Luận văn thạc sĩ về vị từ cầu khiến trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vị từ cầu khiến trong tiếng việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Thị Liên
• Người hướng dẫn: PGS. Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Vị Từ Cầu Khiến Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa của luận văn
• 0.6. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG MỘT: VỊ TỪ CẦU KHIẾN - CÁC NHÓM VỊ TỪ CẦU KHIẾN TRONG TIẾNG VIỆT
• 1.1. Hành động cầu khiến
• 1.1.1. Khái niệm cầu khiến
• 1.1.2. Quan điểm ngữ pháp truyền thống
• 1.1.3. Quan điểm các nhà dụng học
• 1.1.4. Quan điểm ngữ pháp chức năng

Tóm tắt

I. Tổng quan về vị từ cầu khiến trong tiếng Việt

Vị từ cầu khiến (VTCK) là một trong những thành phần ngữ pháp quan trọng trong tiếng Việt, thể hiện hành động yêu cầu, sai khiến hoặc ra lệnh. Nghiên cứu về VTCK không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngữ pháp tiếng Việt mà còn góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp. Trong tiếng Việt, VTCK có thể được biểu đạt qua nhiều hình thức khác nhau, từ việc sử dụng động từ đến các cấu trúc ngữ pháp phức tạp.

1.1. Định nghĩa và vai trò của vị từ cầu khiến

VTCK được định nghĩa là những từ ngữ thể hiện yêu cầu hoặc mong muốn của người nói đối với người nghe. Vai trò của VTCK trong giao tiếp rất quan trọng, giúp người nói truyền đạt ý định một cách rõ ràng và hiệu quả.

1.2. Các loại vị từ cầu khiến trong tiếng Việt

Có nhiều loại VTCK trong tiếng Việt, bao gồm động từ yêu cầu, động từ khuyên, và động từ cấm. Mỗi loại có cách sử dụng và ngữ nghĩa riêng, tạo nên sự phong phú trong giao tiếp.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu vị từ cầu khiến

Mặc dù VTCK đã được nghiên cứu từ lâu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được làm rõ. Một trong những thách thức lớn nhất là sự phân loại và xác định ranh giới giữa VTCK và các loại động từ khác như động từ gây khiến hay động từ tình thái. Điều này dẫn đến sự nhầm lẫn trong việc sử dụng và hiểu biết về VTCK.

2.1. Sự nhầm lẫn giữa vị từ cầu khiến và vị từ gây khiến

Nhiều người sử dụng thường nhầm lẫn giữa VTCK và vị từ gây khiến, dẫn đến việc sử dụng không chính xác trong giao tiếp. Cần có sự phân biệt rõ ràng để tránh hiểu lầm.

2.2. Khó khăn trong việc xác định cấu trúc ngữ pháp của vị từ cầu khiến

Cấu trúc ngữ pháp của VTCK thường phức tạp và không đồng nhất, gây khó khăn cho việc nghiên cứu và giảng dạy. Cần có các phương pháp nghiên cứu phù hợp để làm rõ vấn đề này.

III. Phương pháp nghiên cứu vị từ cầu khiến hiệu quả

Để nghiên cứu VTCK một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích cú pháp và phương pháp thống kê. Mỗi phương pháp sẽ giúp làm rõ các khía cạnh khác nhau của VTCK.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của vị từ cầu khiến

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định rõ ý nghĩa và chức năng của VTCK trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này rất quan trọng để hiểu cách thức mà VTCK được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày.

3.2. Phân tích cú pháp và cấu trúc của vị từ cầu khiến

Phân tích cú pháp giúp xác định cấu trúc ngữ pháp của VTCK, từ đó làm rõ cách mà chúng tương tác với các thành phần khác trong câu. Điều này giúp nâng cao khả năng sử dụng VTCK trong giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của vị từ cầu khiến trong giao tiếp

VTCK không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu và sử dụng VTCK một cách chính xác sẽ giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và giảm thiểu hiểu lầm.

4.1. Vai trò của vị từ cầu khiến trong giao tiếp hàng ngày

VTCK đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện yêu cầu và mong muốn của người nói. Sử dụng VTCK một cách chính xác sẽ giúp người nghe hiểu rõ hơn về ý định của người nói.

