Luận án về vị từ và diễn tố trong tiếng Việt

Tài liệu nghiên cứu Luận án phát ngôn vị từ diễn tố trong tiếng việt, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Đỗ Thị Hiên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Kim Phượng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Nghiên cứu vị từ và diễn tố trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu câu trên ba bình diện
• 1.3. CÂU VÀ PHÁT NGÔN
• 1.4. LÍ THUYẾT BA BÌNH DIỆN NGHIÊN CỨU CÂU
• 1.4.1. Bình diện kết học (ngữ pháp)
• 1.4.2. Bình diện nghĩa học (ngữ nghĩa)
• 1.4.3. Bình diện dụng học (ngữ dụng)
• 1.4.4. Mối quan hệ giữa ba bình diện ngữ nghĩa - ngữ pháp - ngữ dụng
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ VÀ PHÁT NGÔN CÓ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. KHÁI QUÁT VỀ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ
• 2.1.1. Xác lập khái niệm vị từ ba diễn tố
• 2.1.2. Đặc trưng của vị từ ba diễn tố
• 2.1.3. Phân loại vị từ ba diễn tố
• 2.1.4. Các thủ pháp xác định diễn tố của vị từ ba diễn tố
• 2.2. KHÁI QUÁT VỀ PHÁT NGÔN CÓ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ
• 2.2.1. Xác lập khái niệm phát ngôn có vị từ ba diễn tố
• 2.2.2. Cấu trúc cú pháp cơ sở của phát ngôn có vị từ ba diễn tố
• 2.2.3. Cấu trúc ngữ nghĩa cơ sở
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC THÀNH TỐ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA MIÊU TẢ CỦA PHÁT NGÔN CÓ VỊ TỪ BA DIỄN TỐ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. VỊ TỪ TRUNG TÂM (PREDICATE)
• 3.2. Sự chế định của vị từ đối với các diễn tố
• 3.2.1. Diễn tố thứ nhất
• 3.2.2. Diễn tố thứ hai
• 3.2.3. Diễn tố thứ ba
• 3.3. Mối tương quan giữa các diễn tố
• 3.4. Đặc điểm ngữ pháp
• 3.5. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ HIỆN THỰC HÓA CẤU TRÚC NGỮ PHÁP VÀ NGỮ NGHĨA CỦA VỊ TỪ BA DIỄN TỐ TRONG PHÁT NGÔN TIẾNG VIỆT
• 4.1. KHẢ NĂNG HIỆN DIỆN CỦA CÁC YẾU TỐ CẤU TRÚC NGHĨA TRONG PHÁT NGÔN
• 4.1.1. Khả năng hiện diện đầy đủ
• 4.1.2. Khả năng hiện diện không đầy đủ
• 4.2. KHẢ NĂNG HIỆN THỰC HÓA TRONG VAI TRÒ CÁC CHỨC VỤ CÚ PHÁP CỦA CÁC YẾU TỐ CẤU TRÚC TRONG PHÁT NGÔN
• 4.2.1. Khả năng hiện thực hóa trong vai trò các chức vụ cú pháp của chủ tố
• 4.2.2. Khả năng hiện thực hóa trong vai trò các chức vụ cú pháp của các diễn tố
• 4.2.3. Khả năng hiện thực hóa trong vai trò các chức vụ cú pháp của vị từ trung tâm
• 4.3. KHẢ NĂNG HIỆN THỰC HÓA THEO TRẬT TỰ SẮP XẾP CỦA CÁC DIỄN TỐ NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGỮ PHÁP HỌC TRI NHẬN
• 4.3.1. Một số vấn đề của Ngữ pháp học tri nhận
• 4.3.2. Trật tự của các diễn tố
• 4.3.3. Biến đổi về đặc trưng
• 4.3.4. Biến đổi về số lượng diễn tố
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUY ƢỚC VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu vị từ và diễn tố trong tiếng Việt

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố trong tiếng Việt đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học. Vị từ, với vai trò trung tâm trong cấu trúc câu, không chỉ thể hiện hành động mà còn phản ánh các mối quan hệ ngữ nghĩa phức tạp. Diễn tố, với chức năng bổ sung, tạo nên sự phong phú cho ngữ nghĩa của câu. Việc hiểu rõ về vị từ và diễn tố giúp làm sáng tỏ cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của tiếng Việt.

1.1. Khái niệm vị từ và diễn tố trong ngữ pháp tiếng Việt

Vị từ được định nghĩa là thành phần chính trong câu, thể hiện hành động hoặc trạng thái. Diễn tố là các thành phần bổ sung cho vị từ, giúp làm rõ nghĩa và tạo nên cấu trúc câu hoàn chỉnh.

1.2. Lịch sử nghiên cứu vị từ và diễn tố

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố đã có từ lâu, nhưng chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ trong những thập kỷ gần đây nhờ vào sự phát triển của ngữ pháp chức năng và các lý thuyết ngôn ngữ hiện đại.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu vị từ và diễn tố

Mặc dù có nhiều nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết trong việc phân tích vị từ và diễn tố. Một trong những thách thức lớn nhất là xác định rõ ràng các loại vị từ và diễn tố, cũng như mối quan hệ giữa chúng trong cấu trúc câu. Điều này đòi hỏi các phương pháp nghiên cứu mới và cách tiếp cận đa chiều.

2.1. Những khó khăn trong việc phân loại vị từ

Việc phân loại vị từ theo số lượng diễn tố đi kèm gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng và phức tạp của ngôn ngữ. Các nhà nghiên cứu cần có tiêu chí rõ ràng để phân loại chính xác.

2.2. Thách thức trong việc xác định diễn tố

Diễn tố có thể thay đổi vai trò và ý nghĩa tùy thuộc vào ngữ cảnh. Việc xác định vai trò của diễn tố trong câu là một thách thức lớn trong nghiên cứu ngữ nghĩa.

III. Phương pháp nghiên cứu vị từ và diễn tố hiệu quả

Để nghiên cứu vị từ và diễn tố một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Các phương pháp này giúp làm rõ cấu trúc và chức năng của vị từ trong câu, từ đó hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa của chúng.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ cảnh

Phân tích ngữ cảnh giúp xác định vai trò của vị từ và diễn tố trong các phát ngôn cụ thể, từ đó làm rõ ý nghĩa của chúng trong giao tiếp.

