Nghiên Cứu Về Ý Định Khởi Nghiệp Của Sinh Viên Tại Các Trường Đại Học

Tài liệu nghiên cứu Mối quan hệ giữa nhận thức tư duy gắn kết và ý định hành động khởi nghiệp của sinh viên, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quang Thu
• Trường học: ĐH Kinh tế TP
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Ý Định Khởi Nghiệp Của Sinh Viên Tại Các Trường Đại Học
• Loại tài liệu: luận án
• Địa điểm: TP.HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC KÝ HIỆU, CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.2. Lý do chọn đề tài
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa và đóng góp mới của luận án
• 1.7. Kết cấu luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.1.1. Ý định khởi nghiệp và ý định hành động khởi nghiệp
• 2.1.2. Tư duy khởi nghiệp
• 2.1.3. Gắn kết với khởi nghiệp
• 2.1.4. Nhận thức khởi nghiệp
• 2.1.5. Khoảng cách tâm lý
• 2.2. Các lý thuyết nền tảng
• 2.2.1. Lý thuyết tư duy các giai đoạn hành động - Mindset theory of action phases (Gollwitzer & Keller, 2012, 2016)
• 2.2.2. Mô hình tư duy khởi nghiệp - Entrepreneurial mindset model (Mathisen & Arnulf, 2013)
• 2.2.3. Lý thuyết gắn kết – Commitment theory (Meyer & Allen, 1991)
• 2.2.4. Lý thuyết cấp độ cấu trúc nhận thức – Contructual level theory (Trope & Liberman, 2003, 2010)
• 2.2.5. Lý thuyết thiết lập mục tiêu – Goal setting theory of motivation (Locke & Latham, 1990)
• 2.2.6. Mô hình về sự kiện khởi nghiệp cải tiến– Entrepreneurial Event model (Krueger & cộng sự, 2000)
• 2.2.7. Một số lý thuyết về ý định khởi nghiệp
• 2.3. Một số hướng nghiên cứu có liên quan đến ý định khởi nghiệp và ý định hành động khởi nghiệp
• 2.3.1. Ý định khởi nghiệp
• 2.3.2. Ý định hành động khởi nghiệp
• 2.4. Giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.4.1. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.2. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Thiết kế nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Đo lường các khái niệm trong mô hình nghiên cứu từ thang đo gốc
• 3.2.2. Kết quả nghiên cứu sơ bộ định tính và điều chỉnh thang đo
• 3.3. Thiết kế nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.3.1. Mô tả mẫu khảo sát
• 3.3.2. Đánh giá độ tin cậy của thang đo
• 3.4. Thiết kế nghiên cứu định lượng
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Mô tả đặc điểm mẫu khảo sát
• 4.2. Kết quả kiểm định thang đo chính thức
• 4.2.1. Kiểm định độ tin cậy của các thang đo
• 4.2.2. Kết quả phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.2.3. Đánh giá mô hình đo lường
• 4.2.4. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.2.5. Kiểm định giả thuyết
• 4.3. So sánh kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu khác
• 4.4. Phân tích biểu đồ quan hệ giữa mức độ quan trọng và hiệu suất của các yếu tố tác động đến ý định hành động khởi nghiệp
• 4.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CỦA NGHIÊN CỨU
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu và các đóng góp của nghiên cứu
• 5.1.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5.1.2. Đóng góp của nghiên cứu
• 5.2. Hàm ý chính sách nhằm nâng cao ý định hành động khởi nghiệp của sinh viên
• 5.2.1. Hàm ý chính sách về nhận thức mong muốn khởi nghiệp
• 5.2.2. Hàm ý chính sách về gắn kết với khởi nghiệp
• 5.2.3. Hàm ý chính sách về nhận thức khả năng khởi nghiệp
• 5.2.4. Hàm ý chính sách đối với tư duy khởi nghiệp
• 5.2.5. Hàm ý đối với yếu tố thời gian
• 5.3. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3.1. Một số hạn chế
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: THANG ĐO GỐC KHÁI NIỆM NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN TỔNG HỢP TỪ NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN VỀ Ý ĐỊNH KHỞI NGHIỆP CỦA (ADAM & FAYOLLE, 2015)
• PHỤ LỤC 3: HƯỚNG DẪN NỘI DUNG THẢO LUẬN NHÓM CHUYÊN GIA
• PHỤ LỤC 4: KẾT QUẢ PHỎNG VẤN NHÓM CHUYÊN GIA
• PHỤ LỤC 5: DANH SÁCH NHÓM CHUYÊN GIA THAM GIA THẢO LUẬN NHÓM TẬP TRUNG
• PHỤ LỤC 6: NỘI DUNG THẢO LUẬN NHÓM TẬP TRUNG VỚI SINH VIÊN ĐÃ KHỞI NGHIỆP
• PHỤ LỤC 7: TÓM TẮT KẾT QUẢ THẢO LUẬN NHÓM ĐỐI VỚI SINH VIÊN ĐÃ KHỞI NGHIỆP VỀ Ý ĐỊNH KHỞI NGHIỆP
• PHỤ LỤC 8: DANH SÁCH SINH VIÊN THAM GIA THẢO LUẬN NHÓM
• PHỤ LỤC 9: BẢNG PHỎNG VẤN ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ
• PHỤ LỤC 10: BẢNG PHỎNG VẤN ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC
• PHỤ LỤC 11: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH CRONBACH’S ALPHA SƠ BỘ VỚI KÍCH THƯỚC MẪU 117 QUAN SÁT
• PHỤ LỤC 12: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH EFA SƠ BỘ VỚI KÍCH THƯỚC MẪU 117 QUAN SÁT
• PHỤ LỤC 13: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH CRONBACH’S ALPHA CHÍNH THỨC
• PHỤ LỤC 14: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH EFA CHÍNH THỨC
• PHỤ LỤC 15: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH MÔ HÌNH ĐO LƯỜNG LẦN 1
• PHỤ LỤC 16: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH MÔ HÌNH CẤU TRÚC
• PHỤ LỤC 17: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH ĐÃ NHÓM BẰNG PHƯƠNG PHÁP MICOM
• PHỤ LỤC 18: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH ĐA NHÓM BẰNG PHƯƠNG PHÁP MGA- PLS

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ý Định Khởi Nghiệp Của Sinh Viên

Nghiên cứu về ý định khởi nghiệp của sinh viên tại các trường đại học đang trở nên cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu có 1 triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2020. Tỷ lệ doanh nghiệp trên dân số còn thấp so với các nước khác, đòi hỏi sự gia tăng số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp. Sinh viên với kiến thức nền tảng và sự nhạy bén là lực lượng tiềm năng. Tuy nhiên, tỷ lệ khởi nghiệp thực tế của sinh viên còn thấp so với tiềm năng. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp và hành vi khởi nghiệp của sinh viên, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy khởi nghiệp trong môi trường đại học.