4.2. Tác động của vị từ cầu khiến đến hiệu quả giao tiếp

Sự chính xác trong việc sử dụng VTCK có thể ảnh hưởng lớn đến hiệu quả giao tiếp. Việc sử dụng không đúng có thể dẫn đến hiểu lầm và xung đột trong giao tiếp.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu vị từ cầu khiến

Nghiên cứu về VTCK là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Việc làm rõ các đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ pháp và ứng dụng của VTCK sẽ góp phần nâng cao hiểu biết về ngôn ngữ và cải thiện kỹ năng giao tiếp. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng ra các ngôn ngữ khác và so sánh với các loại vị từ tương tự.

5.1. Tóm tắt những điểm chính trong nghiên cứu vị từ cầu khiến

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng VTCK có vai trò quan trọng trong giao tiếp và cần được phân loại rõ ràng để tránh nhầm lẫn với các loại động từ khác.

5.2. Hướng nghiên cứu tương lai về vị từ cầu khiến

Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc so sánh VTCK trong tiếng Việt với các ngôn ngữ khác, từ đó làm rõ hơn về bản chất và chức năng của VTCK.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hành động cầu khiến trong giao tiếp ngôn ngữ giữ vai trò thiết yếu nhằm thỏa mãn nhu cầu cá nhân dựa trên chuẩn mực xã hội. Theo ước tính, trong tiếng Việt, các biểu thức cầu khiến xuất hiện phổ biến trong giao tiếp hàng ngày, văn bản văn chương và hành chính công vụ. Tuy nhiên, việc nhận diện và phân loại vị từ cầu khiến (VTCK) trong tiếng Việt vẫn còn nhiều tranh luận và chưa được nghiên cứu đầy đủ. Mục tiêu của luận văn là xác định bản chất, đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng của VTCK, đồng thời phân loại các nhóm VTCK trong tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các biểu thức có sử dụng VTCK trong giao tiếp hàng ngày và một số văn bản tiêu biểu, trong khoảng thời gian từ năm 2004 đến 2007 tại Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả giao tiếp, góp phần làm rõ các tiêu chí phân biệt VTCK với các loại vị từ khác như vị từ gây khiến và vị từ tình thái, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy ngôn ngữ Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại và truyền thống để phân tích VTCK. Trước hết, lý thuyết hành vi ngôn từ của John L. Austin và John Searle được sử dụng để hiểu hành động cầu khiến như một hành vi tại lời (illocutionary act), với các điều kiện đảm bảo hiệu lực hành vi như điều kiện nội dung mệnh đề, điều kiện chuẩn bị, chân thành và căn bản. Tiếp theo, các quan điểm ngữ pháp truyền thống về phân loại động từ tiếng Việt được khảo sát, trong đó VTCK được xem là một tiểu loại của vị từ hành động, có tính [+động] và [+chủ ý]. Ngoài ra, lý thuyết ngữ pháp chức năng tiếng Việt của Cao Xuân Hạo được áp dụng để phân biệt vị từ cầu khiến với vị từ gây khiến và vị từ tình thái dựa trên đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa. Các khái niệm chính bao gồm: hành động cầu khiến, vị từ cầu khiến, diễn tố trong cấu trúc VTCK (vai tác thể, vai đối thể, vai nội dung hành động), và các tiêu chí phân loại VTCK theo nghĩa và khả năng hoạt động trong giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê và phân loại để thu thập và hệ thống hóa các VTCK trong tiếng Việt, đồng thời xác định tần suất sử dụng trên các cứ liệu khảo sát. Phương pháp đối chiếu và so sánh được áp dụng để phân biệt VTCK với các vị từ khác như vị từ gây khiến và vị từ tình thái. Phân tích ngữ nghĩa - cú pháp và ngữ nghĩa - ngữ dụng được sử dụng để làm rõ đặc điểm cấu trúc và khả năng hành chức của VTCK trong các biểu thức ngôn ngữ. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các câu có VTCK trong giao tiếp hàng ngày, văn bản văn chương và hành chính công vụ, được chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện. Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 10 năm 2004 đến tháng 10 năm 2007, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Xác định và phân loại VTCK: Luận văn đã xây dựng danh sách khoảng 40 VTCK trong tiếng Việt, bao gồm các từ như yêu cầu, ra lệnh, cấm, mời, xin, van, khuyên, bảo, sai, cho phép, bắt buộc, nài nỉ, van xin, lạy, v.v. VTCK được phân thành hai nhóm chính: VTCK chính danh (luôn mang nghĩa cầu khiến) và VTCK lâm thời (chỉ mang nghĩa cầu khiến trong một số ngữ cảnh). Tần suất sử dụng VTCK mệnh lệnh – bắt buộc chiếm khoảng 35%, VTCK đề nghị – lịch sự chiếm 40%, và VTCK van xin – khẩn thiết chiếm 25% trong các biểu thức khảo sát.

2. Đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của VTCK: VTCK là vị từ hành động có tính [+động] và [+chủ ý], biểu thị hành động ngôn từ điều khiển đối tượng thực hiện một hành động nào đó. Khác với vị từ gây khiến, VTCK không tạo ra kết quả hiện thực ngay lập tức mà chỉ là khởi đầu cho hành động của đối tượng. Cấu trúc cú pháp của VTCK gồm ba diễn tố: vai tác thể (chủ thể phát ngôn), vai đối thể (người hoặc động vật có khả năng nhận biết và thực hiện), và vai nội dung hành động (hành động được yêu cầu). Ví dụ, trong câu "Tôi sai nó đi", "Tôi" là vai tác thể, "nó" là vai đối thể, "đi" là vai nội dung hành động.

3. Phân biệt VTCK với vị từ gây khiến và vị từ tình thái: VTCK có lực xuyên ngôn (illocutionary force) rõ ràng, thể hiện ý muốn của người nói trong giao tiếp, trong khi vị từ gây khiến biểu thị hành động vật lý có kết quả hiện thực. VTCK cũng khác với vị từ tình thái vì VTCK luôn có cấu trúc ba diễn tố bắt buộc, trong khi vị từ tình thái có thể đứng độc lập hoặc kết hợp với các vị từ khác mà không nhất thiết tạo thành hành động cầu khiến.

4. Phân loại VTCK theo mức độ áp đặt và tính lịch sự: VTCK được chia thành bốn nhóm theo thang độ áp đặt: (1) nhóm áp đặt tuyệt đối (ra lệnh, cấm, yêu cầu), (2) nhóm áp đặt trung bình (cho phép, đề nghị, khuyên), (3) nhóm áp đặt thấp (nhờ, mời), và (4) nhóm áp đặt rất thấp (xin, van, lạy). Mức độ lực ngôn trung của các VTCK được xác định rõ, ví dụ nghiêm cấm có lực cao hơn bắt buộc, bắt buộc cao hơn ra lệnh, ra lệnh cao hơn đề nghị, đề nghị cao hơn yêu cầu.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy VTCK trong tiếng Việt có vai trò quan trọng trong việc điều khiển hành vi người nghe, đồng thời phản ánh các mối quan hệ xã hội và vị thế giao tiếp giữa người nói và người nghe. Việc phân loại VTCK theo mức độ áp đặt và tính lịch sự phù hợp với các quan điểm dụng học và ngữ pháp chức năng, đồng thời giúp giải thích sự đa dạng trong cách sử dụng VTCK trong các ngữ cảnh khác nhau. So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn sự khác biệt giữa VTCK và các loại vị từ khác, đồng thời bổ sung tiêu chí phân loại dựa trên khả năng hành chức và nghĩa từ vựng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tần suất sử dụng các nhóm VTCK và bảng so sánh đặc điểm ngữ pháp giữa VTCK, vị từ gây khiến và vị từ tình thái, giúp minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy về VTCK trong chương trình ngôn ngữ Việt Nam: Cần bổ sung nội dung về đặc điểm, phân loại và cách sử dụng VTCK trong các khóa học ngôn ngữ và ngữ pháp tiếng Việt nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng giao tiếp của học sinh, sinh viên. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và sách giáo khoa chuyên sâu về VTCK: Biên soạn các tài liệu chuyên khảo, sách giáo khoa và bài tập thực hành về VTCK để phục vụ giảng dạy và nghiên cứu. Thời gian thực hiện: 1 năm; chủ thể thực hiện: các nhà xuất bản, nhóm nghiên cứu ngôn ngữ.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong đào tạo kỹ năng giao tiếp và biên phiên dịch: Đào tạo kỹ năng nhận diện và sử dụng VTCK phù hợp trong giao tiếp hàng ngày và trong các lĩnh vực chuyên ngành như biên phiên dịch, truyền thông, hành chính công vụ. Thời gian thực hiện: liên tục; chủ thể thực hiện: các trung tâm đào tạo, trường đại học.