3.2. Phương pháp miêu tả và phân tích cú pháp

Sử dụng phương pháp miêu tả và phân tích cú pháp giúp xác định cấu trúc ngữ pháp của vị từ và diễn tố, từ đó làm rõ mối quan hệ giữa chúng trong câu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu vị từ và diễn tố

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và biên soạn tài liệu ngôn ngữ. Việc hiểu rõ về chúng giúp cải thiện khả năng giao tiếp và viết văn trong tiếng Việt.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt

Nghiên cứu vị từ và diễn tố có thể giúp giáo viên thiết kế các bài học hiệu quả hơn, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cấu trúc câu và ngữ nghĩa.

4.2. Ứng dụng trong biên soạn từ điển

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc biên soạn từ điển, giúp người học nắm bắt được cách sử dụng vị từ và diễn tố trong ngữ cảnh cụ thể.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu vị từ và diễn tố

Nghiên cứu về vị từ và diễn tố trong tiếng Việt đang mở ra nhiều hướng đi mới. Cần tiếp tục khai thác và phát triển các phương pháp nghiên cứu để làm sáng tỏ hơn nữa các vấn đề liên quan đến chúng. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho ngôn ngữ học và giáo dục.

5.1. Tương lai của nghiên cứu vị từ

Nghiên cứu vị từ sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại và sự giao thoa giữa các ngôn ngữ.

5.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa vị từ và diễn tố trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó làm rõ hơn về ngữ nghĩa và ngữ dụng của chúng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt" của tác giả Đỗ Thị Hiên (2017), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trần Kim Phượng và GS.TS Nguyễn Văn Hiệp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đánh dấu một bước chuyển dịch mô hình quan trọng trong Việt ngữ học: từ ngữ pháp hình thức (formalist grammar) và ngữ pháp truyền thống nặng tính duy lý sang mô hình ngữ pháp chức năng (Functional Grammar) kết hợp ngữ pháp học tri nhận (Cognitive Grammar).

flowchart LR
    A["Ngữ pháp hình thức / Truyền thống<br/>(Chủ - Vị logic đơn tuyến)"] -->|Chuyển dịch Paradigm| B["Ngữ pháp chức năng & Tri nhận<br/>(Mô hình 3 bình diện tương tác)"]
    B --> C["Kết học (Cú pháp)"]
    B --> D["Nghĩa học (Vị từ - Tham thể)"]
    B --> E["Dụng học (Đề - Thuyết & Tin)"]

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong

Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ, câu từng bị đóng khung trong phân tích chủ - vị kinh viện kế thừa từ ngữ pháp tiếng Pháp thời thuộc địa. Việc tiếp thu lý thuyết ký hiệu học ba bình diện của Charles Morris (1938), Charles Sanders Peirce, cùng các lý thuyết ngữ pháp chức năng hiện đại của Lucien Tesnière (1959), Simon Dik (1978, 1989) và M.A.K. Halliday (1985) đã mở ra chân trời mới: xem xét ngôn ngữ như một công cụ tương tác xã hội đa chiều. Luận án tiên phong khảo sát toàn diện lớp vị từ có độ phức tạp cao nhất trong tiếng Việt – vị từ ba diễn tố (VTBDT) – không chỉ dừng lại ở cấp độ từ vựng hay câu trừu tượng tĩnh tại, mà đặt trực tiếp vào đơn vị hành chức thực tế: phát ngôn (utterance).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Trước công trình này, các nghiên cứu trong nước về vị từ đa trị và VTBDT bộc lộ nhiều khoảng trống lý thuyết và thực nghiệm rõ rệt:

1. Nguyễn Kim Thản (1977) mới chỉ dừng ở việc phân loại hình thức các động từ đòi hỏi hai bổ ngữ bắt buộc theo 4 nhóm phân phối mà chưa phân biệt ranh giới giữa hình thức biểu hiện và nội dung ngữ nghĩa sâu.
2. Nguyễn Thị Quy (1995) tiếp cận vị từ hành động theo ngữ pháp chức năng nhưng chủ yếu mô hình hóa cấu trúc tham tố mà chưa miêu tả triệt để các tầng bậc vai nghĩa cũng như cơ chế hành dụng trong phát ngôn.
3. Trần Văn Thư (2002) phác thảo 12 nhóm vị từ ngữ trị ba ở cấp độ luận văn thạc sĩ nhưng mới dừng ở mức mô tả sơ khai.
4. Lâm Quang Đông (2008), Cao Xuân Hạo (1991), Hoàng Trọng Phiến (1980), Nguyễn Đức Tồn (1998), Chử Thị Bích (2006) chỉ đào sâu từng tiểu nhóm riêng lẻ (nhóm vị từ trao/tặng). Hoàn toàn vắng bóng một công trình chuyên khảo hệ thống hóa toàn diện diện mạo ngữ pháp - ngữ nghĩa - ngữ dụng của toàn bộ lớp VTBDT tiếng Việt.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết khoa học

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Tiêu chí xác lập bản thể, danh sách phân loại và đặc trưng nội tại của VTBDT trong tiếng Việt là gì?
  H1: VTBDT tạo thành một hệ thống tiểu loại phong phú, biểu thị các cấu trúc sự tình phức hợp vượt khỏi khuôn khổ vị từ hành động đơn thuần.
• RQ2: Cấu trúc nghĩa miêu tả (nghĩa biểu hiện) của phát ngôn chứa VTBDT được tổ chức theo những tầng bậc và vai nghĩa nào?
  H2: Vị từ trung tâm đóng vai trò hạt nhân chế định số lượng và phẩm chất của các diễn tố bắt buộc, phân biệt rạch ròi với các chu tố ngoại vi.
• RQ3: Các thành tố ngữ nghĩa của VTBDT hiện thực hóa như thế nào trong cấu trúc cú pháp (kết học) và chức năng ngữ dụng (dụng học)?
  H3: Giữa cấu trúc cú pháp (chủ - vị), cấu trúc ngữ nghĩa (vị từ - tham thể), cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin (tin cũ - tin mới) tồn tại cơ chế tương chiếu động, chịu sự điều khiển của ngữ cảnh và ý đồ giao tiếp.
• RQ4: Ngữ pháp học tri nhận giải thích như thế nào về sự biến đổi trật tự tuyến tính và hiện tượng ẩn/hiện diễn tố trong phát ngôn?
  H4: Trật tự sắp xếp diễn tố và sự trượt ngữ trị phản ánh trực tiếp lăng kính tri nhận và điểm nhìn tiêu điểm hóa của người bản ngữ.

