CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ ÁP DỤNG BIỆN PHÁP XỬ LÝ HÀNH CHÍNH ĐƯA VÀO CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC 1. Khái niệm, đặc điểm của biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc 1. Khái niệm về biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc Theo thời gian, tiến trình lập pháp ở nước ta, đối với biện pháp xử lý hành chính được quy định tại Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính năm 1995 và năm 2002 với tên gọi “biện pháp xử lý hành chính khác”. Tuy nhiên, chưa đưa ra được định nghĩa mang tính khoa học về biện pháp xử lý hành chính.
Đến năm 2012, khi Quốc hội thông qua Luật Xử lý vi phạm hành chính đã đưa ra định nghĩa đầu tiên về biện pháp xử lý hành chính. Như vậy, ta có khái niệm về biện pháp xử lí hành chính “Biện pháp xử lí hành chính là biện pháp được áp dụng đối với cá nhân vi phạm pháp luật về an ninh, trật tự, an toàn xã hội mà không phải là tội phạm, bao gồm biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng; đưa vào cơ sở bắt buộc và đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc”.1 Thời phong kiến, qua các triều đại từ bộ luật Hình thư (thời Lý), Quốc triều Hình luật (thời Trần), luật Hồng Đức (thời Lê) cho đến luật Gia Long đều không quy định về việc xử lý các hành vi nghiện ma túy. Vào thời kỳ diễn ra hai cuộc chiến tranh thế kỷ, cả nước tập trung vào việc chi viện và chiến đấu nhằm dành lại độc lập, hòa bình nên cũng không chú trọng đến việc xử lý người nghiện ma túy. Đến khi bước vào công cuộc đổi mới đất nước, hệ thống văn bản pháp luật được định hình rõ ràng theo từng đối tượng áp dụng.
Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Theo quy định pháp luật thì việc cai nghiện tại cơ sở cai nghiện bắt buộc là việc cai nghiện bằng hành vi cưỡng chế đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc đối với những đối tượng nghiện ma túy từ đủ 18 tuổi trở lên đã được cai nghiện tại gia đình, cộng đồng hoặc đã bị áp dụng nhiều lần biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn mà vẫn còn nghiện hoặc chưa bị áp dụng biện pháp này nhưng không có nơi cư trú ổn định nhằm mục đích cách ly những đối tượng nghiện ma túy khỏi cộng đồng2. Suy cho cùng, biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là biện pháp xử lý hành chính đối với người nghiện ma túy từ đủ 18 tuổi trở lên để chữa bệnh, lao động, học văn hóa, học nghề dưới sự quản lý của cơ sở cai nghiện bắt buộc. 1 Khoản 3 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 2 Theo Đinh Thùy Dung, “Quyết định đưa người nghiện ma túy vào cơ sở cai nghiện chi tiết nhất”, Luật Dương Gia, https://luatduonggia.vn/quyet-dinh-dua-nguoi-nghien-ma- tuy-vao-co-so-cai-nghien-chi-tiet-nhat/, 13/07/2021.
Đặc điểm của biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc Biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là một biện pháp xử lý hành chính đặc biệt nhằm ngăn ngừa các hành vi vi phạm pháp luật, biện pháp xử lý hành chính được áp dụng đối với người nghiện với mục đích là bắt buộc cai nghiện, chữa bệnh, lao động, học văn hóa, học nghề dưới sự quản lý của các cơ sở cai nghiện bắt buộc và có những đặc điểm sau: Trước hết, biện pháp đưa một người vào trung tâm cai nghiện bắt buộc là biện pháp cưỡng chế hành chính đặc biệt của nhà nước; tính chất đặc biệt của biện pháp thể hiện ở những góc độ về phạm vi, đối tượng, điều kiện, thẩm quyền và thủ tục áp dụng. Cụ thể, các vi phạm pháp luật bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc không phải là tội phạm, có nghĩa là những hành vi đó không đủ các yếu tố để cấu thành tội phạm (chưa đủ yếu tố chịu trách nhiệm hình sự). Các vi phạm pháp luật bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc cũng không đơn thuần là vi phạm hành chính nên không thể chỉ áp dụng việc xử phạt vi phạm hành chính là xong. Như vậy, đặc điểm phạm vi áp dụng biện pháp này là những người nghiện ma túy từ đủ 18 tuổi trở lên mà theo quy định của pháp luật thuộc trường hợp cần áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc3.
Biện pháp hành chính đưa một người vào trung tâm cai nghiện bắt buộc là hợp pháp vì được quy định trong “Luật Quốc hội”, “Quy chế Ủy ban Thường vụ Quốc hội”, “Sắc lệnh của Quốc hội” và các văn bản pháp luật khác. Cưỡng chế còn được thể hiện ở chỗ, biện pháp này là bắt buộc đối với bị đơn. Đây cũng là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất trong 4 biện pháp hành chính vì nó hạn chế quyền tự do cá nhân của bị đơn trong một khoảng thời gian nhất định. Thứ hai, biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc mang tính chất khắc nghiệt cao hơn so với các biện pháp cưỡng chế hành chính khác.