1.1. Bối Cảnh Nghiên Cứu Ý Định Khởi Nghiệp Hiện Nay

Tại Việt Nam, khởi nghiệp đang là chủ đề được quan tâm với mục tiêu của Chính phủ là có ít nhất 1 triệu doanh nghiệp hoạt động giai đoạn 2016-2020. Tỷ lệ DN/dân số Việt Nam còn thấp so với các nước khác. Việc gia tăng số lượng các DN khởi nghiệp luôn là mối bận tâm chính của các chính phủ, nhà hoạch định chính sách và các học giả, vì tăng trưởng kinh tế và giảm thất nghiệp. Sinh viên là đối tượng được đào tạo bài bản tại các trường ĐH, có các kiến thức nền về quản trị.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ý Định Khởi Nghiệp

GEM (2016) cho rằng, độ tuổi thích hợp để khởi nghiệp là 18 – 36, lứa tuổi có khát khao làm giàu, không sợ rủi ro, nhạy bén với các cơ hội kinh doanh, mạo hiểm hơn và có ý định khởi nghiệp cao hơn. Thống kê cho thấy, tỷ lệ người nhận thức được cơ hội và khả năng khởi nghiệp tại VN năm 2015 là 56,8%. Tuy nhiên, tỷ lệ này có giảm một chút so với 2014 vì những lo ngại cạnh tranh ngày càng khốc liệt trong bối cảnh hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới.

II. Thách Thức Về Ý Định Khởi Nghiệp Của Sinh Viên Hiện Nay

Mặc dù có tiềm năng lớn, ý định khởi nghiệp của sinh viên tại các trường đại học Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tỷ lệ khởi nghiệp thực tế còn thấp so với tỷ lệ sinh viên có ý định khởi nghiệp. Các hoạt động hỗ trợ khởi nghiệp tại các trường đại học còn mang tính hình thức, chưa thực sự hiệu quả. Nhiều sinh viên lo ngại về rủi ro thất bại và thiếu kiến thức, kỹ năng cần thiết. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích các rào cản này, từ đó đề xuất các giải pháp khắc phục.

2.1. Rào Cản Từ Môi Trường Hỗ Trợ Khởi Nghiệp

Báo diễn đàn doanh nghiệp (2017), trong báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hoạt động khởi nghiệp và hỗ trợ sinh viên khởi nghiệp tại 120 trường ĐH, 115 trường Cao đẳng hầu như chưa được triển khai. “Có đến 62% sinh viên được hỏi cho rằng các hoạt động khởi nghiệp hiện nay đang mang tính phong trào, chưa thực sự hiệu quả. Tuy nhiên, khi hỏi về khả năng kinh doanh có đến 89% sinh viên cho rằng bản thân có khả năng kinh doanh và 80% sinh viên có ý định sẽ tham gia các hoạt động kinh doanh sau khi tốt nghiệp.

2.2. Khoảng Cách Giữa Ý Định Và Hành Vi Khởi Nghiệp

Tại các nước đang phát triển, tỷ lệ người nhận thức khả năng khởi nghiệp cao, dẫn đến tỷ lệ người có ý định khởi nghiệp cao (trung bình là 36,5% có ý định). Riêng tại VN, tỷ lệ khởi nghiệp thật sự là rất thấp nếu so với tỷ lệ người nhận thức được cơ hội, khả năng khởi nghiệp và có ý định khởi nghiệp (GEM, 2016). Điều gì làm cho tỷ lệ khởi nghiệp trong sinh viên thấp như vậy? Nói một cách khác, câu hỏi đặt ra ở đậy là tại sao giữa ý định khởi nghiệp và hành vi khởi nghiệp vẫn còn một khoảng cách nhất định?

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ý Định Khởi Nghiệp Của Sinh Viên

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng để có cái nhìn toàn diện về ý định khởi nghiệp của sinh viên. Nghiên cứu định tính sử dụng kỹ thuật thảo luận nhóm để khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp. Nghiên cứu định lượng sử dụng khảo sát để thu thập dữ liệu từ một mẫu lớn sinh viên, sau đó phân tích thống kê để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Phương pháp này đảm bảo tính tin cậy và giá trị của kết quả nghiên cứu.

3.1. Nghiên Cứu Định Tính Về Động Lực Khởi Nghiệp

Nghiên cứu định tính thông qua kỹ thuật thảo luận nhóm, nghiên cứu định lượng sơ bộ và nghiên cứu định lượng chính thức. Nghiên cứu định lượng chính thức được thu thập bằng phỏng vấn trực tiếp thông qua bảng câu hỏi với 1367 sinh viên có ý định khởi nghiệp.

3.2. Nghiên Cứu Định Lượng Về Các Yếu Tố Ảnh Hưởng

Kết quả nghiên cứu đã có những đóng góp về mặt học thuật, lý luận và thực tiễn như sau: Thứ nhất, giúp cho những nhà nghiên cứu có những gợi ý về hệ thống thang đo về ý định khởi nghiệp của sinh viên để thực hiện các nghiên cứu tiếp theo tại thị trường Việt Nam.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Ý Định Khởi Nghiệp Của Sinh Viên

Kết quả nghiên cứu cho thấy tư duy khởi nghiệp, gắn kết với khởi nghiệp, nhận thức mong muốn khởi nghiệp và nhận thức khả năng khởi nghiệp đều có tác động tích cực đến ý định hành động khởi nghiệp của sinh viên. Yếu tố thời gian cũng đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa nhận thức khởi nghiệp và ý định hành động khởi nghiệp. Nghiên cứu cũng chỉ ra các yếu tố cần được cải thiện để nâng cao ý định khởi nghiệp của sinh viên.

4.1. Tác Động Của Tư Duy Khởi Nghiệp Đến Ý Định

Luận án đã bổ sung 2 yếu tố trung gian giữa nhận thức và ý định hành động khởi nghiệp, đó là, tư duy khởi nghiệp và gắn kết với khởi nghiệp.

4.2. Vai Trò Của Yếu Tố Thời Gian Trong Khởi Nghiệp

Thứ tư, yếu tố thời gian được cho là có vai trò điều tiết mối quan hệ giữa mong muốn và khả năng khởi nghiệp đến ý định hành động khởi nghiệp.

V. Hàm Ý Chính Sách Nâng Cao Ý Định Khởi Nghiệp Sinh Viên

Nghiên cứu này đưa ra các hàm ý chính sách quan trọng nhằm nâng cao ý định hành động khởi nghiệp của sinh viên. Các trường đại học cần tăng cường các hoạt động hỗ trợ khởi nghiệp, cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên. Chính phủ cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, giảm thiểu rủi ro và chi phí cho các doanh nghiệp khởi nghiệp. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để thúc đẩy khởi nghiệp trong sinh viên.

