Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình SD/SXHD trên Thế giới và Việt Nam: 1. Tình hình SD/SXHD trên Thế giới: Dịch SD được biết đến cách đây ba thế kỷ ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới. Dịch SD đầu tiên được ghi nhận vào năm 1635 ở những vùng Tây Ấn Độ.
Vụ dịch đầu tiên được khẳng định là SXHD xảy ra tại Philippines vào năm 1953-1954. Từ đó, nhiều vụ dịch SXHD lớn đã xảy ra ở hầu hết các nước Đông Nam Á với tỷ lệ tử vong cao và các nước thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương. Qua 20 năm, từ 1975-1995 tỷ lệ mắc và sự phân bố về mặt địa lý của SXHD tăng rõ rệt, dịch xảy ra ở 102 nước, trong đó có 20 nước châu Phi, 42 nước châu Mỹ, 7 nước Đông Nam Á, 4 nước Đòng Địa Trung Hải và 29 nước thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương. Hiện nay ở một số nước Đòng Nam Á các vụ dịch hầu như năm nào cũng xảy ra.
Những khu vực có khí hậu nhiệt đới đều là vùng có nguy cơ bị dịch cao với tất cả bốn týp vi rút lưu hành đổng thời, đó là các khu vực châu Mỹ, châu Á. Thái Bình Dương và châu Phi. Tr ước kia SD đ ược coi là b ệnh ch ỉ xuất hiện ở khu vực đô thị, nhưng ngày nay, bệnh đã trở nên phổ biến ở cả khu vực nòng thôn các nước Đông Nam Á [28]. Trên toàn cầu hơn 2,5 tỷ người có nguy cơ nhiễm vi rút dengue phân bô' trên 100 quốc gia.
Ước tính mỗi năm có khoảng 50 triệu đến 100 triệu trường hợp SD và ít nhất 500.000 trường hợp SXHD cần phải nhập viện. Tỷ lệ chết từ 1% đến 10% trung bình là 5% ở hầu hết các quốc gia trong đó 95% là trẻ em dưới 15 tuổi [38], Trong những năm gần đày. đại dịch SD/SXHD tiếp tục xảy ra tại nhiều nước trên thế giới và trở thành một trong nh ững b ệnh truy ền nhi ễm nhi ệt đ ới quan trọng nhất của thiên niên kỷ mới [32]. SD/SXHD tại khu vực Đòng Nam châu Á: ở khu vực Đông Nam Châu Á, trong hơn 15 năm qua, SD/SXHD đã trở thành nguyên nhân hàng đầu nhập viện và tử vong của trẻ em.
Ước tính mỗi nãm sô' m ới m ắc SD t ừ 20 tri ệu-30 triệu, SXHD từ 200.000 trường hợp tử vong [38]. B ảy trên m ười qu ốc gia trong khu vực thông báo thường xuyên có dịch xảy ra là 6 Bangladesh, India, Indonesia, Maldives, Myanmar, Sri Lanka và Thailand. Tổng số mắc của 7 quốc gia trong khu vực thống kê năm 1986 và 1996 tương ứng là 46. Trong những năm có dịch, số rr.’c thường vượt trên 100.000 trường hợp/năm.
Tổng số tử vong thống kê từ tất cả các nước trong khu vực vượt quá 1.000 trường hợp/năm. Tuy nhiên tỷ lệ chết/mắc có xu hướng giảm xuống trong những năm gần đây và dao động từ 1-2%, việc phát hiện sớm, chẩn đoán đúng và điều trị kịp thời sẽ làm giảm tỷ lệ tử vong do SD/SXHD [28], [32]. Tại Maldives, vụ dịch SD/SXHD đầu tiên được ghi nhận nãm 1979, sau đó là vào các nãm 1983, 1988 và 1998, trong đó vụ dịch năm 1988 có s ố m ắc và t ử vong cao nh ất [49]. T ại Bangladesh, năm 2000 dịch SD/SXHD đã xảy ra với số mắc 5.551, tử vong 93 trường hợp [39], ở Ân Độ, dịch SXHD được báo cáo lần đầu tiên vào năm 1963 tại Calcutta, một vụ dịch SXHD lớn đã xảy ra ở Delhi năm 1996.