Đối với người bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc phải bị cách ly khỏi xã hội một thời gian từ 12 tháng đến 24 tháng để giúp họ chữa bệnh, lao động, học văn hóa, học nghề dưới sự quản lý, giáo dục của cơ sở cai nghiện. Xét về bản chất, việc xử lý hành chính dù sao cũng nhẹ hơn việc bị xử lý hình sự. Tuy nhiên, xét ở góc độ về thời gian cách ly khỏi xã hội của biện pháp này còn cao hơn so với một số trường hợp tội phạm bị áp dụng hình phạt tù có thời hạn theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Hà Quang Thanh, “Biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc và những nội dung cần hướng dẫn thi hành”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 18 (442) ,22/12/2021 8 Thứ ba, biện pháp này chỉ áp dụng đối với cá nhân là công dân Việt Nam, vậy nên đối tượng bị đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc để áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là cá nhân mang quốc tịch Việt Nam (người nghiện ma túy từ 18 tuổi trở lên4 và có đủ điều kiện tại Điều 96 “Luật Xử lí vi phạm hành chính năm 2012, sửa đổi, bổ sung năm 2020).
Bản chất của biện pháp này là hạn chế quyền tự do của chủ thể trong một khoảng thời gian nhất định. Biện pháp này chỉ áp dụng đối với cá nhân và không áp dụng xử phạt đối với hành vi vi phạm hành chính như tổ chức. Lưu ý, đối với cá nhân phải là công dân Việt Nam, người nước ngoài thực hiện hành vi vi phạm pháp luật tại Việt nam phải tuân thủ quy định tại Điều 23, Khoản 8 Nghị định của Chính phủ số 144/2021/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực trật tự, an ninh, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng cháy, chữa cháy; cứu nạn, cứu hộ; phòng, chống bạo lực gia đình thì tùy theo mức độ vi phạm có thể bị áp dụng hình thức xử phạt trục xuất khỏi nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam; bởi vì, đối với người nước ngoài, họ là những chủ thể đặc biệt, là người có quốc tịch của một quốc gia khác đang lao động, học tập, công tác và sinh sống trên lãnh thổ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Họ có tư cách pháp lý và được Việt Nam bảo hộ quyền, đồng thời các hành vi của họ sẽ có đại sứ quán của nước họ mang quốc tịch quản lý.
Tránh ảnh hưởng đến quyền của cá nhân nước ngoài tại Việt Nam và ảnh hưởng quan hệ ngoại giao thì biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc chỉ được áp dụng với công dân Việt Nam. Thứ tư, việc áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện 5; trình tự, thủ tục thực hiện biện pháp này rất nghiêm ngặt; bản chất của biện pháp đưa vào trung tâm cai nghiện bắt buộc là hạn chế quyền tự do của đối tượng nên trình tự, thủ tục thực hiện biện pháp này phải tuân theo các quy định tương đối nghiêm ngặt; điều này đảm bảo rằng các cơ quan có thẩm quyền có quyền hạn chế trong thời gian vi phạm nhân quyền. Vai trò của việc áp dụng biện pháp xử lí hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc Cơ sở cai nghiện bắt buộc là danh cho những đối tượng nghiện ma túy khám, chữa bệnh và điều trị cắt cơn nghiện trong quá trình áp dụng biện pháp xử lý hành 4 Khoản 2 Điều 5 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2020 quy định: “biện pháp xử lý hành chính không áp dụng đối với người nước ngoài”. 5 Trần Quang Vũ, “Bảo đảm quyền của người bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc”, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số 02 – 2022, tr.
9 chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Trong thời gian chấp hành quyết định của Tòa án, tại cơ sở cai nghiện bắt buộc, người nghiện ma túy được sàng lọc, được điều trị, được tư vấn nhằm thay đổi hành vi, nhân cách, nâng cao kỹ năng sống và kỹ năng phòng chống tái nghiện, được sinh sống, ăn uống, được học văn hóa, học nghề, sinh hoạt dưới sự quản lý của cơ sở cai nghiện. Ngoài vai trò quản lý đối tượng nghiện ma túy, biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc còn có vai trò chăm sóc y tế, giáo dục họ để trở thành người có ích cho xã hội. Người nghiện ma túy là những đối tượng tiềm ẩn nguy hiểm cho xã hội.
Ma túy gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, làm giảm khả năng lao động của con người. Nghiện ma túy có thể gây ảo giác, khi đã lệ thuộc vào ma túy, người nghiện sẽ tìm đủ mọi cách để có điều kiện sử dụng ma túy. Khi không có kinh tế để sử dụng thường xuyên, người nghiện dễ này sinh ý định trộm cắp. Đây cũng chính là nguyên nhân làm nảy sinh các tệ nạn xã hội như trộm cắp, mại dâm, cờ bạc… Tiêm chích ma túy, dùng chung bơm kim tiêm không tiệt trùng dễ dẫn đến lây nhiệm HIV.