5.1. Giải Pháp Cho Các Trường Đại Học

Cuối cùng, luận án này cũng đã rút ra được các hàm ý chính sách dành cho các trường đại học, các nhà hoạch định chính sách về khởi nghiệp.

5.2. Giải Pháp Cho Chính Phủ Và Nhà Hoạch Định Chính Sách

Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để thúc đẩy khởi nghiệp trong sinh viên.

VI. Hạn Chế Và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Khởi Nghiệp

Nghiên cứu này có một số hạn chế, như phạm vi nghiên cứu giới hạn trong một số trường đại học và phương pháp nghiên cứu chủ yếu dựa trên khảo sát. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác nhau và tập trung vào các yếu tố khác ảnh hưởng đến ý định khởi nghiệp của sinh viên. Cần có thêm các nghiên cứu về khởi nghiệp trong các lĩnh vực cụ thể và các giai đoạn khác nhau của quá trình khởi nghiệp.

6.1. Các Hạn Chế Của Nghiên Cứu Hiện Tại

Một số hạn chế. Hướng nghiên cứu tiếp theo.

6.2. Đề Xuất Cho Các Nghiên Cứu Tương Lai

Cần có thêm các nghiên cứu về khởi nghiệp trong các lĩnh vực cụ thể và các giai đoạn khác nhau của quá trình khởi nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế đặt khởi nghiệp đổi mới sáng tạo thành động lực cốt lõi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (Audretsch, 2007; Baumol, 2004) và giảm thiểu tỷ lệ thất nghiệp của lực lượng lao động trẻ tốt nghiệp đại học (Alain & cộng sự, 2006). Tại Việt Nam, mục tiêu đạt 1 triệu doanh nghiệp hoạt động giai đoạn 2016–2020 phản ánh áp lực bức thiết khi theo Báo Chính phủ (2016): "tỷ lệ DN/dân số Việt Nam (trên 96 triệu dân) là quá thấp (0,57%) so với các nước như: Mỹ, Đài Loan (Trung Quốc), Thái Lan, Israel, Nhật Bản (đều trên 2%)". Mặc dù báo cáo Global Entrepreneurship Monitor (GEM, 2016) chỉ ra rằng "tỷ lệ người nhận thức được cơ hội và khả năng khởi nghiệp tại VN năm 2015 là 56,8%", nhưng tỷ lệ chuyển hóa thành hành động thực tế vẫn thấp đáng kể do rào cản từ "chỉ số lo sợ thất bại khởi nghiệp năm 2015 tại VN là 45,6%". Khảo sát thực tế từ Báo Diễn đàn Doanh nghiệp (2017) cho thấy: "Có đến 62% sinh viên được hỏi cho rằng các hoạt động khởi nghiệp hiện nay đang mang tính phong trào, chưa thực sự hiệu quả... 89% sinh viên cho rằng bản thân có khả năng kinh doanh và 80% sinh viên có ý định sẽ tham gia các hoạt động kinh doanh sau khi tốt nghiệp".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu nằm ở "hố sâu ngăn cách" (intention-action gap) giữa ý định trừu tượng và hành động khởi nghiệp thực tế (Henley, 2007; Sheeran & Silverman, 2003). Các mô hình truyền thống như Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991) hay Mô hình Sự kiện Khởi nghiệp (EEM - Shapero & Sokol, 1982; Krueger & cộng sự, 2000) chỉ giải thích trung bình 28% biến thiên hành vi ($r = 0{,}53$, Schlaegel & Koenig, 2014) do chỉ dừng lại ở giai đoạn tạo động lực (motivational phase/goal setting) mà bỏ qua giai đoạn ý chí (volitional phase/goal striving) (Van Gelderen & cộng sự, 2015; Gollwitzer & Keller, 2016). Đồng thời, tác động điều tiết của khoảng cách thời gian (temporal distance) lên tiến trình nhận thức khởi nghiệp vẫn chưa được làm rõ (Brännback & Carsrud, 2017).

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ):

1. RQ1: Quá trình hình thành ý định khởi nghiệp của sinh viên Việt Nam diễn ra như thế nào qua các giai đoạn nhận thức và tâm lý?
2. RQ2: Yếu tố khoảng cách thời gian có vai trò điều tiết như thế nào đến mối quan hệ giữa nhận thức khởi nghiệp và ý định hành động khởi nghiệp?
3. RQ3: Có tồn tại các cơ chế trung gian thuộc giai đoạn tiền hành động (tư duy khởi nghiệp, gắn kết khởi nghiệp) kết nối nhận thức với ý định hành động khởi nghiệp hay không?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu chính bao gồm:

• H1: Nhận thức mong muốn khởi nghiệp tác động tích cực đến tư duy khởi nghiệp.
• H2: Nhận thức khả năng khởi nghiệp tác động tích cực đến tư duy khởi nghiệp.
• H3: Nhận thức mong muốn khởi nghiệp tác động tích cực đến gắn kết với khởi nghiệp.
• H4: Nhận thức khả năng khởi nghiệp tác động tích cực đến gắn kết với khởi nghiệp.
• H5: Tư duy khởi nghiệp tác động tích cực đến gắn kết với khởi nghiệp.
• H6: Tư duy khởi nghiệp tác động tích cực đến ý định hành động khởi nghiệp.
• H7: Gắn kết với khởi nghiệp tác động tích cực đến ý định hành động khởi nghiệp.
• H8a, H8b: Khoảng cách thời gian điều tiết mối quan hệ giữa nhận thức khởi nghiệp (mong muốn và khả năng) với ý định hành động khởi nghiệp.

Khung lý thuyết tích hợp được xây dựng dựa trên: Lý thuyết tư duy các giai đoạn hành động (MAP - Gollwitzer & Keller, 2012, 2016), Lý thuyết cấp độ cấu trúc nhận thức (CLT - Trope & Liberman, 2003, 2010), Lý thuyết gắn kết (Meyer & Allen, 1991; Fayolle & Liñán, 2014) và Mô hình tư duy khởi nghiệp (Mathisen & Arnulf, 2013). Đóng góp mang tính đột phá của nghiên cứu là chuyển hóa cấu trúc đo lường từ "ý định mục tiêu" mơ hồ sang "ý định hành động" cụ thể có tính tự động chiến lược (strategic automaticity), giải thích cơ chế bắc cầu qua tư duy hành động và cam kết giá trị.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm mẫu khảo sát định lượng chính thức $N = 1367$ sinh viên đại học chính quy năm cuối tại 4 địa bàn kinh tế trọng điểm phía Nam (TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu) trong giai đoạn 2016–2018.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn xác định 5 dòng tiếp cận lý thuyết chính trong nghiên cứu khởi nghiệp:

1. Dòng tiếp cận trạng thái tâm lý (State-like approach): Dựa trên mô hình cốt lõi EEM (Shapero & Sokol, 1982) và TPB (Ajzen, 1991), nhấn mạnh vai trò của thái độ, chuẩn chủ quan và kiểm soát hành vi nhận thức.
2. Dòng tiếp cận đặc điểm tính cách (Trait-personality approach): Nghiên cứu các tố chất như chấp nhận rủi ro, locus of control, tính sáng tạo (Chen & cộng sự, 2000). Dòng nghiên cứu này bộc lộ nhược điểm lớn khi chỉ giải thích được khoảng 10% sự biến thiên hành vi khởi nghiệp (Van Gelderen, 2015).
3. Dòng tiếp cận giáo dục khởi nghiệp (Entrepreneurship education): Phân tích tác động của tri thức quản trị đến thái độ (Zhao & cộng sự, 2005; Martin & cộng sự, 2013).
4. Dòng tiếp cận môi trường thể chế (Institutional/Ecosystem approach): Đánh giá vai trò của vườn ươm, chính sách hỗ trợ và quan hệ phi chính thức (Cope, 2005; Nguyễn Thu Thủy, 2015).
5. Dòng tiếp cận tiến trình và khoảng cách ý định - hành vi (Process & Intention-Action Gap): Khám phá sự đứt gãy giữa mục tiêu định hướng và hành vi kích hoạt (Bird, 1988; Carsrud & Brännback, 2011; Fayolle & Gailly, 2015).

Tranh luận học thuật quốc tế diễn ra gay gắt xung quanh tính ổn định của khoảng cách thời gian và năng lực dự báo của ý định. Một mặt, Randall & Wolff (1994) cho rằng khoảng cách giữa ý định và hành vi mang tính bất biến theo thời gian. Ngược lại, Sheeran & Orbell (1998) và Sun & Morwitz (2010) phản biện rằng độ trễ thời gian càng lớn thì sức mạnh tiên đoán của ý định càng suy giảm nghiêm trọng do sự can thiệp của các biến cố ngoại cảnh và sự thay đổi trong cấu trúc nhận thức. Alexander & cộng sự (2008) chứng minh khoảng cách thời gian xa khiến cá nhân phóng đại thiên lệch lạc quan, tạo ra ý định "ảo" thiếu khả năng thực thi.

Vị trí học thuật của luận án được xác lập tại điểm giao thoa giữa tâm lý học nhận thức và khoa học quản trị khởi nghiệp. Luận án mở rộng nghiên cứu của Mathisen & Arnulf (2013) (nghiên cứu thực nghiệm tại Na Uy tách biệt tư duy cẩn trọng và tư duy hành động) và Schlaegel & Koenig (2014) (phân tích tổng hợp 98 mẫu nghiên cứu quốc tế về ý định khởi nghiệp) bằng cách đặt toàn bộ tiến trình vào bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi của Việt Nam, nơi các yếu tố quan hệ phi chính thức và rủi ro thị trường tạo ra rào cản tâm lý đặc thù. Đồng thời, công trình đối chiếu trực tiếp với phát hiện của Esfandiar & cộng sự (2019) về độ trễ 3 năm của sinh viên khởi nghiệp tại các thị trường mới nổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng căn bản Lý thuyết tư duy các giai đoạn hành động (MAP - Gollwitzer & Keller, 2012, 2016) bằng cách chứng minh rằng việc hình thành ý định khởi nghiệp không phải là một bước nhảy đơn tuyến từ động lực sang hành động, mà phải trải qua một cấu trúc chuyển tiếp 2 tầng (two-tier transitional mechanism):

• Giai đoạn tiền quyết định (Motivational/Predecisional Phase): Được thúc đẩy bởi nhận thức mong muốn (perceived desirability) và nhận thức khả năng (perceived feasibility) (Krueger & cộng sự, 2000; Bandura, 1986), giải quyết câu hỏi "Tại sao khởi nghiệp?" (Why).
• Giai đoạn tiền hành động (Volitional/Preactional Phase): Kích hoạt tư duy hành động (implemental mindset) và gắn kết với giá trị (value commitment) (Meyer & Allen, 1991; Mathisen & Arnulf, 2013), giải quyết các câu hỏi "Khi nào, Ở đâu, Bằng cách nào?" (When, Where, How).

Sự chuyển dịch mô thức (paradigm shift) thể hiện ở việc thay thế khái niệm "Ý định khởi nghiệp chung chung" bằng "Ý định hành động khởi nghiệp" (Entrepreneurial Action Intention), định nghĩa là: Việc cá nhân suy nghĩ, so sánh về tính hấp dẫn giữa cơ hội khởi nghiệp với khả năng thực hiện, từ đó định hướng lập kế hoạch, triển khai thực hiện kế hoạch và gắn kết khởi nghiệp.

Khung phân tích độc đáo

Mô hình nghiên cứu tích hợp đa chiều 4 khung lý thuyết nền tảng:

                             (Value Commitment)
                         [Khoảng cách thời gian (CLT)]

Khung phân tích thiết lập các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ:

• Tư duy khởi nghiệp: Tiếp cận theo dạng trạng thái (state-like) thay vì cá tính cố định (trait-like), tập trung vào tư duy hành động hướng đích (Mathisen & Arnulf, 2013).
• Gắn kết khởi nghiệp: Khu biệt vào thành phần "Gắn kết với giá trị" (Continuance/Value Commitment) theo Meyer & Allen (1991), đo lường sự kiên định khi đánh đổi chi phí cơ hội và vượt qua trở ngại (Cardon & Kirk, 2015).
• Khoảng cách thời gian (CLT): Đo lường qua 3 khía cạnh: Độ sâu thời gian (time depth - Bluedorn & Martin, 2008), Căng thẳng thời gian (temporal strain - Bird, 1988) và Biên tế cơ hội (margin/window of opportunity - Busenitz & Barney, 1997).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi thế giới quan thực dụng (Pragmatism philosophy), kết hợp phương pháp diễn dịch (deductive approach) từ các lý thuyết tâm lý hành vi để thiết lập mô hình cấu trúc và quy nạp (inductive approach) từ dữ liệu định tính thực địa để hiệu chỉnh thang đo. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (sequential mixed-methods design) được triển khai qua 3 giai đoạn:

 (8 Chuyên gia +             (N = 117 sinh viên;      (N = 1367 sinh viên;
  16 Sinh viên Startup)       Cronbach's α & EFA)      PLS-SEM & PLS-MGA)

Tiêu chí chọn mẫu khảo sát chính thức ($N = 1367$): Sinh viên đại học năm cuối hệ chính quy tại TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, đã tham gia các học phần quản trị/kinh doanh và có định hướng nghề nghiệp rõ ràng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình kiểm định và chuẩn hóa thang đo được thực hiện qua các giao thức nghiêm ngặt:

• Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group): Nhóm 1 gồm 8 chuyên gia khởi nghiệp (giảng viên, đại diện vườn ươm, quỹ đầu tư); Nhóm 2 gồm 16 sinh viên đã thành lập doanh nghiệp nhằm Việt hóa thuật ngữ và đảm bảo giá trị nội dung (content validity).
• Khảo sát thử nghiệm sơ bộ: $N = 117$ quan sát giúp sàng lọc sơ bộ các biến quan sát có hệ số tương quan biến - tổng $< 0{,}30$ qua Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA (SPSS).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp đa nguồn dữ liệu (chuyên gia, sinh viên thực tế, sinh viên tiềm năng) và lý thuyết đa ngành (tâm lý học, quản trị học, kinh tế học hành vi).
• Đánh giá độ tin cậy và giá trị hội tụ: Sử dụng hệ số tin cậy nhất quán nội tại Cronbach's Alpha ($\alpha > 0{,}70$), độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability $CR > 0{,}70$), phương sai trích trung bình ($AVE > 0{,}50$) và hệ số tải ngoài (Outer Loading $> 0{,}708$).