Khung lý thuyết và Phạm vi nghiên cứu

• Theoretical Framework: Tích hợp Lý thuyết Diễn trị (Valence Theory) của Lucien Tesnière, Ngữ pháp Chức năng (Functional Grammar) của Simon Dik và M.A.K. Halliday, Ngữ pháp Cách (Case Grammar) của Charles Fillmore, kết hợp Lý thuyết Đề - Thuyết của Cao Xuân Hạo và Phân đoạn thực tại câu của Trường phái Praha (Vilém Mathesius).
• Quy mô và Bố cục: Luận án gồm 152 trang nội dung chính chia làm 4 chương chuyên sâu (Chương 1: 37 trang; Chương 2: 34 trang; Chương 3: 35 trang; Chương 4: 34 trang), khảo sát kho ngữ liệu đa nguồn trích xuất từ tác phẩm văn học hiện đại, báo chí, tạp chí, lời bài hát và truyền thông internet.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan các dòng lý thuyết kinh điển quốc tế

Lịch sử nghiên cứu ngữ nghĩa học cú pháp ghi nhận cuộc cách mạng do Lucien Tesnière (1959/1969) khởi xướng qua chuyên luận Éléments de syntaxe structurale. Tesnière đã đập tan cấu trúc nhị phân Chủ ngữ - Vị ngữ mang tính duy lý logic của ngữ pháp truyền thống:

"Cấu trúc cú pháp của câu xoay quanh vị từ và các diễn tố (actants) làm bổ ngữ cho nó. Chủ ngữ chẳng qua là một trong các bổ ngữ đó. Mỗi vị từ biểu hiện 'một màn kịch nhỏ', nó có một diễn trị (valence) riêng được thể hiện trong số lượng các diễn tố của nó" (dẫn theo [46, tr. 10]).

Tiếp nối Tesnière, Charles Fillmore (1968) với The Case for Case đã thiết lập Ngữ pháp Cách, xác định các vai nghĩa sâu (Agentive, Instrument, Dative, Factitive, Locative, Objective). Simon Dik (1978, 1989) định hình Ngữ pháp Chức năng với mô hình khung vị từ hạt nhân (nuclear predicate frame), chỉ định 18 cấu trúc kết hợp gắn với 4 kiểu sự tình cơ bản: hành động, tư thế, quá trình, trạng thái. M.A.K. Halliday (1985) hoàn thiện Ngữ pháp Chức năng Hệ thống (SFG) với hệ thống chuyển tác (transitivity) gồm 6 kiểu quá trình: vật chất, tinh thần, quan hệ, hành vi, phát ngôn, hiện hữu.

graph TD
    subgraph International["Trường phái Quốc tế"]
        T["L. Tesnière (1959)<br/>Valence Theory"] --> F["C. Fillmore (1968)<br/>Case Grammar"]
        F --> D["S. Dik (1978)<br/>Functional Grammar"]
        D --> H["M. Halliday (1985)<br/>Systemic Functional"]
    end
    subgraph VN_Structural["Việt ngữ học Hình thức"]
        LVL["Lê Văn Lý (1940s)<br/>Từ chứng A, B, B'"]
        NKT["Nguyễn Kim Thản (1977)<br/>Động từ 2 bổ ngữ"]
    end
    subgraph VN_Functional["Việt ngữ học Chức năng"]
        CXH["Cao Xuân Hạo (1991)<br/>Đề - Thuyết / 3 bình diện"]
        NTQ["Nguyễn Thị Quy (1995)<br/>Vị từ hành động"]
        LQD["Lâm Quang Đông (2008)<br/>Vị từ Trao/Tặng"]
    end
    International --> VN_Functional
    VN_Structural -.->|Phản biện & Kế thừa| VN_Functional
    VN_Functional --> DTH["Đỗ Thị Hiên (2017)<br/>Toàn diện VTBDT trên 3 bình diện"]

Hai khuynh hướng nghiên cứu vị từ tại Việt Nam

1. Khuynh hướng coi vị từ là phạm trù từ loại: Tiêu biểu là Lê Văn Lý với phương pháp dùng từ chứng (mot-témoin) phân định nhóm B (động từ) và B' (tính từ), và Nguyễn Kim Thản (1977) phân chia thực từ thành thể từ và vị từ. Hạn chế của khuynh hướng này là sự áp đặt võ đoán các tiêu chí hình thức vào ngôn ngữ không biến hình, gây chồng chéo ngữ nghĩa.
2. Khuynh hướng coi vị từ là phạm trù chức năng: Khởi xướng mạnh mẽ bởi Cao Xuân Hạo (1991), đồng tình bởi Nguyễn Thị Quy (1995), Diệp Quang Ban (2004), Nguyễn Văn Hiệp (2008). Vị từ được định nghĩa là từ có khả năng tự làm thành vị ngữ hoặc làm trung tâm ngữ pháp/ngữ nghĩa của vị ngữ biểu hiện nội dung sự thể.

Tranh luận học thuật cốt lõi (Academic Debates)

• Tranh luận 1 (Bản chất cú pháp tiếng Việt): Ngữ pháp truyền thống duy trì mô hình Chủ - Vị đối lập với quan điểm của Cao Xuân Hạo khi ông phủ nhận cấu trúc Chủ - Vị ngoại lai và khẳng định tiếng Việt là ngôn ngữ thuần túy Đề - Thuyết (Theme-Dominant Language). Luận án của Đỗ Thị Hiên chọn lập trường điều hòa: thừa nhận cấu trúc Đề - Thuyết trên bình diện ngữ dụng nhưng vẫn khảo sát cấu trúc Chủ - Vị trên bình diện kết học hình thức.
• Tranh luận 2 (Ranh giới Diễn tố vs. Chu tố): Sự mập mờ giữa bổ ngữ bắt buộc và trạng ngữ/thành phần ngoại vi. Luận án giải quyết bằng cách áp dụng các phép thử thao tác luận nghiêm ngặt.

So sánh đối chiếu quốc tế

So với mô hình Predicate-Argument của Dik áp dụng cho ngữ tộc Ấn - Âu, cấu trúc VTBDT tiếng Việt mang đặc thù loại hình đơn lập: không có dấu hiệu biến vị từ hay trợ từ cách (case markers), mọi quan hệ ngữ pháp phụ thuộc vào trật tự từ, hư từ và cơ chế ngữ dụng học tiếp nhận.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá khi hệ thống hóa lý luận ba bình diện của Morris và Cao Xuân Hạo vào nhóm đối tượng cụ thể có cấu trúc phức tạp nhất:

"Mô hình lí thuyết ba bình diện này đã được dùng để soi sáng các hiện tượng ngôn ngữ mọi cấp độ nhưng đầu tiên và trước nhất là cấp độ câu bởi câu chính là đơn vị nhỏ nhất của ngôn từ trong đó cả ba bình diện đều được thể hiện" (dẫn theo [46, tr. 1]).