ô Indonesia, dịch SXHD lần đầu tiên đ ược báo cáo nãm 1968, các vụ dịch lớn xảy ra nãm 1988 với tỷ lệ chết/mắc là 3,4%, năm 1996 tỷ lệ này là 2,7% và năm 1997 đã giảm xuống còn 2,2%, chính phủ đã tạo những ưu tiên để giám sát bệnh và kiểm soát véc tơ. Tại Myanmar, vụ dịch lớn đầu tiên xảy ra năm 1970 ở Yangon, sau đó nhanh chóng lan ra các vùng khác thuộc lãnh thổ. Tại Sri Lanka, vụ dịch đầu tiên xảy ra năm 1965, từ năm 1991 đến 1997 tỷ lệ chết/mắc dao động từ 1.2% đến 4,2%, bệnh SXHD được chú trọng ờ quốc gia này. ỏ Thailand, vụ dịch đầu tiên xảy ra năm 1958, một vụ dịch lớn đã xảy ra năm 1987 với số mắc cao nhất 174.285 và tử vong 1.007, bệnh xảy ra chủ yếu ờ trẻ em dưới 15 tuổi, SXHD là nguyên nhân chính nh ập viện của trẻ em nước này.
mặc dù số mắc tăng qua các năm nhưng tỷ lệ chết giảm dần do việc điều trị bệnh nhân được cải thiện [38], [64]. SD/SHXD tại khu vực Tây Thái Bình Dương: Trong suốt hai thập kỳ qua, SD/SXHD đã xuất hiện ở 33 trong số 37 nước thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương. Hàng năm, khoảng 15 nước và lãnh thổ báo cáo các trường hợp mắc. Trong giai đoạn 1991-1999, sô' ca mắc được báo cáo trong khu v ực là 1.
T ỷ l ệ ch ết/m ắc đã giảm ở hầu hết các nước có dịch trong 20 năm qua do phát hiện bệnh sớm và tiến bộ của công tác điều trị. Hiện nay tỷ lệ chết/mắc chung trong khu vực đã giảm xuóng dưới 1% tuy nhiên ở một số nước tỷ lệ này vẫn > 1%. Tính chung cả khu vực, chỉ số mắc mới năm 1998 là 356.240 cao hơn 7 những năm trước, chủ yếu do tính chu kỳ của bệnh. Ở hầu hết các nước, dịch xảy ra theo chu kỳ 4-6 năm.
Cả 4 týp vi rút dengue đều lưu hành. Sô' mắc SD/SXHD cao nhất trong năm ở hầu hết các nước trong khu vực Tây Thái Bình Dương từ tháng 6 đến tháng 11, trong khi ở khu vực Nam Thái Bình Dương từ tháng 12 đến tháng 5 [31], Có 29 nước thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương có dịch lưu hành. Các vụ dịch lớn gần đây xảy ra ở Singapore, Cambodia, Việt Nam, Philippines, Tahiti, Fiji và Palau. Rõ ràng SXHD là vấn đề y tế công cộng quan trọng ở nhiều nước Tây Thái Bình Dương [28], I.
SD/SXHD ờ Tày bán cầu: Tại châu Mỹ, sốt dengue cổ điển do vi rút DEN-1 được thông báo ở Jamaica và Cuba vào năm 1977, ở Puerto Rico và Venezuela vào năm 1978. Bốn năm sau, týp vi rút này lan đ ến vùng Caribbean, Texas, Trung và Nam Mỹ gây ra các vụ dịch lớn và nhỏ. Năm 1981, vi rút DEN-4 được thông báo ở các đảo Đông Caribbean, Suriname 1982, Mexico 1984. Puerto Rico 1986, El Salvador 1987 [45], [57].
Có 3 vụ dịch chính được ghi nhận ở Cuba, đó là vụ dịch SD năm 1977 và hai vụ dịch SXHD vào năm 1981 và 1997. Vụ dịch năm 1981 ở Cuba là vụ dịch SXHD lớn nhất chàu Mỹ với 344.203 trường hợp mắc, 116.143 người nhập viện, hơn 10.000 người bị sốc và 158 ng ười t ử vong, v ụ dịch này do vi rút DEN-2 [2]. Từ năm 1997, không có s ự l ưu hành SD/SXHD ở qu ốc đ ảo này mà chỉ có những trường hợp SD/SXHD từ các nước khác đến. M ột h ệ th ống giám sát huy ết thanh- dịch tễ và côn trùng mạnh mẽ đã được thiết lập, chiến dịch kiểm soát và loại trừ muỗi Aedes vẫn được duy trì ở đây [62].