Data và phân tích

Phân tích mô hình phương trình cấu trúc bình phương tối thiểu từng phần (PLS-SEM) được thực hiện trên phần mềm SmartPLS 3:

• Kiểm định đa cộng tuyến: Hệ số phóng đại phương sai biến quan sát và cấu trúc ($VIF < 3{,}0$).
• Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Kiểm định theo tiêu chuẩn Fornell - Larcker (căn bậc hai AVE lớn hơn tương quan giữa các cấu trúc) và tỷ số Heterotrait-Monotrait ($HTMT < 0{,}85$).
• Kiểm định bất biến đo lường (Measurement Invariance): Sử dụng quy trình MICOM (Measurement Invariance of Composite Models) gồm 3 bước (bất biến cấu hình, bất biến thành phần, bất biến giá trị trung bình và phương sai) trước khi thực hiện phân tích đa nhóm (PLS-MGA).
• Kiểm định ý nghĩa thống kê: Kỹ thuật Bootstrapping không hoàn lại với 5000 mẫu lặp lại (resamples) để ước lượng sai số chuẩn, giá trị $t$, giá trị $p$ và khoảng tin cậy 95% bias-corrected.
• Năng lực dự báo ngoài mẫu: Đánh giá hệ số liên quan dự báo $Q^2$ thông qua thủ tục Blindfolding ($Q^2 > 0$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích PLS-SEM trên mẫu chính thức $N = 1367$ mang lại các phát hiện cốt lõi:

BẢNG TỔNG HỢP KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH CẤU TRÚC VÀ ĐIỀU TIẾT (SMARTPLS 3)
-----------------------------------------------------------------------------------------
Mối quan hệ giả thuyết               Hệ số Path (β)   t-value    p-value     Kết luận
-----------------------------------------------------------------------------------------
H1: Mong muốn -> Tư duy khởi nghiệp      0.342         9.871     p < 0.001   Chấp nhận
H2: Khả năng -> Tư duy khởi nghiệp       0.418        12.304     p < 0.001   Chấp nhận
H3: Mong muốn -> Gắn kết khởi nghiệp     0.215         5.912     p < 0.001   Chấp nhận
H4: Khả năng -> Gắn kết khởi nghiệp      0.287         7.453     p < 0.001   Chấp nhận
H5: Tư duy -> Gắn kết khởi nghiệp        0.394        10.128     p < 0.001   Chấp nhận
H6: Tư duy -> Ý định hành động           0.452        13.619     p < 0.001   Chấp nhận
H7: Gắn kết -> Ý định hành động          0.368        11.205     p < 0.001   Chấp nhận
H8a: Điều tiết thời gian (Ngắn vs Dài)   Δβ = 0.184    3.421     p < 0.01    Chấp nhận
-----------------------------------------------------------------------------------------
Độ phù hợp mô hình: SRMR = 0.048 | GoF = 0.582 | R² (Ý định hành động) = 0.614 | Q² = 0.428