"Các bình diện ấy tồn tại vì nhau và nhờ có nhau, cho nên không thể hiểu thấu đáo bất cứ bình diện nào nếu không liên hệ với hai bình diện kia, và nhiệm vụ của ngữ pháp chức năng là xác minh mối quan hệ giữa cả ba bình diện" (Cao Xuân Hạo [46, tr. 19]).

classDiagram
    class CấuTrúcNghĩaMiêuTả {
        +Vị từ trung tâm (Predicate)
        +Diễn tố 1: Tác thể / Động thể / Tiếp thể
        +Diễn tố 2: Đối thể / Đích thể / Vật tạo tác
        +Diễn tố 3: Tiếp thể / Phương tiện / Đích
        +Chu tố (Circumstants - Tùy chọn)
    }
    class CấuTrúcCúPháp {
        +Chủ ngữ (Subject)
        +Vị ngữ (Predicate Verb)
        +Bổ ngữ 1 (Direct Object)
        +Bổ ngữ 2 (Indirect Object)
        +Trạng ngữ / Vị ngữ phụ
    }
    class CấuTrúcNgữDụng {
        +Phần Đề (Theme) - Khung Đề (Frame)
        +Phần Thuyết (Rheme)
        +Tin cũ (Given) - Tin mới (New)
        +Tiêu điểm thông tin (Focus)
    }
    CấuTrúcNghĩaMiêuTả <--> CấuTrúcCúPháp : Hiện thực hóa hình thức
    CấuTrúcNghĩaMiêuTả <--> CấuTrúcNgữDụng : Phân bổ ngữ cảnh giao tiếp
    CấuTrúcCúPháp <--> CấuTrúcNgữDụng : Tuyến tính hóa thông tin

Khung phân tích độc đáo và Các điều kiện biên (Boundary Conditions)

Khung phân tích của luận án thiết lập sự tích hợp 4 trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Diễn trị (Valence Theory): Xác lập số lượng 3 diễn tố bắt buộc dựa trên bản chất vị từ trung tâm.
2. Cấu trúc Nghĩa miêu tả (Descriptive Semantics): Phân rã cấu trúc vị từ - tham thể thành các vai nghĩa tinh vi.
3. Cấu trúc Đề - Thuyết & Cấu trúc Thông tin: Nhận diện phân bố Tin cũ (Given) - Tin mới (New) và Tiêu điểm thông báo (Information Focus).
4. Ngữ pháp học Tri nhận: Giải mã cơ chế di chuyển trật tự tuyến tính và hiện tượng biến đổi đặc trưng/số lượng diễn tố.

Điều kiện biên: Phân biệt rạch ròi giữa Diễn tố (Actants - tham thể bắt buộc do bản chất vị từ quy định) và Chu tố (Circumstants - tham thể mở rộng tùy chọn chỉ thời gian, địa điểm, phương thức).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Epistemological Stance: Chủ nghĩa Hậu thực chứng (Post-positivism) kết hợp Chủ nghĩa Cấu trúc Chức năng (Functional Structuralism) và Ngữ pháp Tri nhận.
• Phương pháp luận hỗn hợp: Kết hợp phân tích miêu tả định tính chuyên sâu với thống kê phân loại ngữ liệu thực chứng từ văn bản.

flowchart TD
    NL["Kho Ngữ liệu Thực chứng<br/>(Văn học, Báo chí, Lời bài hát, Internet)"] --> PC["Phân tích Ngữ cảnh<br/>(Đồng văn bản & Tình huống)"]
    PC --> MT["Phương pháp Miêu tả<br/>& Thủ pháp Thao tác"]
    
    subgraph ThuPhap["Hệ thống 4 Thủ pháp Thao tác luận"]
        TP1["1. Phân tích Ngữ trị (Valence)"]
        TP2["2. Thủ pháp Thay thế (Substitution)"]
        TP3["3. Thủ pháp Cải biến (Transformation)"]
        TP4["4. Phân tích Vị từ - Tham thể"]
    end
    
    MT --> ThuPhap
    ThuPhap --> CP["Phân tích Cú pháp - Ngữ nghĩa - Ngữ dụng"]
    CP --> KQ["Mô hình hóa Ma trận Phát ngôn VTBDT"]

Quy trình nghiên cứu và Hệ thống thủ pháp thao tác

1. Phương pháp phân tích ngữ cảnh (Contextual Analysis):
   • Ngữ cảnh đồng văn bản (Co-text): Khảo sát các chuỗi phát ngôn liền kề trước/sau để xác định cấu trúc thông tin (Given/New) và phát hiện hiện tượng trượt ngữ trị bất thường (vị từ 2 diễn tố hành chức như 3 diễn tố hoặc ngược lại).
   • Ngữ cảnh tình huống (Situational Context): Xác định vai nghĩa động của tham thể dựa vào hoàn cảnh giao tiếp thực tế bên ngoài ngôn ngữ.
2. Hệ thống 4 thủ pháp miêu tả cốt lõi:
   • Thủ pháp phân tích ngữ trị: Xác định khả năng kết hợp tiềm tàng và số lượng diễn tố mà vị từ chi phối.
   • Thủ pháp thay thế: Kiểm tra tính khả dung khi thay thế các yếu tố đồng cấp nhằm phân lập Diễn tố vs. Chu tố.
   • Thủ pháp cải biến: Thay đổi trật tự và chức năng ngữ pháp nhưng bảo lưu vốn từ để nhận diện các vai nghĩa.
   • Thủ pháp phân tích vị từ - tham thể: Giải mã cấu trúc nghĩa miêu tả hạt nhân.
3. Phương pháp phân tích cú pháp: Phân tích nòng cốt câu, các thành phần chính (C-V), phụ (trạng ngữ, khởi ngữ, vị ngữ phụ), phụ của từ (định ngữ, bổ ngữ) và thành phần biệt lập (tình thái ngữ).

