cú pháp, hoặc nếu nghiên cứu sâu thì chỉ giới hạn ở một tiểu nhóm từ vựng cụ thể (như nhóm trao/tặng). Chưa có công trình nào khảo sát một cách toàn diện, hệ thống toàn bộ nhóm vị từ ba diễn tố và các phát ngôn chứa vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên các hệ thống lý thuyết chuyên ngành của ngôn ngữ học hiện đại:

• Lý thuyết ba bình diện nghiên cứu câu của ngữ pháp chức năng: Tách bạch và xác định mối quan hệ hữu cơ giữa kết học (cấu trúc hình thức), nghĩa học (nội dung phản ánh) và dụng học (mối quan hệ với ngữ cảnh và người sử dụng). Câu được khu biệt với phát ngôn theo quan điểm của Bùi Minh Toán: câu là một hằng thể trừu tượng thuộc hệ thống ngôn ngữ, còn phát ngôn là biến thể hiện thực hóa của câu trong giao tiếp cụ thể.
• Bình diện kết học: Khảo sát hệ thống thành phần câu theo quan điểm của Nguyễn Minh Thuyết và Nguyễn Văn Hiệp (thành phần chính: chủ ngữ, vị ngữ; thành phần phụ của câu: trạng ngữ, vị ngữ phụ, khởi ngữ; thành phần phụ của từ: định ngữ, bổ ngữ; thành phần biệt lập: tình thái ngữ, phụ chú ngữ, liên ngữ, hô ngữ) và các kiểu cấu tạo ngữ pháp (câu đơn, câu phức, câu ghép).
• Bình diện nghĩa học: Trọng tâm là cấu trúc nghĩa miêu tả gồm vị từ trung tâm và hệ thống tham thể (tham thể bắt buộc/diễn tố và tham thể không bắt buộc/chu tố). Luận án tổng hợp các khung phân loại sự tình của S. Dik (hành động, tư thế, quá trình, trạng thái), M.A.K. Halliday (6 quá trình: vật chất, tinh thần, quan hệ, hành vi, phát ngôn, hiện hữu), Cao Xuân Hạo (biến cố, tồn tại, tình hình), Diệp Quang Ban (sự thể vật chất, tinh thần, quan hệ, hành vi, ngôn từ, tồn tại) và Hoàng Văn Vân (quá trình hành động, phóng chiếu, tồn tại).
• Bình diện dụng học: Tập trung vào cấu trúc đề - thuyết (theo mô hình của Cao Xuân Hạo và 5 tiêu chí xác định của Trần Kim Phượng: phương tiện đánh dấu thì/là/mà, ý nghĩa chức năng, vị trí, từ loại, khả năng lược bỏ) và cấu trúc thông tin (bắt nguồn từ thuyết phân đoạn thực tại của V. Mathesius, phân chia thành tin cũ và tin mới theo 4 tiêu chí của Trần Kim Phượng: ý nghĩa chức năng, vai trò cú pháp, vị trí, dấu hiệu hình thức; cùng các dấu hiệu nhận diện tiêu điểm thông tin như trọng âm cường điệu, thế tương phản, trợ từ, cấu trúc đảo).
• Ngữ pháp học tri nhận (Cognitive Grammar): Được vận dụng ở phần sau của luận án để giải thích trật tự tuyến tính và sự biến đổi đặc trưng, số lượng diễn tố trong phát ngôn.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, luận án áp dụng hướng tiếp cận định tính miêu tả kết hợp phân tích cấu trúc ngôn ngữ:

• Phương pháp phân tích ngữ cảnh: Khảo sát ngữ cảnh phát ngôn (đồng văn bản) để xác định cấu trúc vị từ - tham thể và cấu trúc thông tin; khảo sát ngữ cảnh tình huống để xác định các vai nghĩa thực tế của diễn tố.
• Phương pháp miêu tả: Vận dụng 4 thủ pháp nghiên cứu bộ phận gồm:
  1. Thủ pháp phân tích ngữ trị: xác định khả năng kết hợp tiềm tàng và số lượng diễn tố mà vị từ chi phối.
  2. Thủ pháp thay thế: kiểm tra sự thay đổi nội dung cấu trúc khi thay thế các yếu tố đồng cấp nhằm phân biệt diễn tố và chu tố.
  3. Thủ pháp cải biến: biến đổi chức năng ngữ pháp nhưng giữ nguyên vốn từ để nhận diện diễn tố và vai nghĩa.
  4. Thủ pháp phân tích vị từ - tham thể: giải mã cấu trúc nghĩa miêu tả của vị từ ba diễn tố trong phát ngôn.
• Phương pháp phân tích cú pháp: Phân tích cấu trúc hình thức câu trong sự đối chiếu liên tục với cấu trúc nghĩa và cấu trúc ngữ dụng.
• Thủ pháp hỗ trợ: Thủ pháp so sánh để khu biệt các kiểu cấu trúc, thủ pháp thống kê và phân loại ngữ liệu để xác định các mô hình phát ngôn.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu được trích xuất từ các tác phẩm văn học hiện thực và lãng mạn Việt Nam, các tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết, cùng các văn bản báo chí, tạp chí, lời bài hát và ngữ liệu internet thực tế.