1. Vai trò trung gian kép hoàn toàn của Tư duy và Gắn kết: Nhận thức mong muốn và nhận thức khả năng không tác động trực tiếp mạnh đến ý định hành động mà truyền tải phần lớn tác động gián tiếp thông qua tư duy hành động và gắn kết giá trị (tổng tác động gián tiếp đạt $\beta = 0{,}486, p < 0{,}001$).
2. Ưu thế vượt trội của Nhận thức khả năng: Nhận thức khả năng khởi nghiệp ($\beta = 0{,}418$) có ảnh hưởng kích hoạt tư duy khởi nghiệp mạnh hơn đáng kể so với nhận thức mong muốn ($\beta = 0{,}342$), khẳng định tính thực tế và sự tự tin năng lực tự thân (self-efficacy) là điều kiện tiên quyết tại thị trường đang phát triển.
3. Hiệu ứng điều tiết sâu sắc của Khoảng cách thời gian (CLT): Kiểm định hoán vị (Permutation test) và PLS-MGA xác nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm thời gian ngắn ($\le 1$ năm) và nhóm thời gian dài ($> 1$ năm). Ở nhóm thời gian ngắn, mối liên kết từ nhận thức khả năng lên ý định hành động mang tính trực tiếp và mạnh mẽ hơn ($\beta_{ngắn} = 0{,}512$ so với $\beta_{dài} = 0{,}328$). Ngược lại, nhóm thời gian dài phụ thuộc áp đảo vào nhận thức mong muốn trừu tượng.
4. Phân tích Bản đồ Tầm quan trọng - Hiệu suất (IPMA): Xác định biến "Tư duy khởi nghiệp" có mức độ quan trọng cao nhất đối với ý định hành động (chỉ số quan trọng $= 0{,}452$), nhưng hiệu suất thực tế của sinh viên mới đạt mức trung bình ($58{,}4/100$), chỉ ra nút thắt cổ chai lớn nhất trong hệ thống giáo dục đại học hiện nay.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Làm cầu nối tích hợp thành công giữa MAP Theory (Gollwitzer & Keller) và CLT Theory (Trope & Liberman), giải quyết dứt điểm mâu thuẫn lý thuyết về "Intention-Action Gap" trong nghiên cứu khởi nghiệp quốc tế.
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa bộ thang đo đo lường "Ý định hành động", "Tư duy hành động" và "Khoảng cách thời gian" phù hợp với bối cảnh các quốc gia chuyển đổi, có thể tái lập và ứng dụng rộng rãi.
• Thực tiễn quản trị giáo dục: Các trường đại học cần chuyển đổi mô hình từ "truyền cảm hứng phong trào" (giai đoạn tạo động lực) sang "huấn luyện chiến lược hành động" (giai đoạn tiền hành động). Đưa các bài tập mô phỏng kinh doanh, giải quyết bài toán thực tế của doanh nghiệp để rèn luyện tư duy phản biện và khả năng lập kế hoạch chi tiết (if-then planning).
• Hàm ý chính sách vĩ mô: Chính phủ và các quỹ hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp cần rút ngắn "biên tế cơ hội" bằng cách thiết lập các gói bảo lãnh tín dụng vi mô, không gian ươm tạo tại chỗ và cơ chế cố vấn 1-1, giúp sinh viên chuyển dịch ý định thành kế hoạch vận hành trong khung thời gian vàng dưới 12 tháng sau khi tốt nghiệp.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Phương pháp lấy mẫu thuận tiện: Khảo sát tập trung tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu), do đó tính tổng quát hóa (generalizability) đối với khu vực miền Bắc, miền Trung hoặc nông thôn cần được kiểm chứng thêm.
2. Thiết kế cắt ngang (Cross-sectional design): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm khiến việc kiểm soát hoàn toàn tính nhân quả biến thiên theo thời gian thực gặp hạn chế nhất định.
3. Giới hạn biến điều tiết: Luận án mới chỉ khai thác thành phần khoảng cách thời gian trong 4 chiều kích của Lý thuyết CLT, chưa đo lường đồng thời khoảng cách không gian, khoảng cách xã hội và khoảng cách kinh nghiệm.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Triển khai nghiên cứu theo chiều dọc (longitudinal study) theo dõi sinh viên từ năm cuối đến 3–5 năm sau tốt nghiệp để đo lường chính xác tỷ lệ chuyển hóa từ "Ý định hành động" thành "Thành lập doanh nghiệp thực tế".
• Mở rộng mô hình kiểm định vai trò điều tiết của nguồn vốn xã hội (social capital) và cơ chế hỗ trợ tài chính phi chính thức.
• Ứng dụng phân tích so sánh định tính tập mờ (fsQCA) để khám phá các cấu hình phức hợp (configurations) dẫn đến hành vi khởi nghiệp thành công.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự kiến mang lại giá trị trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành thuộc danh mục Scopus/SSCI (như Entrepreneurship Theory and Practice, Journal of Business Venturing, International Entrepreneurship and Management Journal) nhờ giải quyết khoảng trống lý thuyết liên ngành.
• Chuyển đổi khu vực công nghiệp và ươm tạo: Cung cấp công cụ đo lường chuẩn xác giúp các vườn ươm doanh nghiệp, trung tâm đổi mới sáng tạo sàng lọc các dự án có tính khả thi hành động cao, tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư hạt giống.
• Tác động chính sách quốc gia: Đóng góp cơ sở khoa học định lượng phục vụ việc điều chỉnh Đề án 1665 của Thủ tướng Chính phủ ("Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025"), nâng cao hiệu quả phân bổ ngân sách nhà nước từ các hoạt động bề nổi sang tài trợ dự án chuyên sâu.
• Giá trị xã hội lượng hóa: Giảm tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân đại học, hạn chế tổn thất nguồn lực xã hội do các dự án khởi nghiệp tự phát thiếu tư duy chuẩn bị gây ra.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Kế thừa bộ thang đo đã được chuẩn hóa qua kiểm định nghiêm ngặt (MICOM, PLS-MGA), tiếp cận khung lý thuyết tích hợp MAP - CLT - EEM làm nền tảng phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Lãnh đạo các trường Đại học và Viện nghiên cứu: Xây dựng lại chương trình đào tạo khởi nghiệp dựa trên bằng chứng thực nghiệm (evidence-based curriculum), tập trung vào rèn luyện tư duy hành động.
• Nhà đầu tư thiên thần và Quỹ đầu tư mạo hiểm: Sở hữu bộ chỉ số tâm lý học hành vi để đánh giá mức độ cam kết và năng lực kiên định của đội ngũ sáng lập (founder commitment).
• Nhà hoạch định chính sách giáo dục và kinh tế: Hoàn thiện khung thể chế hỗ trợ khởi nghiệp hướng đến tính thực chất và hiệu quả đo lường được.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết tư duy các giai đoạn hành động (MAP - Gollwitzer & Keller, 2012, 2016) vào lĩnh vực khởi nghiệp thông qua việc chứng minh cơ chế cầu nối của Tư duy hành động (Implemental Mindset) và Gắn kết giá trị (Value Commitment). Luận án chứng minh nhận thức mong muốn và khả năng chỉ thuộc giai đoạn tư duy có chủ đích (tiền quyết định), không thể trực tiếp tạo ra hành vi nếu thiếu sự kích hoạt của giai đoạn tiền hành động.

2. Phương pháp luận có điểm gì cải tiến so với các nghiên cứu trước đây?

So sánh với nghiên cứu của Krueger & cộng sự (2000) (chỉ sử dụng hồi quy OLS cơ bản trên mẫu nhỏ) và Mathisen & Arnulf (2013) (chỉ kiểm định EFA trên mẫu sinh viên Na Uy), luận án triển khai quy trình hỗn hợp toàn diện: kết hợp thảo luận nhóm 2 tầng (chuyên gia và sinh viên startup), áp dụng kỹ thuật PLS-SEM hiện đại với kiểm định đo lường bất biến cấu hình/thành phần qua MICOM và phân tích đa nhóm PLS-MGA trên cỡ mẫu lớn $N = 1367$, loại trừ hiện tượng biến ngoại lai và đảm bảo độ vững thống kê vượt trội.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu đi kèm?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự đảo chiều tác động của nhận thức dưới ảnh hưởng của biến điều tiết thời gian: Khoảng cách thời gian xa làm gia tăng ảo tưởng về nhận thức mong muốn nhưng lại làm suy yếu nghiêm trọng năng lực chuyển hóa thành ý định hành động thực tế. Khi thời gian tiến gần ($\le 1$ năm), nhận thức khả năng kiểm soát thực tế chiếm ưu thế tuyệt đối ($\beta = 0{,}512, p < 0{,}001$), bác bỏ giả định truyền thống của các mô hình tĩnh cho rằng mong muốn luôn là động lực mạnh nhất thúc đẩy ý định.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống phụ lục minh bạch gồm 18 danh mục: toàn bộ bảng hỏi phỏng vấn định tính, thang đo gốc và thang đo hiệu chỉnh, dữ liệu thống kê mô tả, ma trận tương quan, kết quả phân tích Cronbach's Alpha, EFA, các bảng kiểm định Bootstrapping, MICOM, PLS-MGA và bản đồ IPMA, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập toàn bộ quy trình phân tích.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào 3 trục chính: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu bảng theo dõi dọc (Panel Data) về vòng đời doanh nghiệp sinh viên sau khi tốt nghiệp; (2) Tích hợp khoa học thần kinh nhận thức (Cognitive Neuroscience) trong đo lường tư duy khởi nghiệp; (3) Mở rộng so sánh xuyên quốc gia giữa các nền kinh tế ASEAN về tác động của thể chế đối với khoảng cách ý định - hành động.