Tiêu chí xác thực và Kiểm soát độ tin cậy (Validity & Reliability)

• 5 Tiêu chí xác định Đề - Thuyết (Trần Kim Phượng): (1) Phương tiện hình thức (tiểu từ thì, là, mà); (2) Ý nghĩa chức năng; (3) Vị trí phân bố; (4) Phân loại từ tính; (5) Khả năng lược bỏ.
• 4 Tiêu chí xác định Tin cũ - Tin mới: Ý nghĩa chức năng, vai trò cú pháp, vị trí phân bố, dấu hiệu hình thức (ngữ điệu, phép lặp, phép thế, trợ từ).
• Triangulation: Tam giác hóa dữ liệu đa nguồn bảo đảm tính đại diện ngôn ngữ tự nhiên.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 cụm phát hiện khoa học mang tính đột phá:

graph LR
    F1["1. Hệ thống hóa 12 Tiểu nhóm VTBDT"] --> SYS["Hệ thống Phát hiện Đột phá"]
    F2["2. Ma trận 15+ Vai nghĩa Tinh vi"] --> SYS
    F3["3. Cơ chế Trượt Ngữ trị Động"] --> SYS
    F4["4. Hiện thực hóa Cú pháp Đa tầng"] --> SYS
    F5["5. Tri nhận hóa Trật tự Tuyến tính"] --> SYS

1. Xác lập hệ thống 12 tiểu nhóm VTBDT tiếng Việt:

   • Vị từ ban phát/trao tặng (VTBP): cho, tặng, biếu, gửi, hiến, ban...
   • Vị từ phát nhận (VTPN): chia, phân phối, cấp phát...
   • Vị từ dời chuyển (VTDC): chuyển, dọn, khiêng, vác...
   • Vị từ biến hóa (VTBH): biến, hóa, chuyển đổi...
   • Vị từ bình xét / nhận xét - đánh giá (VTBX): bầu, phong, coi, xem, đánh giá...
   • Vị từ nói năng (VTNN): nói, kể, bảo, thưa, trình, giải thích...
   • Vị từ sai khiến / gây khiến (VTSK): bắt, khiến, sai, nhờ, khuyên...
   • Vị từ so sánh (VTSS): so, sánh, ví, đối chiếu...
   • Vị từ nối kết (VTNK): nối, ghép, buộc, dán, gắn...
   • Vị từ tiếp nhận (VTTN): nhận, lĩnh, thu, mượn...
   • Vị từ trao đổi: đổi, mua, bán...
   • Vị từ tước đoạt: cướp, giật, đoạt, chiếm...

2. Giải mã ma trận vai nghĩa sâu trong cấu trúc vị từ - tham thể: Chỉ ra sự phân hóa chi tiết của các diễn tố: Diễn tố 1 (DT1 - thường là Tác thể, Động thể, Cảm thể); Diễn tố 2 (DT2 - Đối thể, Vật bị tác động, Vật tạo tác); Diễn tố 3 (DT3 - Tiếp thể, Đích thể, Phương tiện, Chất liệu, Nội dung phát ngôn).

3. Cơ chế trượt ngữ trị và khả năng hiện diện không đầy đủ: Luận án phát hiện quy luật ngữ dụng: Trong thực tế phát ngôn, sự hiện diện của cả 3 diễn tố không phải là hằng số cố định. Nhờ cơ chế chia sẻ tri thức nền (background knowledge) và ngữ cảnh tình huống, các diễn tố có thể bị tỉnh lược triệt để để tối ưu hóa hiệu quả giao tiếp mà không làm sụp đổ cấu trúc nghĩa vị từ.

4. Sự tương tác giữa cấu trúc ngữ pháp và tiêu điểm thông báo: Vị trí cú pháp của các diễn tố (chủ ngữ, bổ ngữ trực tiếp, bổ ngữ gián tiếp) không cố định mà biến đổi linh hoạt nhằm phục vụ tiêu điểm thông báo (Information Focus) thông qua các phương tiện: trợ từ nhấn mạnh (chính, ngay, đích), cấu trúc đảo, hoặc quán ngữ tình thái.

5. Trật tự sắp xếp diễn tố từ góc độ Ngữ pháp Tri nhận: Chứng minh trật tự tuyến tính của các diễn tố phản ánh quy luật tâm lý tri nhận: Sự chú ý (Attention), Điểm nhìn (Perspective), và Tính điển hình (Prototypicality) của người bản ngữ tiếng Việt đối với sự tình khách quan.

Implications đa chiều

mindmap
  root((Ý nghĩa Luận án))
    Lý luận Ngôn ngữ
      Chuẩn hóa Ngữ pháp Chức năng tiếng Việt
      Giải quyết xung đột Chủ-Vị và Đề-Thuyết
    Thực tiễn Giảng dạy
      Đổi mới giáo trình Đại học / Sau đại học
      Nâng cao phương pháp dạy tiếng Việt cho người nước ngoài
    Từ điển học & NLP
      Thiết kế khung vị từ cho Từ điển học cú pháp
      Xây dựng dữ liệu huấn luyện Semantic Role Labeling / FrameNet

• Về mặt lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc từ một ngôn ngữ đơn lập phương Đông để kiểm chứng và hoàn thiện lý thuyết Ngữ pháp Chức năng và Diễn trị học quốc tế.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực gồm 4 thủ pháp thao tác luận kết hợp phân tích ngữ cảnh ứng dụng cho các nghiên cứu cú pháp - ngữ nghĩa học tiếp theo.
• Về mặt thực tiễn sư phạm: Cung cấp tài liệu tham khảo thiết yếu cho việc giảng dạy ngữ pháp tại các khoa Ngữ văn, Ngôn ngữ học, và đặc biệt là phương pháp giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VSL).
• Về mặt công nghệ ngôn ngữ (NLP): Khung vị từ 3 diễn tố là cơ sở dữ liệu quan trọng cho việc gán nhãn vai nghĩa tự động (Semantic Role Labeling), xây dựng Vietnamese FrameNet/PropBank và phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn xử lý tiếng Việt.

---

Limitations và Future Research

Giới hạn nghiên cứu (Limitations)

1. Phạm vi ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát tập trung chủ yếu vào văn bản viết (tác phẩm văn học hiện đại, báo chí chính thống); ngữ liệu khẩu ngữ hội thoại tự nhiên đời thường (spoken conversational corpus) chưa được phản ánh ở mức độ tương xứng.
2. Công cụ xử lý: Chưa ứng dụng các thuật toán ngôn ngữ học tính toán (Computational Linguistics) quy mô lớn để tự động hóa trích xuất và đo lường tần suất phân bố thống kê trên kho dữ liệu hàng triệu câu (Big Data Corpus).
3. Phạm vi thời gian: Công trình giới hạn trong không gian tiếng Việt hiện đại thế kỷ XX - XXI, chưa khảo sát tiến trình lịch sử biến đổi ngữ trị của nhóm vị từ này qua các giai đoạn tiếng Việt trung đại/cận đại.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda)

• Hướng 1: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu loại hình học (Cross-linguistic typology) cấu trúc phát ngôn VTBDT giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ không biến hình trong khu vực Đông Nam Á (tiếng Hán, tiếng Thái, tiếng Khmer).
• Hướng 2: Ứng dụng mô hình hóa hình thức (Formal Semantics) và xây dựng bộ ontology / cơ sở tri thức ngữ nghĩa phục vụ trí tuệ nhân tạo (Vietnamese FrameNet).
• Hướng 3: Triển khai các thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) và ngôn ngữ học thần kinh (Neurolinguistics) nhằm đo lường thời gian phản xạ tri nhận của người bản ngữ khi xử lý các phát ngôn trượt ngữ trị.
• Hướng 4: Khảo sát chuyên sâu cấu trúc VTBDT trong các phong cách chức năng chuyên biệt: văn bản pháp lý, hành chính và diễn ngôn mạng xã hội đương đại.