Nội dung chính theo từng chương

Bố cục nội dung chính của luận án được trình bày trong 4 chương với dung lượng cụ thể như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận (37 trang)

Chương này tập trung giải quyết hai nhiệm vụ lớn: điểm luận toàn diện lịch sử nghiên cứu các vấn đề liên quan và xác lập khung lý thuyết nền tảng cho toàn bộ luận án. Tác giả phân tích rành mạch sự phát triển của nghiên cứu câu từ ngữ pháp truyền thống đến ngữ pháp chức năng; hệ thống hóa các quan điểm nghiên cứu về nghĩa miêu tả, lý thuyết diễn trị, ngữ pháp cách và khung vị từ trên thế giới và tại Việt Nam.

Đồng thời, chương 1 xác lập sự phân biệt bản chất giữa câu và phát ngôn, làm rõ ba bình diện kết học, nghĩa học, dụng học và mối quan hệ biện chứng giữa chúng. Tác giả phân tích chi tiết hệ thống thành phần câu tiếng Việt, các kiểu cấu tạo ngữ pháp, các khung phân loại sự tình/quá trình, nghĩa tình thái (tình thái hành động phát ngôn và tình thái lời phát ngôn), cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin cùng hệ thống tiêu chí nhận diện.

Bảng dưới đây tổng hợp các mô hình phân loại sự tình và quá trình tiêu biểu được tác giả hệ thống hóa trong chương 1:

Nhà nghiên cứu	Tiêu chí phân loại	Các kiểu sự tình / quá trình được xác lập
S. Dik (1981)	Kết hợp tính năng động ([+Động]) và tính chủ động ([+Chủ ý])	4 loại sự tình: Hành động ([+Động, +Chủ ý]), Quá trình ([+Động, -Chủ ý]), Tư thế ([-Động, +Chủ ý]), Trạng thái ([-Động, -Chủ ý]).
M.A.K. Halliday (1985)	Bản chất phản ánh thế giới kinh nghiệm	3 quá trình cơ bản: Vật chất, Tinh thần, Quan hệ; 3 quá trình chuyển tiếp: Hành vi, Phát ngôn, Hiện hữu.
Cao Xuân Hạo (1991)	Khung ngữ vị từ và bổ sung tính tồn tại	3 loại sự tình: Biến cố (gồm Hành động, Quá trình), Tồn tại, Tình hình (gồm Trạng thái, Quan hệ).
Diệp Quang Ban (2001)	Kết hợp quan điểm của Halliday và S. Dik	Sự thể khái quát (Vật chất, Tinh thần, Quan hệ) và Sự thể chuyển tiếp (Hành vi, Ngôn từ, Tồn tại).
Hoàng Văn Vân (2002)	Điều chỉnh hệ thống Halliday cho tiếng Việt	3 loại quá trình: Quá trình hành động (vật chất, hành vi), Quá trình phóng chiếu (tinh thần, phát ngôn), Quá trình tồn tại (quan hệ, hiện hữu).

Chương 2: Khái quát về vị từ ba diễn tố và phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt (34 trang)

Chương 2 đi vào nhận diện, định nghĩa và phân loại đối tượng nghiên cứu cốt lõi. Tác giả xác lập khái niệm vị từ ba diễn tố là những vị từ mà nội dung ngữ nghĩa của bản thân nó đòi hỏi bắt buộc phải có ba tham thể cơ sở (ba diễn tố) cùng tham gia để cấu thành nên sự tình. Tác giả phân tích đặc trưng ngữ nghĩa, đặc trưng cú pháp của vị từ ba diễn tố và trình bày các thủ pháp xác định diễn tố của loại vị từ này.