4. Khuyến khích nghiên cứu tiếp theo về VTCK trong các phương ngữ và ngữ cảnh giao tiếp đa dạng: Mở rộng phạm vi nghiên cứu để khảo sát VTCK trong các phương ngữ, tiếng lóng và các tình huống giao tiếp khác nhau nhằm hoàn thiện hệ thống phân loại và ứng dụng. Thời gian thực hiện: 3-5 năm; chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu ngôn ngữ, các nhà khoa học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và phân tích chi tiết về VTCK, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu về ngữ pháp và ngữ dụng tiếng Việt.

2. Nhà biên phiên dịch và chuyên viên truyền thông: Hiểu rõ đặc điểm và cách sử dụng VTCK giúp nâng cao kỹ năng dịch thuật và giao tiếp hiệu quả trong các tình huống đa dạng.

3. Cán bộ hành chính công vụ và luật sư: Nắm bắt cách thức sử dụng VTCK trong văn bản hành chính, pháp luật giúp đảm bảo tính chính xác và hiệu lực của các văn bản mệnh lệnh, yêu cầu.

4. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ ứng dụng và phát triển tài liệu giáo dục: Tham khảo để phát triển tài liệu giảng dạy, sách giáo khoa và các công trình nghiên cứu tiếp theo về ngôn ngữ Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. VTCK là gì và có vai trò như thế nào trong tiếng Việt?
   VTCK là vị từ biểu thị hành động cầu khiến, tức là yêu cầu, ra lệnh, đề nghị người nghe thực hiện một hành động. VTCK đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp nhằm điều khiển hành vi người nghe và thể hiện các mối quan hệ xã hội.

2. Làm thế nào để phân biệt VTCK với vị từ gây khiến?
   VTCK biểu thị hành động ngôn từ có lực xuyên ngôn, không tạo ra kết quả hiện thực ngay lập tức, trong khi vị từ gây khiến biểu thị hành động vật lý có kết quả hiện thực. Cấu trúc VTCK gồm ba diễn tố bắt buộc, còn vị từ gây khiến không nhất thiết như vậy.

3. Có bao nhiêu nhóm VTCK chính trong tiếng Việt?
   Theo nghiên cứu, VTCK được phân thành ba nhóm chính theo mức độ áp đặt và tính lịch sự: nhóm mệnh lệnh – bắt buộc, nhóm đề nghị – lịch sự, và nhóm van xin – khẩn thiết, với các ví dụ cụ thể cho từng nhóm.

4. VTCK có thể được sử dụng trong những ngữ cảnh nào?
   VTCK được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, văn bản văn chương, hành chính công vụ và các tình huống giao tiếp xã hội khác, thể hiện các sắc thái từ ra lệnh, đề nghị đến khẩn cầu.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu VTCK vào giảng dạy tiếng Việt?
   Kết quả nghiên cứu giúp xây dựng chương trình giảng dạy rõ ràng về phân loại, đặc điểm và cách sử dụng VTCK, đồng thời phát triển tài liệu thực hành giúp học sinh, sinh viên nâng cao kỹ năng giao tiếp và hiểu biết ngôn ngữ.

Kết luận

• Luận văn đã xác định và phân loại khoảng 40 vị từ cầu khiến trong tiếng Việt, làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng của VTCK.
• VTCK là vị từ hành động có tính [+động] và [+chủ ý], biểu thị hành động ngôn từ điều khiển đối tượng thực hiện hành động.
• Phân biệt rõ ràng VTCK với vị từ gây khiến và vị từ tình thái dựa trên cấu trúc và lực ngôn trung.
• Phân loại VTCK theo mức độ áp đặt và tính lịch sự giúp hiểu sâu sắc hơn về vai trò xã hội và giao tiếp của các vị từ này.
• Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong giảng dạy, biên phiên dịch và phát triển tài liệu ngôn ngữ Việt Nam.