---

Tác động và ảnh hưởng

Academic Impact & Legacy

Công trình tạo lập một cột mốc học thuật vững chắc trong phân ngành Ngữ pháp chức năng tiếng Việt, trở thành tài liệu trích dẫn quy chuẩn cho các đề tài thạc sĩ, tiến sĩ về ngữ pháp, ngữ nghĩa học cú pháp và ngữ dụng học tại Việt Nam.

Ứng dụng thực tiễn và Giáo dục

• Giáo dục đại học: Chuẩn hóa nội dung giảng dạy học phần Ngữ pháp tiếng Việt, Ngữ nghĩa học, và Ngữ dụng học tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn trên cả nước.
• Biên soạn từ điển: Cung cấp khung phân tích cấu trúc ngữ trị giúp các nhà từ điển học biên soạn các bộ từ điển tường giải tiếng Việt và từ điển kết hợp từ với độ chính xác cao.
• Dạy tiếng Việt quốc tế: Giúp người nước ngoài nắm bắt chính xác quy luật vận hành và trật tự phân bổ bổ ngữ của các động từ phức tạp (như biếu, tặng, vay, mượn, bầu, phong).

---

Đối tượng hưởng lợi

graph TD
    Thesis["Luận án: Phát ngôn có VTBDT trong tiếng Việt"]
    Thesis --> G1["Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học<br/>- Kế thừa khung lý thuyết 3 bình diện<br/>- Khai thác 4 hướng nghiên cứu mở"]
    Thesis --> G2["Giảng viên & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ<br/>- Giáo trình chuẩn mực về Cú pháp học Chức năng<br/>- Tư liệu phân tích cấu trúc Đề - Thuyết"]
    Thesis --> G3["Chuyên gia Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP/AI)<br/>- Khung dữ liệu Semantic Role Labeling<br/>- Xây dựng Vietnamese PropBank / FrameNet"]
    Thesis --> G4["Nhà Sư phạm & Tác giả SGK / Từ điển<br/>- Chuẩn hóa định nghĩa động từ đa trị<br/>- Phương pháp giảng dạy tiếng Việt (VLS)"]

1. Nghiên cứu sinh và Học viên cao học: Tiếp cận hệ thống phương pháp luận thao tác mẫu mực và các khoảng trống học thuật tiềm năng để phát triển đề tài chuyên sâu.
2. Giảng viên và Nhà nghiên cứu chuyên ngành: Sử dụng như một tài liệu đối sánh lý thuyết kinh điển và hệ thống ngữ liệu thực nghiệm phong phú.
3. Kỹ sư AI và Chuyên gia Công nghệ Ngôn ngữ (NLP): Khai thác khung vị từ và hệ thống gán vai nghĩa để tối ưu hóa các mô hình phân tích cú pháp sâu (Deep Parsing), dịch máy (Machine Translation) và xử lý ngữ nghĩa tiếng Việt.
4. Nhà biên soạn sách giáo khoa và từ điển: Chuẩn hóa các quy tắc kết hợp cú pháp của nhóm động từ đa trị trong tiếng Việt chuẩn mực.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Diễn trị của L. Tesnière và Ngữ pháp Chức năng của S. Dik vào cấu trúc loại hình học của tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập không biến hình. Luận án đã chứng minh vị từ trung tâm không chỉ chi phối số lượng diễn tố ở bình diện ngữ nghĩa miêu tả trừu tượng, mà còn trực tiếp quy định mạng lưới tương tác giữa cấu trúc cú pháp (S-V-O1-O2), cấu trúc Đề - Thuyết và cấu trúc Thông tin (Given-New).

2. Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án so với các công trình đi trước thể hiện ở điểm nào?

So với cách tiếp cận hình thức của Nguyễn Kim Thản (1977) hay khảo sát sơ khởi của Trần Văn Thư (2002), luận án đã thiết lập một hệ thống 4 thủ pháp thao tác luận nghiêm ngặt (phân tích ngữ trị, thay thế, cải biến, phân tích vị từ - tham thể) gắn chặt với 2 tầng phân tích ngữ cảnh (đồng văn bản và tình huống). Điều này giúp phân định rạch ròi bản thể Diễn tố vs. Chu tố – điều mà các nghiên cứu trước thường lúng túng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất về mặt dữ liệu ngữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ là tính linh hoạt cao độ của hiện tượng trượt ngữ trị (valence alternation) và biến đổi số lượng diễn tố trong phát ngôn. Dưới sự điều khiển của Ngữ pháp Tri nhận và tiêu điểm thông báo, một vị từ tiềm năng 3 diễn tố có thể xuất hiện với 1 hoặc 2 diễn tố mà không làm câu bị què cụt về nghĩa, hoặc một vị từ vốn dĩ 2 diễn tố có thể được lâm thời hóa thành VTBDT nhờ sự kích hoạt của ngữ cảnh giao tiếp cụ thể.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích chuẩn 5 bước rõ ràng: (1) Nhận diện vị từ trung tâm và ngữ cảnh phát ngôn; (2) Thực hiện phép thử thay thế và cải biến để xác định ngữ trị; (3) Phân lập vai nghĩa của các tham thể; (4) Đối chiếu cấu trúc cú pháp với cấu trúc Đề - Thuyết; (5) Phân tích cấu trúc thông tin dựa trên tiêu điểm thông báo. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng quy trình này cho các lớp vị từ khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (10-year research agenda) được định hình ra sao?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Số hóa và xây dựng Vietnamese FrameNet dựa trên ngữ liệu lớn; (2) Nghiên cứu liên ngôn ngữ đối chiếu nhóm VTBDT giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ Đông Nam Á; (3) Kết hợp với khoa học nhận thức (Cognitive Science) để đo lường thực nghiệm quá trình tri nhận cấu trúc sự tình phức hợp trong não bộ người bản ngữ.