Căn cứ vào ngữ nghĩa và ngữ trị, luận án phân loại vị từ ba diễn tố thành các tiểu nhóm cụ thể, được thể hiện rõ qua bảng ký hiệu viết tắt của công trình:

Ký hiệu viết tắt	Tên tiểu nhóm vị từ ba diễn tố	Phạm vi ngữ nghĩa biểu hiện
VTBP	Vị từ ban phát	Biểu thị hành động trao, cho, tặng, ban, phát một thực thể cho đối tượng tiếp nhận.
VTTN	Vị từ tiếp nhận	Biểu thị hành động nhận, lấy, thu nhận thực thể từ một nguồn phát.
VTPN	Vị từ phát nhận	Khái quát hành động chuyển giao hoặc trao đổi vật chất giữa các thực thể.
VTSK	Vị từ sai khiến	Biểu thị sự tác động bằng mệnh lệnh, yêu cầu điều khiển người khác thực hiện hành động.
VTNN	Vị từ nói năng	Biểu thị hành vi phát ngôn, thông báo nội dung thông tin tới người nghe.
VTDC	Vị từ dời chuyển	Biểu thị hành động làm di dời một đối thể từ vị trí xuất phát đến một vị trí đích.
VTBH	Vị từ biến hóa	Biểu thị sự tác động làm biến đổi một thực thể từ trạng thái/bản chất này sang dạng khác.
VTBX	Vị từ bình xét	Biểu thị hành động đánh giá, nhận xét, coi một đối tượng là một thực thể/tính chất nào đó.
VTSS	Vị từ so sánh	Biểu thị hành vi đối chiếu, so sánh một thực thể với một thực thể chuẩn.
VTNK	Vị từ nối kết	Biểu thị hành vi liên kết, chắp nối hoặc gắn kết các thực thể với nhau.

Tiếp đó, chương 2 xác lập khái niệm phát ngôn có vị từ ba diễn tố, phân tích cấu trúc cú pháp cơ sở (mô hình kết hợp giữa chủ ngữ, vị từ trung tâm và hai bổ ngữ bắt buộc) và cấu trúc ngữ nghĩa cơ sở (mô hình vị từ trung tâm và ba diễn tố cốt lõi).

Chương 3: Các thành tố trong cấu trúc nghĩa miêu tả của phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt (35 trang)

Chương 3 đi sâu giải phẫu cấu trúc nội tại của nghĩa miêu tả trong phát ngôn có vị từ ba diễn tố. Nội dung chương tập trung vào:

• Vị từ trung tâm (Predicate): Được phân tích như một hạt nhân ngữ nghĩa tối cao, có vai trò chế định trực tiếp đối với số lượng, bản chất và cương vị của các diễn tố đi kèm. Vị từ quy định loại vai nghĩa mà mỗi diễn tố bắt buộc phải đảm nhiệm trong sự tình.
• Các diễn tố: Luận án lần lượt phân tích bản chất ngữ nghĩa của Diễn tố thứ nhất ($DT_1$), Diễn tố thứ hai ($DT_2$) và Diễn tố thứ ba ($DT_3$). Tùy thuộc vào bản chất của vị từ trung tâm (ban phát, sai khiến, nói năng, dời chuyển...), $DT_1$ thường là Tác thể (Agent), Người phát ngôn, hoặc Thể nghiệm thể; $DT_2$ và $DT_3$ phân bổ luân phiên giữa các vai nghĩa như Tiếp thể (Recipient), Đối thể/Khách thể (Theme/Patient), Đích (Goal), Nội dung phát ngôn, hoặc Hành động bị sai khiến.
• Mối tương quan giữa các diễn tố: Tác giả khảo sát mối tương quan đa chiều giữa các diễn tố trên cả hai bình diện đặc điểm ngữ pháp (trật tự kết hợp, quan hệ phụ thuộc) và đặc điểm ngữ nghĩa (mối quan hệ giữa tác thể - tiếp thể - đối thể; quan hệ chế định giữa chủ thể hành động và đối tượng chịu sự tác động).