Next steps: Triển khai các đề xuất về giảng dạy và phát triển tài liệu, mở rộng nghiên cứu về VTCK trong các phương ngữ và ngữ cảnh giao tiếp đa dạng.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và chuyên gia ngôn ngữ được khuyến khích áp dụng và phát triển thêm các nghiên cứu về vị từ cầu khiến nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp và giáo dục ngôn ngữ Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, có nhiều quan điểm không thống nhất trong việc phân loại có/không có động từ cầu khiến, hoặc lẫn lộn giữa động từ cầu khiến với động từ gây khiến. Ngay trong cách phân loại câu theo mục đính phát ngôn, ngữ pháp truyền thống vốn đã chia câu tiếng Việt gồm: câu nghi vấn, câu cầu khiến, câu cảm thán, câu trần thuật; nhưng đến nay đã có tác giả đặt lại vấn đề: “Không coi câu cầu khiến là một kiểu câu riêng trong tiếng Việt mà chỉ là một dạng của câu trần thuật” [15,tr. Trong các công trình nghiên cứu gần đây, ý nghĩa cầu khiến trong tiếng Việt đã được xác định có phần rõ hơn. Tác giả Bùi Thị Kim Tuyến [39,tr.46] chỉ ra các phương thức thể hiện ý nghĩa cầu khiến trong tiếng Việt như sau: - Phương thức trực tiếp: + Phương thức tỉnh lược chủ ngữ ở ngôi thứ hai: Dậy!Dậy!Dậy! + Phương thức dùng tiểu từ tình thái: Đấy muốn thì ăn đi!.

+ Phương thức dùng vị từ, phụ từ tình thái: Hãy nhớ lấy lời tôi! + Phương thức dùng vị từ ngôn hành: Bố cấm con hút thuốc! - Phương thức gián tiếp: + Dùng hình thức câu khẳng định: Mẹ muốn con chăm chỉ học bài. + Dùng hình thức câu nghi vấn: Cái áo mưa đâu rồi nhỉ? Chu Thị Thủy An khẳng định: “Một câu ngôn hành có vị ngữ là một động từ ngữ vi có ý nghĩa cầu khiến sẽ trở thành một câu cầu khiến” [TL1] và công nhận một danh sách gồm 13 động từ mang ý nghĩa cầu khiến: cấm, cho, cho phép, đề nghị, khuyên, nhờ, mời, lạy, ra lệnh, van, xin, xin phép, yêu cầu. Nguyễn Thị Lương chỉ ra 32 động từ biểu thị hành động cầu khiến trong tiếng Việt là: yêu cầu, ra lệnh, hạ lệnh, lệnh, chỉ thị, đề nghị, kiến nghị, chỉ định, phân công, phái, cấm, nghiêm cấm, buộc, bắt, cấm chỉ, xin phép, can, bảo, cử, khuyên, mời, xin, cầu, cầu xin, cầu mong, năn nỉ, nài nỉ, nài xin, van, van nài, van xin, nhờ [TL24]. Vũ Thị Thanh Hương cho rằng ở nghĩa hẹp, cầu khiến được hiểu là các hành động mà S thực hiện nhằm buộc H làm một điều gì đó theo ý muốn của mình để đem lại lợi ích cho S và thường gây thiệt hại cho H; ở nghĩa rộng, cầu khiến là hành vi mà thông qua đó S muốn tạo ra bất kỳ một sự thay đổi nào trong hành động của H bất kể hành động đó có lợi hay hại cho S hay H; theo đó, cầu khiến không chỉ bao gồm ra lệnh, sai bảo, yêu cầu, nhờ vả, mà còn cả mời mọc, xin phép [20,tr.

Đây cũng là quan điểm chúng tôi thừa nhận khi xem xét các vấn đề tiếp theo. Hành động cầu khiến Cầu khiến là hành động được thực hiện bằng một phát ngôn ngữ vi. Khi yêu cầu, sai khiến ai làm một việc gì đó, người nói phải thực hiện ngay một phát ngôn mà cái lõi của nó phải là một biểu thức ngữ vi mang ý nghĩa cầu khiến. Theo cách phân loại của Austin, cầu khiến là một hành vi tại lời.Austin phân các hành động ngôn ngữ thành 3 loại lớn: hành vi tạo lời (locutionary act) , hành vi mượn lời (perlocutionary act) và hành vi tại lời (illocutionary act).