Kết luận

1. Luận án giải quyết thành công bài toán "Khoảng cách ý định - hành động" (Intention-Action Gap) tồn tại dai dẳng trong y văn quản trị khởi nghiệp suốt hơn hai thập kỷ qua.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình tích hợp đa tầng giữa Lý thuyết tư duy các giai đoạn hành động (MAP) và Lý thuyết cấp độ cấu trúc nhận thức (CLT).
3. Khẳng định vai trò trung gian cốt lõi của Tư duy hành động và Gắn kết giá trị trong việc chuyển hóa nhận thức trừu tượng thành ý định hành động thực tế.
4. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc ($N = 1367$) về hiệu ứng điều tiết của khoảng cách thời gian đối với cấu trúc nhận thức của sinh viên tại nền kinh tế chuyển đổi Việt Nam.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Ứng dụng mô hình hành động đa pha trong quản trị đổi mới sáng tạo, nghiên cứu theo dõi dọc hành vi khởi sự kinh doanh thực tế, và phân tích cấu hình phức hợp fsQCA trong hệ sinh thái khởi nghiệp đại học.
6. Thiết lập di sản học thuật và thực tiễn vững chắc, đóng góp các hàm ý chính sách có khả năng lượng hóa giúp các trường đại học và cơ quan quản lý nâng cao hiệu quả đào tạo khởi nghiệp thực chất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Chương này giới thiệu tổng quan nghiên cứu của luận án. Mục tiêu chính là đưa ra bối cảnh nghiên cứu, vấn đề nghiên cứu có liên quan đến chủ đề của luận án. Nội dung của chương này bao gồm các phần: (1) Bối cảnh nghiên cứu; (2) Lý do chọn đề tài; (3) Mục tiêu nghiên cứu; (4) Đối tượng và phạm vi nghiên cứu; (5) Phương pháp nghiên cứu; (6) Ý nghĩa và đóng góp mới của nghiên cứu và cuối cùng (7) Kết cấu nghiên cứu. Bối cảnh nghiên cứu Tại Việt Nam, khởi nghiệp đang là chủ đề rất được quan tâm với mục tiêu của Chính phủ đặt ra là có ít nhất 1 triệu doanh nghiệp (DN) hoạt động giai đoạn 2016- 2020.

Theo Báo Chính phủ (2016), tỷ lệ DN/dân số Việt Nam (trên 96 triệu dân) là quá thấp (0,57%) so với các nước như: Mỹ, Đài Loan (Trung Quốc), Thái Lan, Israel, Nhật Bản (đều trên 2%). Nếu đạt mức trung bình của thế giới, thì Việt Nam cần phải có hơn 2 triệu DN hoạt động. Như vậy, số DN Việt Nam mới đạt 1/4 so với yêu cầu của mức trung bình. Vì vậy, việc gia tăng số lượng các DN khởi nghiệp luôn là mối bận tâm chính của các chính phủ, nhà hoạch định chính sách và các học giả, vì 2 lý do.

Một là, tăng trưởng kinh tế (Audretsch, 2007; Baumol, 2004); hai là, giảm thất nghiệp (Santarelli & cộng sự, 2009) đặc biệt với sinh viên mới ra trường (Alain & cộng sự, 2006) tại các nước đang phát triển. Sinh viên là đối tượng được đào tạo tương đối bài bản tại các trường ĐH, có các kiến thức nền về quản trị. GEM (2016)1 cho rằng, độ tuổi thích hợp để khởi nghiệp là 18 – 36, lứa tuổi có khát khao làm giàu, không sợ rủi ro, nhạy bén với các cơ hội kinh doanh, mạo hiểm hơn và có ý định khởi nghiệp cao hơn. Thống kê tại bảng 1.1 cho thấy, tỷ lệ người nhận thức được cơ hội và khả năng khởi nghiệp tại VN năm 2015 là 56,8%.

Tuy nhiên, tỷ lệ này có giảm một chút so với 2014 (58,2%) vì những lo ngại cạnh tranh ngày càng khốc liệt trong bối cảnh hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Trong khi đó, chỉ số lo sợ thất bại khởi nghiệp năm 2015 tại VN là 45,6% khá cao so với các nước có cùng trình độ 1 GEM: Global Entrepreneurship Monitor – chỉ số khởi nghiệp toàn cầu 2 phát triển và có xu hướng sẽ tăng trong nhiều năm tới. Chỉ số này phản ảnh sự cẩn trọng khi tham gia vào khởi nghiệp, tạo ra những rào cản cho nhiều người chưa bắt tay vào khởi nghiệp, dù họ nhận thấy cơ hội và khả năng khởi nghiệp của mình (GEM, 2016).1: Chỉ số khởi nghiệp tại Việt Nam năm 2015 Yếu tố Điểm (%) Xếp Hạng Nhận thức về cơ hội khởi nghiệp 56,8 9 Nhận thức về năng lực khởi nghiệp 56,8 19 Lo sợ thất bại tại Việt Nam 45,6 53 Ý định khởi nghiệp 22,3 23 Nguồn: GEM (2016) Báo diễn đàn doanh nghiệp (2017), trong báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hoạt động khởi nghiệp và hỗ trợ sinh viên khởi nghiệp tại 120 trường ĐH, 115 trường Cao đẳng hầu như chưa được triển khai. “Có đến 62% sinh viên được hỏi cho rằng các hoạt động khởi nghiệp hiện nay đang mang tính phong trào, chưa thực sự hiệu quả.

Tuy nhiên, khi hỏi về khả năng kinh doanh có đến 89% sinh viên cho rằng bản thân có khả năng kinh doanh và 80% sinh viên có ý định sẽ tham gia các hoạt động kinh doanh sau khi tốt nghiệp. Cơ hội khởi nghiệp từ kinh doanh của sinh viên hiện nay có 61% đến từ phía gia đình, 21% từ bạn bè và 18% đến từ các nơi khác”. Tại các nước đang phát triển, tỷ lệ người nhận thức khả năng khởi nghiệp cao, dẫn đến tỷ lệ người có ý định khởi nghiệp cao (trung bình là 36,5% có ý định). Riêng tại VN, tỷ lệ khởi nghiệp thật sự là rất thấp nếu so với tỷ lệ người nhận thức được cơ hội, khả năng khởi nghiệp và có ý định khởi nghiệp (GEM, 2016).

Điều gì làm cho tỷ lệ khởi nghiệp trong sinh viên thấp như vậy? Nói một cách khác, câu hỏi đặt ra ở đậy là tại sao giữa ý định khởi nghiệp và hành vi khởi nghiệp vẫn còn một khoảng cách nhất định? Theo GEM (2014, tr.17), đánh giá sự phát triển kinh doanh ở mỗi quốc gia cũng như toàn cầu theo các giai đoạn sau: (1) Nhà khởi nghiệp tiềm năng  (2) Ý định khởi nghiệp  (3) Thành lập doanh nghiệp  (4) Quản lý hoạt động kinh doanh 3  (5) Phát triển hoạt động kinh doanh  (6) Chấm dứt hoạt động kinh doanh. Theo GEM (2014, tr. 17) cũng cho rằng, chu kỳ kinh doanh này đúng với tất các các nền kinh tế trên thế giới. Tuy nhiên, việc chuyển từ giai đoạn trước sang giai đoạn sau trong chu kỳ kinh doanh lại khác nhau ở mỗi nước, tùy thuộc vào đặc điểm của nhà khởi nghiệp tiềm năng và môi trường kinh doanh của nước đó.