Chương 4: Sự hiện thực hóa cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của vị từ ba diễn tố trong phát ngôn tiếng Việt (34 trang)

Chương 4 khảo sát sự chuyển hóa từ mô hình cấu trúc trừu tượng sang lời nói hành chức thực tế trong giao tiếp tiếng Việt:

• Khả năng hiện diện của các yếu tố cấu trúc nghĩa trong phát ngôn: Phân tích hai trạng thái hiện thực hóa: (1) Khả năng hiện diện đầy đủ cả ba diễn tố cùng vị từ trung tâm; (2) Khả năng hiện diện không đầy đủ (tỉnh lược hoặc khuyết thiếu một hoặc hai diễn tố) do sự chi phối của ngữ cảnh, quan hệ liên kết văn bản hoặc do chiến lược thông tin của người nói.
• Khả năng hiện thực hóa trong vai trò các chức vụ cú pháp: Khảo sát sự phân công chức năng ngữ pháp thực tế của các thành tố: vai trò cú pháp của chu tố (trạng ngữ, vị ngữ phụ, khung đề); vai trò cú pháp của các diễn tố (chủ ngữ, bổ ngữ 1, bổ ngữ 2, khởi ngữ); và vai trò cú pháp của vị từ trung tâm (vị ngữ chính, trung tâm cụm vị từ).
• Khả năng hiện thực hóa theo trật tự sắp xếp của các diễn tố nhìn từ góc độ Ngữ pháp học tri nhận: Dưới góc nhìn tri nhận, tác giả phân tích các quy luật chi phối trật tự tuyến tính của các diễn tố trong phát ngôn tiếng Việt; xem xét hiện tượng biến đổi về đặc trưng ngữ nghĩa của diễn tố và sự biến đổi về số lượng diễn tố (sự thu hẹp ngữ trị từ ba diễn tố xuống hai hoặc sự mở rộng lâm thời trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể).

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án góp phần khẳng định và làm phong phú thêm quan niệm về ba bình diện của ngôn ngữ (kết học - nghĩa học - dụng học), đồng thời chỉ ra và lý giải những hạn chế của ngữ pháp truyền thống vốn chỉ tiếp cận câu đơn thuần từ hình thức cú pháp chủ - vị hoặc phân tích mệnh đề logic.
• Thông qua việc khảo sát hệ thống các kiểu cấu trúc của phát ngôn có vị từ ba diễn tố, luận án khẳng định sự cùng tồn tại phong phú của nhiều kiểu cấu trúc trong khuôn khổ một phát ngôn (cấu trúc ngữ pháp, cấu trúc nghĩa miêu tả, cấu trúc đề - thuyết, cấu trúc thông tin), qua đó xác lập vị trí và chức năng hành dụng của loại phát ngôn này trong hoạt động giao tiếp.
• Góp phần xây dựng hệ tiêu chí và cách thức nhận diện các kiểu cấu trúc ngữ pháp, cấu trúc ngữ nghĩa, cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin khi tiếp nhận văn bản cũng như phương thức tổ chức chúng trong tạo lập văn bản.
• Góp phần xác lập phương thức nhận diện và miêu tả hệ thống vai nghĩa của các diễn tố xoay quanh vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp nguồn tư liệu ngôn ngữ học xác thực cùng kết quả nghiên cứu toàn diện, giúp các nhà nghiên cứu cú pháp học và sinh viên chuyên ngành Ngữ văn có cái nhìn hệ thống, sâu sắc hơn về vị từ ba diễn tố và phát ngôn có vị từ ba diễn tố trên cả ba bình diện.
• Đóng vai trò là tài liệu định hướng và gợi mở phương pháp luận cho các nghiên cứu tiếp theo đi sâu vào từng tiểu nhóm cụ thể của vị từ ba diễn tố.
• Đóng góp luận cứ khoa học ứng dụng cho công tác giải thích, phân tích ngữ nghĩa của vị từ ba diễn tố phục vụ việc biên soạn từ điển tiếng Việt, biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người bản ngữ cũng như người nước ngoài.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án cho thấy công trình chỉ tập trung đào sâu vào thành phần nghĩa miêu tả của cấu trúc ngữ nghĩa nhằm soi chiếu sang bình diện ngữ dụng, chưa thể bao quát toàn bộ các sắc thái phức tạp của thành phần nghĩa tình thái. Về mặt ngữ liệu, nguồn dữ liệu khảo sát chủ yếu tập trung trong các tác phẩm văn chương nghệ thuật, báo chí và internet, chưa bao quát toàn diện các biến thể khẩu ngữ hội thoại tự nhiên trong giao tiếp đời thường.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án gợi mở:

• Đi sâu nghiên cứu chuyên biệt vào từng tiểu loại độc lập của nhóm vị từ ba diễn tố (như tiểu loại vị từ biến hóa, ban phát, bình xét, dời chuyển, nối kết, nói năng, phát nhận, sai khiến, so sánh, tiếp nhận) để làm rõ các nét khu biệt ngữ nghĩa vi mô.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang việc đối chiếu liên ngôn ngữ giữa phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt với các ngôn ngữ đơn lập hoặc hòa kết khác.
• Ứng dụng sâu hơn vào việc xử lý ngôn ngữ tự nhiên và chuẩn hóa định nghĩa ngữ trị vị từ trong từ điển học tiếng Việt.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Sư phạm Ngữ văn: Có thể tham khảo chương 1 để nắm bắt bức tranh toàn cảnh về lý thuyết ngữ pháp chức năng, lý thuyết diễn trị, cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin; tham khảo chương 2 và chương 3 để học hỏi phương pháp phân tích vị từ - tham thể và nhận diện vai nghĩa.
• Giảng viên giảng dạy ngữ pháp tiếng Việt, ngữ nghĩa học và ngữ dụng học: Có thể khai thác chương 4 như nguồn ngữ liệu và luận cứ thực tế để giảng dạy về cơ chế hiện thực hóa cú pháp, trật tự từ và ngữ pháp học tri nhận.
• Các nhà từ điển học và chuyên gia biên soạn giáo trình dạy tiếng Việt: Có thể ứng dụng hệ thống phân loại 10 tiểu nhóm vị từ ba diễn tố tại chương 2 để xây dựng khung giải nghĩa ngữ vị từ và cấu trúc câu mẫu trong từ điển và sách dạy tiếng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt khái niệm câu và phát ngôn như thế nào? Tác giả dựa trên quan điểm ngữ pháp chức năng để phân định: câu là đơn vị ngôn ngữ trừu tượng thuộc hệ thống ngôn ngữ, mang tính khái quát, mô hình hóa và có số lượng hữu hạn; trong khi đó, phát ngôn là đơn vị hiện thực của câu trong hoạt động giao tiếp, được lấp đầy bằng các từ ngữ cụ thể, mang ngữ cảnh, ngữ điệu, mục đích giao tiếp cụ thể và có số lượng vô hạn.

2. Vị từ trung tâm đóng vai trò gì đối với các diễn tố trong cấu trúc nghĩa miêu tả? Vị từ trung tâm được xem là hạt nhân ngữ nghĩa của cấu trúc nghĩa miêu tả, đóng vai trò là "cái nút" (noeud) chi phối toàn bộ cấu trúc. Vị từ chế định số lượng diễn tố bắt buộc đi kèm, quy định tư cách và gán các vai nghĩa cụ thể (như Tác thể, Tiếp thể, Đối thể, Đích...) cho từng diễn tố tham gia vào sự tình.

3. Luận án sử dụng những thủ pháp miêu tả chuyên ngành nào để nhận diện vị từ ba diễn tố? Luận án vận dụng 4 thủ pháp miêu tả chính: (1) Thủ pháp phân tích ngữ trị nhằm xác định khả năng kết hợp tiềm tàng và số lượng diễn tố chi phối; (2) Thủ pháp thay thế nhằm phân biệt tham thể bắt buộc (diễn tố) với tham thể mở rộng (chu tố); (3) Thủ pháp cải biến chức năng ngữ pháp để xác định vai nghĩa; (4) Thủ pháp phân tích vị từ - tham thể để giải mã cấu trúc nghĩa miêu tả.

4. Dựa vào đâu để phân biệt diễn tố và chu tố trong cấu trúc câu? Diễn tố (tham thể bắt buộc hay tham thể cơ sở) là thành phần mà sự hiện diện của nó do bản chất nội dung nghĩa của vị từ trung tâm đòi hỏi bắt buộc phải có; nếu thiếu diễn tố, cấu trúc nghĩa của sự tình sẽ không hoàn chỉnh. Chu tố (tham thể không bắt buộc hay tham thể mở rộng) là thành phần bổ sung phương diện nghĩa (thời gian, địa điểm, cách thức...), không do bản chất vị từ quy định và có thể tỉnh lược mà không làm phá vỡ cấu trúc vị từ - tham thể cơ bản.