Hành vi tại lời là hành vi người nói thực hiện ngay khi phát ngôn. Hiệu quả của những hành vi này nằm ngay trong hiệu lực của phát ngôn (lực ngôn trung). Chúng đặt người nói và người nghe vào những nghĩa vụ và quyền lợi mới so với trước khi phát ngôn. Chẳng hạn, khi ra lệnh cho ai, ngay sau đó chúng ta phải chịu trách nhiệm về cái lệnh của mình và đặt người nghe vào tình trạng phải thực hiện (hay không thực hiện) lệnh của chúng ta.

Hành vi tại lời là một hành vi có đích, được quy ước và có thể chế (dù không được hiển ngôn) mà mọi người trong một cộng đồng ngôn ngữ phải tuân theo. Theo Austin có 3 điều kiện để đảm bảo hành vi tại lời thực hiện được [dẫn theo Đỗ Hữu Châu-6,tr.112]: i) Phải có thủ tục có tính chất quy ước và thủ tục này phải có hiệu quả cũng có tính quy ước; hoàn cảnh và con người phải thích hợp với những điều quy định trong thủ tục; ii) Thủ tục phải được thực hiện một cách đúng đắn và đầy đủ; iii) Thông thường thì những người thực hiện hành vi ở lời phải có ý nghĩ, tình cảm và ý định đúng như đã được đề ra trong thủ tục và khi hành động diễn ra thì ý nghĩ, tình cảm, ý định đúng như nó đã có. Searle bổ sung thêm các điều kiện cần để cho một hành vi tại lời đạt hiệu quả đúng với đích của nó: i) Điều kiện nội dung mệnh đề: chỉ ra bản chất nội dung của hành động. Nội dung mệnh đề có thể là một hành động của người nói hay một hành động của người nghe.

ii) Điều kiện chuẩn bị: đó là những hiểu biết của người phát ngôn về năng lực, lợi ích, ý định của người nghe và về các quan hệ giữa người nói và người nghe. iii) Điều kiện chân thành: chỉ ra các trạng thái tâm lý tương ứng của người phát ngôn. iv) Điều kiện căn bản: đây là điều kiện đưa ra kiểu trách nhiệm mà người nói hoặc người nghe bị ràng buộc khi phát ngôn. Ông miêu tả các điều kiện của một hành động thỉnh cầu như sau: - Nội dung mệnh đề: hành vi tương lai A của người nghe H.

- Chuẩn bị: H có khả năng thực hiện A (theo chủ ý của người nói S). Nếu không thỉnh cầu thì cả đối với S cả đối với H không chắc rằng H sẽ tự thực hiện A bất kể thế nào. - Chân thành: S mong muốn rằng H sẽ thực hiện A. - Căn bản: nhằm dẫn H đến việc thực hiện A.

Như vậy có thể nói, hành động cầu khiến là một hành động ngôn từ nhằm điều khiển một đối tượng thực hiện một hành động nào đó. Phân loại hành động cầu khiến Theo hướng phân loại của Austin và Grice, tác giả Bùi Thị Kim Tuyến đã chia hành động cầu khiến gồm hai loại [39,tr.35]: - Cầu khiến cạnh tranh: là loại HĐCK với lợi ích của việc thực hiện thường thuộc về người nói hoặc trung hòa hoặc không thuộc về người nghe. Đó là những hành động như: ra lệnh, thỉnh cầu, nhờ vả, xin phép,v. Xét về vị thế giao tiếp, loại này có thể chia ra hai loại: vị thế người nói cao hơn người nghe (ra lệnh, bắt buộc), vị thế người nói thấp hơn hoặc ngang bằng người nghe (thỉnh cầu, nhờ vả,v.) - Cầu khiến hòa đồng: là loại HĐCK với lợi ích của việc thực hiện thường thuộc về người nghe hoặc trung hòa hoặc không thuộc về người nói.

Đó là những hành động như: khuyên răn, mời mọc,v. Cũng có quan điểm căn cứ vào phương thức thể hiện, chia HĐCK thành HĐCK trực tiếp và HĐCK gián tiếp [x. Căn cứ vào lý thuyết hành vi ngôn ngữ và các quy tắc hội thoại, chúng tôi đề nghị có bốn cách phân loại HĐCK như sau: a) HĐCK thực hiện/không thực hiện một việc. - HĐ thực hiện: sai, nhờ, mời, phân công,v.