Quá trình hình thành ý định khởi nghiệp tại VN có thể sẽ có nhiều khác biệt so với các nghiên cứu thực nghiệm tại các nước phát triển trên thế giới. Trong nghiên cứu của Nguyễn Thu Thủy (2015), bối cảnh khởi nghiệp tại các nước có nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam có nhiều điểm khác biệt nếu so sánh với các nước đang phát triển. Đó là: (1) Các DN khởi nghiệp thường được hưởng lợi từ các quy định của chính phủ hỗ trợ DN mới; (2) Động cơ khởi nghiệp có thể dưới 2 dạng: khởi nghiệp vì việc làm, tăng thu nhập và khởi nghiệp vì đổi mới sáng tạo, trong khi các nước đang phát triển chủ yếu khởi nghiệp vì đổi mới sáng tạo; (3) Môi trường vĩ mô thường xuyên không ổn định; (4) Mối quan hệ xã hội phi chính thức, chi phí không chính thức thường đóng vai trò quan trọng trong môi trường kinh doanh; (5) Vai trò của người chủ DN chưa được xã hội coi trọng và bản thân người chủ DN vẫn chưa có sự tự chủ đột phá trong tư duy khởi nghiệp Cũng theo GEM (2014, tr. 17), chu kỳ khởi nghiệp bắt đầu bằng việc trở thành nhà khởi nghiệp tiềm năng, đó là những người thấy được các cơ hội khởi nghiệp (nhận thức mong muốn khởi nghiệp) ở nơi họ sinh sống và họ tin rằng họ có khả năng (nhận thức khả năng khởi nghiệp) để bắt đầu một hoạt động khởi nghiệp.

Một đặc điểm khác của doanh nhân tiềm năng so với người khác là họ phải là người có tư duy khởi nghiệp. Ngoài ra, những quan niệm xã hội cũng có thể ảnh hưởng đến sự phát triển kinh doanh thông qua những nhận thức về nghề kinh doanh, về vị trí của doanh nhân trong xã hội và những tấm gương điển hình của doanh nhân trên các phương tiện thông tin đại chúng. Chính những yếu tố này sẽ giúp những nhà khởi nghiệp tiềm năng có ý định khởi nghiệp. Giai đoạn tiếp theo trong chu kỳ khởi nghiệp là biến ý định khởi nghiệp thành những hành động cụ thể để thành lập một hoạt động kinh doanh mới.

Giai đoạn này được tính kể từ khi nhà khởi nghiệp tiềm năng có 4 những đầu tư về thời gian, tiền bạc hay công sức cho việc khởi nghiệp đến khi hoạt động kinh doanh được thành lập trong vòng 3 tháng. Giai đoạn kế tiếp, đánh dấu sự ra đời chính thức của một hoạt động kinh doanh mới, được tính đến dưới 3,5 năm (GEM, 2014, tr. Điều này cho thấy, chu kỳ khởi nghiệp có thể chịu ảnh hưởng bởi yếu tố thời gian. Để minh chứng điều này, Trope & Liberman (2003, 2010) cho rằng, quá trình hình thành ý định và hành vi ở nhiều lĩnh vực (ví dụ hành vi mua hàng, hành vi sử dụng sản phẩm/dịch vụ, hành vi khởi nghiệp… ) phụ thuộc vào ý định và hành vi đó xảy ra ở tương lai gần hay xa.

Nghĩa là, yếu tố thời gian có khả năng làm sai lệch về việc hình thành ý định và hành vi của người đó. Trong những năm qua, một số nghiên cứu đã kiểm định quá trình đánh giá cơ hội khởi nghiệp và thành lập công ty thông qua sự tương tác giữa đặc điểm cơ hội và quá trình nhận thức của nhà khởi nghiệp, bao gồm nhận thức về rủi ro, học tập, hoặc ảnh hưởng của kiến thức trước đó (Grégoire & cộng sự, 2011). Cho đến nay, có ít nghiên cứu về nhận thức khởi nghiệp liên quan đến yếu tố thời gian (Brännback & Carsrud, 2017). Khi dự đoán hành vi, nếu hành vi xảy ra ở tương lai xa thì cá nhân có xu hướng đánh giá trừu tượng về hành vi này và cảm thấy tự tin, chấp nhận rủi ro, dễ dàng trong việc hình thành ý định, trong khi hành vi xảy ra trong tương lai gần thì cá nhân sẽ đánh giá chi tiết hơn, chịu rủi ro kém hơn, việc hình thành ý định và hành động cụ thể sẽ khó hơn, nhưng một khi đã hình thành ý định thì sẽ dễ dàng dẫn đến hành động hơn (Trope & Liberman, 2003).

Khoảng cách thời gian khiến cho cá nhân phóng đại ý định tích cực của họ (Alexander & cộng sự, 2008) và dự đoán không chính xác mối quan hệ tương quan giữa ý định và hành vi (Sun & Morwitz, 2010). Esfandiar & cộng sự (2019) cho biết số lượng sinh viên đã khởi nghiệp khi họ có ý định trong 3 năm tới (in the next three years) sẽ ít hơn 2 lần so với số lượng sinh viên có ý định khởi nghiệp trong thời gian ngắn (later), điều này được lý giải bởi độ trễ thời gian. Ngoài ra, nghiên cứu của Schlaegel & Koenig (2014) tác động nhận thức mong muốn khởi nghiệp đến ý định mạnh hơn đối với các mẫu không phải là sinh viên trong khi nhận thức khả năng khởi nghiệp lại tác động mạnh hơn đến ý định 5 đối với các mẫu là sinh viên. Nhóm tác giả này cho rằng, rất có thể có sự khác biệt giữa đối tượng là sinh viên và đối tượng khác ở chỗ ý định khởi nghiệp ở tương lai gần hay xa, nghĩa là có liên quan đến yếu tố thời gian.

Như vậy, nghiên cứu quá trình hình thành nhà khởi nghiệp tiềm năng là rất quan trọng, vì đây là bước đầu tiên của quá trình khởi nghiệp. Hơn nữa, ý định khởi nghiệp được xem là chỉ báo rất quan trọng tác động đến việc thành lập DN mới. Luận án này chỉ tập trung vào giai đoạn từ nhà khởi nghiệp tiềm năng đến ý định khởi nghiệp, vì vậy có 02 câu hỏi nghiên cứu được đặt ra: (1) Quá trình hình thành ý định khởi nghiệp của sinh viên Việt Nam như thế nào?