5. Luận án phân loại sự tình dựa trên những tiêu chí lý thuyết nào? Luận án kế thừa và tổng thuật các tiêu chí phân loại của S. Dik (dựa trên hai chiều đối lập tính năng động [+Động] và tính chủ động [+Chủ ý] để chia thành hành động, tư thế, quá trình, trạng thái), M.A.K. Halliday (phân chia 6 kiểu quá trình theo kinh nghiệm thế giới khách quan), Cao Xuân Hạo (chia thành biến cố, tồn tại, tình hình), Diệp Quang Ban và Hoàng Văn Vân, nhằm làm cơ sở đối chiếu và miêu tả sự tình do vị từ ba diễn tố biểu hiện.

Kết luận

Luận án Phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt của tác giả Đỗ Thị Hiên là một công trình nghiên cứu ngôn ngữ học thực nghiệm định tính được triển khai chặt chẽ dựa trên hệ hình ngữ pháp chức năng ba bình diện kết học - nghĩa học - dụng học. Bằng việc kết hợp hệ thống phương pháp phân tích ngữ cảnh, phân tích cú pháp và các thủ pháp miêu tả ngữ trị, luận án đã giải mã thấu đáo cấu trúc nghĩa miêu tả, sự chế định của vị từ trung tâm và cơ chế hiện thực hóa linh hoạt của vị từ ba diễn tố trong phát ngôn giao tiếp cụ thể. Công trình không chỉ giải quyết trọn vẹn khoảng trống nghiên cứu mang tính hệ thống về nhóm vị từ ngữ trị ba trong tiếng Việt mà còn mang lại những giá trị lý luận và ứng dụng thực tiễn cho công tác nghiên cứu cú pháp, biên soạn từ điển và giảng dạy tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và danh mục nguon ngữ liệu, nội dung chính của luận án đƣợc trình bày trong 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ s lí luận (gom 37 trang) Chƣơng 2: Khái quát về vị từ ba diễn tố và phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt (gom 34 trang) Chƣơng 3: Các thành tố trong cấu trúc ngh a miêu t của phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt (gom 35 trang) Chƣơng 4: Sự hiện thực hóa cấu trúc ngữ pháp và ngữ ngh a của vị từ ba diễn tố trong phát ngôn tiếng Việt (gom 34 trang) 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN Ở chƣơng 1, chúng tôi trình bày hai nội dung cơ bản: (1) Điểm lại những công trình và những thành tựu liên quan đến luận án) và (2) Trình bày những nội dung lí thuyết làm tiền đề để giải quyết các vấn đề đƣợc đặt ra trong luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu câu trên ba bình diện Câu là một đơn vị đƣợc nghiên cứu từ khá sớm - từ thời cổ đại cách đây 2000 năm mà khơi nguon là Aristotle. Mặc dù đã đƣợc nhiều khuynh hƣớng, trƣờng phái ngôn ngữ học trên thế giới nghiên cứu nhƣng chỉ đến khi ngữ pháp chức năng với lí thuyết ba bình diện soi sáng thì câu mới đƣợc xem x t một cách toàn diện, sâu sắc và thỏa đáng.

Xuất phát từ lí luận về tín hiệu học của C. Peirce và Ch. Morris, câu bắt đầu đƣợc nghiên cứu trên ba bình diện: kết học, nghĩa học và dụng học. - Kết học (Syntactics): nghiên cứu tín hiệu trong mối quan hệ với các tín hiệu khác.

- Nghĩa học (Semantics): nghiên cứu mối quan hệ giữa tín hiệu với hiện thực bên ngoài mà tín hiệu biểu thị. Theo quan điểm của ngữ pháp chức năng, câu với tƣ cách là một loại tín hiệu, cũng cần đƣợc xem xét từ ba bình diện là kết học, nghĩa học và dụng học. “Câu chính là đơn vị nhỏ nhất của ngôn từ trong đó c ba bình diện đều được the hiện” [46, tr. Đây là sự khác biệt rất lớn so với quan niệm của ngữ pháp truyền thống vốn chỉ xem xét câu ở phƣơng diện cú pháp (ngữ pháp hình thức) mà chƣa quan tâm tới bình diện nghĩa và bình diện sử dụng.