- HĐ không thực hiện: can, cấm, nghiêm cấm, v. b) HĐCK có lợi/không có lợi đối với người nghe. - HĐ có lợi đối với người nghe: khuyên, mời, cử,v. - HĐ không có lợi đối với người nghe: ra lệnh, bức, cấm,v.

c) HĐCK lịch sự/không lịch sự. - HĐ lịch sự: xin, mời, xin mời, xin phép,v. - HĐ không lịch sự: cấm, buộc, yêu cầu, đề nghị,v. d) HĐCK có vai giao tiếp ngang bằng/không ngang bằng.

- Ngang bằng: bảo, can, nhờ, v. - Không ngang bằng: yêu cầu, cấm, van xin, khẩn cầu,v. Thật ra, sự phân loại này chỉ mang tính tương đối vì trong thực tế nói năng việc nhận diện đích tại lời, các điều kiện mệnh đề, các vai tham thoại hoặc mức độ lịch sự/không lịch sự,v. còn bị chi phối bởi nhiều yếu tố của ngữ cảnh.

Chẳng hạn, trong phong cách hành chính, hành vi xin được sử dụng ở mọi vai giao tiếp. Ví dụ: (1) Xin các đồng chí cho biểu quyết! (2) Tôi xin được phát biểu ý kiến! Đối với hành vi mời, tùy hoàn cảnh giao tiếp mà có lợi hoặc không có lợi đối với người nghe: (3) Tôi mời anh đi ra ngay! (4) Mời anh lên hàng ghế trên ngồi! Chấp nhận việc phân loại theo nhiều tiêu chí như trên sẽ giúp ta hiểu được đặc điểm hoạt động của HĐCK dưới nhiều giác độ. Vị từ cầu khiến 1. Vị từ “Vị từ là một từ có thể tự mình làm thành một vị ngữ (hay một ngữ đoạn biểu thị nội dung của cái sự tình được trần thuật trong câu) hoặc làm trung tâm cho ngữ đoạn ấy” [14,tr.

Liên quan đến định nghĩa trên, cần nói rõ thêm mấy vấn đề sau: Câu trong tiếng Việt có hai thành phần chính. Có nhiều cách gọi tên khác nhau đối với hai thành phần này (Chủ ngữ - Vị ngữ, Chủ đề - Thuật đề, Đề - Thuyết,v.) nhưng về cơ bản các tác giả đều thống nhất mỗi thành phần là một ngữ đoạn có cấp bậc cao nhất trong các bộ phận bậc dưới câu. Ngữ đoạn ở thành phần thứ hai là ngữ vị từ (vị ngữ). Ngữ vị từ làm cái lõi của sự tình do một vị từ đảm nhiệm.

Căn cứ vào nghĩa biểu hiện người ta chia vị từ thành hai loại: VT biểu thị nội dung sự tình (một hành động, một trạng thái, một tư thế, một quá trình) và VT tình thái biểu thị thái độ của người nói đối với nội dung sự tình hoặc với tham tố của sự tình. Đăc điểm của vị từ được xem xét ở nghĩa của VT và các tham tố (diễn tố và chu tố) của nó. Diễn tố là tham tố bắt buộc cùng với VT tạo thành vị ngữ hạt nhân. Chu tố là tham tố không bắt buộc, bổ sung cho VN hạt nhân, là thành phần mở rộng của VN hạt nhân.

Trong kết hợp cú pháp với VT, các tham tố đảm nhận một số vai nghĩa nhất định (do một ngữ danh từ, một ngữ vị từ, một tiểu cú biểu hiện) như: vai tác thể, vai hành thể, vai động thể, vai nghiệm thể, vai đương thể, vai tạo thể, vai tiếp thể, vai mục tiêu, vai đích, vai nguồn, vai công cụ, vai vị trí, vai thời gian, vai nguyên nhân, vai mục đích, vai phương thức, vai nội dung, v. Là một ngữ đoạn biểu hiện nội dung của sự tình, vị từ có thể đảm đương một trong các chức năng cú pháp sau: làm một thành phần chính của câu, làm trung tâm cho một ngữ đoạn, làm phụ ngữ cho một ngữ đoạn chính phụ có bậc cao hơn.