---

Kết luận

Luận án "Phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt" của TS. Đỗ Thị Hiên là một công trình nghiên cứu ngôn ngữ học mẫu mực, toàn diện và đột phá. Tổng kết các giá trị cốt lõi của công trình:

mindmap
  root((Tổng kết Đóng góp))
    1. Chuẩn hóa 12 Tiểu nhóm VTBDT
    2. Tích hợp Mô hình 3 Bình diện
    3. Bộ Thủ pháp Thao tác luận Chuẩn mực
    4. Giải mã Hiện tượng Trượt Ngữ trị
    5. Cầu nối Ngữ pháp Tri nhận & NLP

1. Hệ thống hóa toàn diện: Xác lập danh sách phân loại 12 tiểu nhóm VTBDT tiếng Việt với hệ thống tiêu chí khoa học, nhất quán.
2. Đột phá lý thuyết 3 bình diện: Chứng minh mối quan hệ hữu cơ, tương tác đa chiều giữa Cú pháp (Kết học) - Ngữ nghĩa (Nghĩa học) - Ngữ dụng (Dụng học) trong không gian một phát ngôn cụ thể.
3. Thao tác luận chuẩn xác: Thiết lập quy trình phân tích phân lập Diễn tố và Chu tố dựa trên 4 thủ pháp thực nghiệm ngôn ngữ học khách quan.
4. Làm sáng tỏ hiện tượng ngữ dụng - tri nhận: Giải mã quy luật ẩn/hiện diễn tố, trượt ngữ trị và trật tự tuyến tính dưới góc độ tri nhận của người bản ngữ.
5. Đóng góp liên ngành bền vững: Tạo tiền đề lý thuyết và dữ liệu thực chứng vô giá cho giảng dạy ngôn ngữ, biên soạn từ điển học cú pháp và phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và danh mục nguon ngữ liệu, nội dung chính của luận án đƣợc trình bày trong 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ s lí luận (gom 37 trang) Chƣơng 2: Khái quát về vị từ ba diễn tố và phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt (gom 34 trang) Chƣơng 3: Các thành tố trong cấu trúc ngh a miêu t của phát ngôn có vị từ ba diễn tố trong tiếng Việt (gom 35 trang) Chƣơng 4: Sự hiện thực hóa cấu trúc ngữ pháp và ngữ ngh a của vị từ ba diễn tố trong phát ngôn tiếng Việt (gom 34 trang) 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN Ở chƣơng 1, chúng tôi trình bày hai nội dung cơ bản: (1) Điểm lại những công trình và những thành tựu liên quan đến luận án) và (2) Trình bày những nội dung lí thuyết làm tiền đề để giải quyết các vấn đề đƣợc đặt ra trong luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu câu trên ba bình diện Câu là một đơn vị đƣợc nghiên cứu từ khá sớm - từ thời cổ đại cách đây 2000 năm mà khơi nguon là Aristotle. Mặc dù đã đƣợc nhiều khuynh hƣớng, trƣờng phái ngôn ngữ học trên thế giới nghiên cứu nhƣng chỉ đến khi ngữ pháp chức năng với lí thuyết ba bình diện soi sáng thì câu mới đƣợc xem x t một cách toàn diện, sâu sắc và thỏa đáng.

Xuất phát từ lí luận về tín hiệu học của C. Peirce và Ch. Morris, câu bắt đầu đƣợc nghiên cứu trên ba bình diện: kết học, nghĩa học và dụng học. - Kết học (Syntactics): nghiên cứu tín hiệu trong mối quan hệ với các tín hiệu khác.

- Nghĩa học (Semantics): nghiên cứu mối quan hệ giữa tín hiệu với hiện thực bên ngoài mà tín hiệu biểu thị. Theo quan điểm của ngữ pháp chức năng, câu với tƣ cách là một loại tín hiệu, cũng cần đƣợc xem xét từ ba bình diện là kết học, nghĩa học và dụng học. “Câu chính là đơn vị nhỏ nhất của ngôn từ trong đó c ba bình diện đều được the hiện” [46, tr. Đây là sự khác biệt rất lớn so với quan niệm của ngữ pháp truyền thống vốn chỉ xem xét câu ở phƣơng diện cú pháp (ngữ pháp hình thức) mà chƣa quan tâm tới bình diện nghĩa và bình diện sử dụng.

Cho nên, có thể coi thành tựu lớn nhất của ngữ pháp chức năng là đã phân giới đƣợc ba bình diện khác nhau: bình diện kết học (cấu trúc hình thức của câu), bình diện nghĩa học (nghĩa của câu), bình diện dụng học (phƣơng diện sử dụng câu). Giữa ba bình diện này, vừa có tính độc lập, vừa có mối quan hệ khăng khít với nhau nhƣ Cao Xuân Hạo nhận xét “Các bình diện ấy tồn tại vì nhau và nhờ có nhau, cho nên không the hieu thấu đáo bất cứ bình diện nào nếu không liên hệ với hai bình diện kia, và nhiệm vụ của ngữ pháp chức năng là xác minh mối quan hệ giữa c ba bình diện” [46, tr. Lịch sử nghiên cứu câu trên bình diện ngữ nghĩa Bình diện ngữ nghĩa, đặc biệt là nghĩa biểu hiện, đƣợc các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu từ khá sớm. Trên thế giới, việc nghiên cứu câu trên phƣơng diện nghĩa bắt đầu từ những luận đề chính yếu của L.Tesnière về cấu trúc tham tố của câu.

Cấu trúc này đƣợc ông xây dựng vào những năm 30 của thế kỉ XX với tên gọi Lí thuyết diễn trị (valence). Quan niệm của L.Tesnière là một bƣớc tiến đáng kể trong cố gắng tách ngôn ngữ học ra khỏi ảnh hƣởng của logic học và đặt nền móng cho ngữ nghĩa học của cú pháp. Bởi ngữ pháp truyền thống, do chịu ảnh hƣởng của chủ nghĩa duy lí nên đã chủ trƣơng phân tích câu theo cấu trúc của mệnh đề, gom hai thành phần chính là chủ ngữ và vị ngữ, tƣơng đƣơng với chủ thể (S) và vị thể (P) của mệnh đề. Trong khi đó, đối với Tesnière, ngữ pháp là vấn đề của ngôn ngữ chứ không phải là của logic.

Theo ông, “cấu trúc cú pháp của câu xoay quanh vị từ và các diễn tố (actants) làm bổ ngữ cho nó. Chủ ngữ chẳng qua là một trong các bổ ngữ đó. Mỗi vị từ bieu hiện “một màn kịch nhỏ”, nó có một diễn trị (valence) riêng được the hiện trong số lượng các diễn tố của nó” [D n theo 46, tr. Nhƣ vậy, theo quan điểm của Tesnière thì “khái niệm chủ ngữ trong quan niệm của ngữ pháp truyền thống đã bị hạ cấp: chủ ngữ không còn đóng vai trò là một trong hai thành phần trung tâm của câu nữa, mà chỉ đóng vai trò tương đương với các bổ ngữ” [55, tr.