Cho nên, có thể coi thành tựu lớn nhất của ngữ pháp chức năng là đã phân giới đƣợc ba bình diện khác nhau: bình diện kết học (cấu trúc hình thức của câu), bình diện nghĩa học (nghĩa của câu), bình diện dụng học (phƣơng diện sử dụng câu). Giữa ba bình diện này, vừa có tính độc lập, vừa có mối quan hệ khăng khít với nhau nhƣ Cao Xuân Hạo nhận xét “Các bình diện ấy tồn tại vì nhau và nhờ có nhau, cho nên không the hieu thấu đáo bất cứ bình diện nào nếu không liên hệ với hai bình diện kia, và nhiệm vụ của ngữ pháp chức năng là xác minh mối quan hệ giữa c ba bình diện” [46, tr. Lịch sử nghiên cứu câu trên bình diện ngữ nghĩa Bình diện ngữ nghĩa, đặc biệt là nghĩa biểu hiện, đƣợc các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu từ khá sớm. Trên thế giới, việc nghiên cứu câu trên phƣơng diện nghĩa bắt đầu từ những luận đề chính yếu của L.Tesnière về cấu trúc tham tố của câu.

Cấu trúc này đƣợc ông xây dựng vào những năm 30 của thế kỉ XX với tên gọi Lí thuyết diễn trị (valence). Quan niệm của L.Tesnière là một bƣớc tiến đáng kể trong cố gắng tách ngôn ngữ học ra khỏi ảnh hƣởng của logic học và đặt nền móng cho ngữ nghĩa học của cú pháp. Bởi ngữ pháp truyền thống, do chịu ảnh hƣởng của chủ nghĩa duy lí nên đã chủ trƣơng phân tích câu theo cấu trúc của mệnh đề, gom hai thành phần chính là chủ ngữ và vị ngữ, tƣơng đƣơng với chủ thể (S) và vị thể (P) của mệnh đề. Trong khi đó, đối với Tesnière, ngữ pháp là vấn đề của ngôn ngữ chứ không phải là của logic.

Theo ông, “cấu trúc cú pháp của câu xoay quanh vị từ và các diễn tố (actants) làm bổ ngữ cho nó. Chủ ngữ chẳng qua là một trong các bổ ngữ đó. Mỗi vị từ bieu hiện “một màn kịch nhỏ”, nó có một diễn trị (valence) riêng được the hiện trong số lượng các diễn tố của nó” [D n theo 46, tr. Nhƣ vậy, theo quan điểm của Tesnière thì “khái niệm chủ ngữ trong quan niệm của ngữ pháp truyền thống đã bị hạ cấp: chủ ngữ không còn đóng vai trò là một trong hai thành phần trung tâm của câu nữa, mà chỉ đóng vai trò tương đương với các bổ ngữ” [55, tr.

Tức là, cả chủ ngữ và bổ ngữ đều là các diễn tố của vị từ vị ngữ và chịu sự quy định của vị từ vị ngữ. Với lí thuyết này, ông đã gợi ra một giải pháp nghĩa học độc lập cho việc phân tích câu và do đó, có thể xem Tesnière là ngƣời đã đặt nền móng cho nghĩa học của cú pháp. Tiếp tục nghiên cứu về vấn đề này, C. Ông gọi cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu là cấu trúc cơ sở.

Và ông quan niệm rang câu bao gom một động từ và một hay nhiều danh ngữ, m i danh ngữ liên hệ với động từ theo một quan hệ cách cụ thể và m i quan hệ cách chỉ xuất hiện một lần trong câu đơn. Nhƣ vậy, Fillmore cũng là một trong những nhà ngôn ngữ học đầu tiên quan tâm tới cấu trúc nghĩa của câu và coi cấu trúc nghĩa biểu hiện là yếu tố quyết định tới cấu trúc cú pháp của câu. Quan điểm của Chafe (1970) về cấu trúc nghĩa của câu cũng tƣơng tự nhƣ Fillmore. Chafe cũng coi trung tâm của câu là động từ, quanh nó là các tham thể thể hiện các đối tƣợng khác nhau mà nó chi phối thông qua các quan hệ nghĩa khác nhau.

Lyons (1978) lại đƣa ra một danh sách lƣợc đo câu (cấu trúc hạt nhân) mà ông thấy có thể phát hiện, trên cơ sở thuần túy ngữ pháp, trong một số rất lớn các ngôn ngữ không có quan hệ thân thuộc gì với nhau, bao gom các yếu tố vị từ, danh từ và tính từ. Còn theo quan điểm của J. 9 Lyons (1978), “một cấu trúc chủ - vị hạt nhân (nuclear predication) xét toàn bộ bieu thị một sự tình (state of affairs) được xác định b i cái thuộc tính hay mối quan hệ do vị ngữ bieu thị liên kết các thực the do các danh tố bieu thị” [46, tr. Một tác giả khác, C.