Vụ dịch SXHD lớn thứ hai châu Mỹ xảy Lì tại Venezuela năm 1989-1990 với hơn 6.000 trường hợp mắc và 73 ca tử vong. Vi rút DEN-2 phân l ập đ ược ở h ầu h ết các trường hợp tử vong [56]. Sau đó dịch SXHD xảy ra ở Colombia (1990), Brazil (1992 và 1994), Mexico (1995) nhưng không có vụ dịch nào nghiêm trọng như vụ dịch năm 1981 ở Cuba [41], 1. Tình hình SD/SXHD ở Việt Nam: Dịch SD/SXHD được ghi nhận đầu tiên ở miền Bẳc Việt Nam vào năm 1959.
Từ đó bệnh đã trở thành dịch lưu hành địa phương trong cả nước và luôn là vấn đề y tế nghiêm trọng ở nước ta. Nãm 1998 đã xảy ra dịch lớn tại 56/61 tinh, thành phố với số mắc 234. chết 377 tr ường hợp. Vì vậy, dự án phòng chống SD/SXHD đã được Thủ tướng Chính phủ đ ưa vào ch ương trình mục tiêu Quốc gia thanh toán một 8 số bệnh xã hội và bệnh dịch nguy hiểm [4].
Trong 5 năm gần đây, số mắc trung bình mỗi năm được thông báo là 108.413 và sô' chết là 234 [16]. Bệnh SD/SXHD lưu hành rộng rãi ở vùng châu thổ sông Hổng, sông Cửu Long và dọc theo bờ biển miền Trung. Bệnh không chỉ xuất hiện ở đô thị mà cả vùng nông thôn noi có muỗi véc tơ [48]. Trong những năm gần đày chỉ số mắc bệnh cao nhất được thông báo ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh ven biển miền Trung.
Tuy nhiên những số liệu mới đây chỉ ra rằng bệnh đã phát triển đến vùng cao nguyên Trung Bộ, nơi đang phát triển đô thị mới với điều kiện cung cấp nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường kém [14]. Trong 5 năm từ 1996 đến 2000, tỷ lệ mắc/100.000 dân và tỷ lệ chết/mấc trung bình của các vùng được thống kê như sau: Vùng Tỷ lệ mắc/100.000 dân Tỷ lệ % chết/mắc Miền Bắc 21,98 0,06 Miền Trung 262,79 0,07 Miền Nam 212,41 0,27 Tây Nguyên 137,31 0,07 Cả nước 129,20 0,19 (Nguồn: Dự án Quốc gia phòng chống sốt xuất huyết) Dịch SD/SXHD bùng nổ theo chu kỳ 4-5 năm. Mức độ lan r ộng c ủa SD/SXHD tuỳ thu ộc vào sự phát triển giao thông và giao lưu của dân cư các vùng, ở những vùng núi xa xôi h ẻo lánh, cao nguyên biên giới phía Bắc không thấy bệnh xuất hiện k ể c ả nh ững năm có d ịch l ớn. Theo thống kê mới đây của Viện VSDTTƯ, tính đến ngày 29 tháng 8 năm 2003 s ố m ắc/ch ết c ủa c ả nước do SD/SXHD là 20.
So với cùng kỳ năm 2002 (16.113/25), số mắc tăng 24,9% và tử vong tăng 60%, chủ yếu tập trung ờ miền Nam [7]. Nghiên cứu hồi cứu những trường hợp tử vong do SXHD ở 19 t ỉnh mi ền Nam cho th ấy hầu hết các ca tử vong là trẻ em dưới 15 tuổi (92,7%), đặc biệt là nhóm 5-9 tuổi và không có s ự khác biệt giữa nam và nữ. Nguyên nhân tử vong là do tình tr ạng b ệnh n ặng và nh ập vi ện quá muộn, hầu hết vào ngày thứ 3 đến thứ 4 sau khi bệnh khởi phát [55], Theo thống kê của TCYTTG 9 thì Việt Nam có số mắc SXHD cao nhất so với các n ước trong khu v ực Đông Nam châu Á và Tây Thái Bình Dương [60]. Dịch tẻ học SD/SXHD: 1.