Tức là, cả chủ ngữ và bổ ngữ đều là các diễn tố của vị từ vị ngữ và chịu sự quy định của vị từ vị ngữ. Với lí thuyết này, ông đã gợi ra một giải pháp nghĩa học độc lập cho việc phân tích câu và do đó, có thể xem Tesnière là ngƣời đã đặt nền móng cho nghĩa học của cú pháp. Tiếp tục nghiên cứu về vấn đề này, C. Ông gọi cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu là cấu trúc cơ sở.

Và ông quan niệm rang câu bao gom một động từ và một hay nhiều danh ngữ, m i danh ngữ liên hệ với động từ theo một quan hệ cách cụ thể và m i quan hệ cách chỉ xuất hiện một lần trong câu đơn. Nhƣ vậy, Fillmore cũng là một trong những nhà ngôn ngữ học đầu tiên quan tâm tới cấu trúc nghĩa của câu và coi cấu trúc nghĩa biểu hiện là yếu tố quyết định tới cấu trúc cú pháp của câu. Quan điểm của Chafe (1970) về cấu trúc nghĩa của câu cũng tƣơng tự nhƣ Fillmore. Chafe cũng coi trung tâm của câu là động từ, quanh nó là các tham thể thể hiện các đối tƣợng khác nhau mà nó chi phối thông qua các quan hệ nghĩa khác nhau.

Lyons (1978) lại đƣa ra một danh sách lƣợc đo câu (cấu trúc hạt nhân) mà ông thấy có thể phát hiện, trên cơ sở thuần túy ngữ pháp, trong một số rất lớn các ngôn ngữ không có quan hệ thân thuộc gì với nhau, bao gom các yếu tố vị từ, danh từ và tính từ. Còn theo quan điểm của J. 9 Lyons (1978), “một cấu trúc chủ - vị hạt nhân (nuclear predication) xét toàn bộ bieu thị một sự tình (state of affairs) được xác định b i cái thuộc tính hay mối quan hệ do vị ngữ bieu thị liên kết các thực the do các danh tố bieu thị” [46, tr. Một tác giả khác, C.

Hagège (1982), cho rang không thể phân loại câu theo tiêu chuẩn hình thức cú pháp chủ - vị và ông đƣa ra lƣợc đo một bên là sự tình, một bên là tham tố. Halliday (1985) đã trở thành nhà ngôn ngữ học ngƣời Anh nổi tiếng thế giới vì đã xây dựng đƣợc lí thuyết chức năng hệ thống, một lí thuyết đã thu hút sự quan tâm đáng kể và có tầm ảnh hƣởng lớn đến nhiều nhà ngôn ngữ học trên thế giới, trong đó có các nhà ngôn ngữ học ở Việt Nam. Ông gọi bình diện nghĩa bang thuật ngữ chính xác hơn là bình diện biểu hiện (representation) “tức là cái phần nằm trong nội dung nghĩa được coi là phản ánh một sự tình được rút ra từ cái thế giới được miêu tả, bên cạnh những bình diện nội dung khác của câu khi nó được xem xét như một thông điệp” [46, tr. Theo ông, “xét trên bình diện bieu hiện, câu diễn đạt một quá trình (process), được cảm thụ như một the trọn vẹn, nhưng khi bieu hiện nó trong lời nói, ta lại phân tích nó thành một mô hình nghĩa (semantic configuration) gồm có ba yếu tố: bản thân quá trình, các tham tố (participants) trong quá trình, và cái hoàn cảnh (cirumstances) có liên hệ với quá trình” [46, tr.

Ở Việt Nam, các nhà ngôn ngữ học đã tiếp thu chọn lọc những thành tựu nghiên cứu về bình diện nghĩa của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới. Tiêu biểu là tác giả Cao Xuân Hạo (1991), theo ông nghĩa của câu không đơn giản là phép cộng nghĩa của các từ ngữ trong câu. Nghĩa của câu có nhiều tầng bậc. Ông nhấn mạnh cấu trúc đề - thuyết (theme - rheme) và tiêu điểm thông báo của câu.

Tác giả Đinh Văn Đức (2001) lại không trực tiếp đề cập đến cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu mà bàn về một khía cạnh quan trọng: ngữ trị của động từ, vì động từ hay vị từ là cái cốt lõi của câu, là trung tâm của câu. Tác giả Lý Toàn Thắng (2002), về cơ bản, ủng hộ quan điểm của Cao Xuân Hạo về cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu. Tuy nhiên, ông cũng nhận định thêm rang “một cấu trúc ngữ nghĩa của ngôn ngữ này có the không có tương đương tuyệt đối trong một ngôn ngữ khác, mặc dù cùng mô tả một sự tình như nhau, một “kịch cảnh” như nhau. Sự khác nhau đó the hiện số lượng tham tố [bắt buộc] và vai nghĩa/quan hệ nghĩa của các tham tố đó với động từ” [78, tr.

Quan điểm của tác giả Diệp Quang Ban (2004) về nghĩa biểu hiện của câu vừa có nét tƣơng đong lại vừa có nét khác biệt so với các tác giả trên. Ông không dùng thuật ngữ vị từ mà thay bang vị tố (predicator) là yếu tố chính, là đỉnh của câu. Ông nhận định “câu (hay cú) là đơn vị lớn nhất của mặt cấu trúc trong tổ chức ngữ pháp của một ngôn ngữ, được làm 10 thành từ một khúc đoạn ngôn ngữ tập trung chung quanh một vị tố, và được d ng đe diễn đạt một sự the (hay một sự việc)” [7, tr. “Cấu trúc nghĩa bieu hiện gồm có phần nêu đặc trưng hay quan hệ, gọi gọn là sự the, và các vai nghĩa, chúng hợp lại tạo nên sự the của câu (sự việc được phản ánh)” [7, tr.

Ngoài các tác giả kể trên, Nguyễn Thiện Giáp [39], Bùi Minh Toán [93], Nguyễn Văn Hiệp [55],… cũng quan tâm và nghiên cứu về bình diện nghĩa của câu. Nhìn chung, trong các công trình của mình, các tác giả đã cung cấp cho ngƣời đọc một bức tranh cần thiết và đầy đủ về cấu trúc ngữ nghĩa của câu. Dù diễn đạt bang nhiều cách khác nhau, song về cơ bản, họ đều thống nhất: cái sự tình đƣợc phản ánh vào trong câu qua điểm nhìn, sự tri nhận của ngƣời nói đƣợc gọi là nghĩa miêu tả.