Hagège (1982), cho rang không thể phân loại câu theo tiêu chuẩn hình thức cú pháp chủ - vị và ông đƣa ra lƣợc đo một bên là sự tình, một bên là tham tố. Halliday (1985) đã trở thành nhà ngôn ngữ học ngƣời Anh nổi tiếng thế giới vì đã xây dựng đƣợc lí thuyết chức năng hệ thống, một lí thuyết đã thu hút sự quan tâm đáng kể và có tầm ảnh hƣởng lớn đến nhiều nhà ngôn ngữ học trên thế giới, trong đó có các nhà ngôn ngữ học ở Việt Nam. Ông gọi bình diện nghĩa bang thuật ngữ chính xác hơn là bình diện biểu hiện (representation) “tức là cái phần nằm trong nội dung nghĩa được coi là phản ánh một sự tình được rút ra từ cái thế giới được miêu tả, bên cạnh những bình diện nội dung khác của câu khi nó được xem xét như một thông điệp” [46, tr. Theo ông, “xét trên bình diện bieu hiện, câu diễn đạt một quá trình (process), được cảm thụ như một the trọn vẹn, nhưng khi bieu hiện nó trong lời nói, ta lại phân tích nó thành một mô hình nghĩa (semantic configuration) gồm có ba yếu tố: bản thân quá trình, các tham tố (participants) trong quá trình, và cái hoàn cảnh (cirumstances) có liên hệ với quá trình” [46, tr.

Ở Việt Nam, các nhà ngôn ngữ học đã tiếp thu chọn lọc những thành tựu nghiên cứu về bình diện nghĩa của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới. Tiêu biểu là tác giả Cao Xuân Hạo (1991), theo ông nghĩa của câu không đơn giản là phép cộng nghĩa của các từ ngữ trong câu. Nghĩa của câu có nhiều tầng bậc. Ông nhấn mạnh cấu trúc đề - thuyết (theme - rheme) và tiêu điểm thông báo của câu.

Tác giả Đinh Văn Đức (2001) lại không trực tiếp đề cập đến cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu mà bàn về một khía cạnh quan trọng: ngữ trị của động từ, vì động từ hay vị từ là cái cốt lõi của câu, là trung tâm của câu. Tác giả Lý Toàn Thắng (2002), về cơ bản, ủng hộ quan điểm của Cao Xuân Hạo về cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu. Tuy nhiên, ông cũng nhận định thêm rang “một cấu trúc ngữ nghĩa của ngôn ngữ này có the không có tương đương tuyệt đối trong một ngôn ngữ khác, mặc dù cùng mô tả một sự tình như nhau, một “kịch cảnh” như nhau. Sự khác nhau đó the hiện số lượng tham tố [bắt buộc] và vai nghĩa/quan hệ nghĩa của các tham tố đó với động từ” [78, tr.

Quan điểm của tác giả Diệp Quang Ban (2004) về nghĩa biểu hiện của câu vừa có nét tƣơng đong lại vừa có nét khác biệt so với các tác giả trên. Ông không dùng thuật ngữ vị từ mà thay bang vị tố (predicator) là yếu tố chính, là đỉnh của câu. Ông nhận định “câu (hay cú) là đơn vị lớn nhất của mặt cấu trúc trong tổ chức ngữ pháp của một ngôn ngữ, được làm 10 thành từ một khúc đoạn ngôn ngữ tập trung chung quanh một vị tố, và được d ng đe diễn đạt một sự the (hay một sự việc)” [7, tr. “Cấu trúc nghĩa bieu hiện gồm có phần nêu đặc trưng hay quan hệ, gọi gọn là sự the, và các vai nghĩa, chúng hợp lại tạo nên sự the của câu (sự việc được phản ánh)” [7, tr.

Ngoài các tác giả kể trên, Nguyễn Thiện Giáp [39], Bùi Minh Toán [93], Nguyễn Văn Hiệp [55],… cũng quan tâm và nghiên cứu về bình diện nghĩa của câu. Nhìn chung, trong các công trình của mình, các tác giả đã cung cấp cho ngƣời đọc một bức tranh cần thiết và đầy đủ về cấu trúc ngữ nghĩa của câu. Dù diễn đạt bang nhiều cách khác nhau, song về cơ bản, họ đều thống nhất: cái sự tình đƣợc phản ánh vào trong câu qua điểm nhìn, sự tri nhận của ngƣời nói đƣợc gọi là nghĩa miêu tả.