Nghiên Cứu Về Trạng Từ Gia Ngữ Tiếng Anh Và Cách Biểu Đạt Tương Đương Trong Tiếng Việt

Khám phá luận án tiến sĩ về trạng từ gia ngữ tiếng Anh và cách biểu đạt tương đương trong tiếng Việt, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ học.

• Tác giả: Trần Thị Mai Đào
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Trạng Từ Gia Ngữ Tiếng Anh Và Cách Biểu Đạt Tương Đương Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• CÁCH DỊCH THUẬT NGỮ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• Giới thiệu đề tài luận án
• Tính thời sự của đề tài luận án
• Cái mới và ý nghĩa của luận án
• Đối tượng và mục đích nghiên cứu của luận án
• Phương pháp và tư liệu nghiên cứu của luận án
• Phạm vi nghiên cứu và cấu trúc của luận án
• 1. Chương 1: Một số vấn đề lý luận liên quan đến luận án
• 1.1. Lý luận về từ loại
• 1.2. Trạng từ trong tiếng Anh
• 1.2.1. Trạng từ tiếng Anh trong hệ thống từ loại tiếng Anh
• 1.2.2. Đặc điểm của trạng từ tiếng Anh
• 1.2.2.1. Về mặt hình thái học
• 1.2.2.2. Về chức năng cú pháp
• 1.2.2.3. Về chức năng ngữ nghĩa
• 1.3. Vấn đề trạng từ trong tiếng Việt
• 1.3.1. Phó từ tiếng Việt trong hệ thống từ loại tiếng Việt
• 1.3.2. Đặc điểm của phó từ tiếng Việt
• 1.4. Cách hiểu về gia ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 1.4.1. Gia ngữ tiếng Anh
• 1.4.1.1. Quan điểm về gia ngữ của R.
• 1.4.1.2. Quan điểm về gia ngữ của M.
• 1.4.1.3. Quan điểm về gia ngữ của tác giả luận án
• 1.4.2. Gia ngữ tiếng Việt
• 1.5. Tiểu kết
• 2. Chương 2: Trạng từ tiếng Anh trong chức năng gia ngữ
• 2.1. Trạng từ gia ngữ tiếng Anh bổ nghĩa cho vị tố: chức năng 1
• 2.1.1. Trạng từ gia ngữ quá trình
• 2.1.1.1. Chức năng của trạng từ gia ngữ phương thức
• 2.1.1.2. Vị trí và trật tự của trạng từ gia ngữ phương thức
• 2.1.2. Trạng từ gia ngữ địa điểm
• 2.1.2.1. Chức năng của trạng từ gia ngữ địa điểm
• 2.1.2.2. Vị trí và trật tự của trạng từ gia ngữ địa điểm
• 2.1.3. Trạng từ gia ngữ thời gian
• 2.1.3.1. Chức năng của trạng từ gia ngữ thời gian
• 2.1.3.2. Vị trí và trật tự của trạng từ gia ngữ thời gian
• 2.2. Trạng từ gia ngữ tiếng Anh vừa bổ nghĩa cho vị tố vừa bổ nghĩa cho những phần khác trong câu: chức năng 2
• 2.2.1. Trạng từ gia ngữ nhấn mạnh
• 2.2.1.1. Chức năng của trạng từ gia ngữ nhấn mạnh
• 2.2.1.2. Vị trí và trật tự của trạng từ gia ngữ nhấn mạnh
• 2.2.2. Trạng từ gia ngữ tiêu điểm
• 2.2.2.1. Chức năng của trạng từ gia ngữ tiêu điểm
• 2.2.2.2. Vị trí và trật tự của trạng từ gia ngữ tiêu điểm
• 2.3. Trạng từ gia ngữ tiếng Anh với khả năng diễn đạt nghĩa chu cảnh và nghĩa liên nhân
• 2.4. Tiểu kết
• 3. Chương 3: Cách biểu đạt tương đương ở tiếng Việt của trạng từ gia ngữ tiếng Anh trong chức năng 1
• 3.1. Cách biểu đạt tương đương của trạng từ gia ngữ phương thức
• 3.1.1. Trạng từ gia ngữ phương thức ở cuối câu
• 3.1.1.1. Mô hình trật tự
• 3.1.1.2. Cách biểu đạt tương đương
• 3.1.2. Trạng từ gia ngữ phương thức ở giữa câu
• 3.1.2.1. Mô hình trật tự
• 3.1.2.2. Cách biểu đạt tương đương
• 3.1.3. Trạng từ gia ngữ phương thức ở đầu câu
• 3.1.3.1. Mô hình trật tự
• 3.1.3.2. Cách biểu đạt tương đương
• 3.1.4. Những trường hợp đặc biệt
• 3.2. Cách biểu đạt tương đương của trạng từ gia ngữ địa điểm
• 3.2.1. Trạng từ gia ngữ vị trí
• 3.2.2. Trạng từ gia ngữ phương hướng
• 3.2.2.1. Trạng từ gia ngữ nêu điểm đến hoặc đích đến
• 3.2.2.2. Trạng từ gia ngữ phương hướng nêu mối liên hệ lẫn nhau
• 3.2.2.3. Trạng từ gia ngữ nêu chuyển động xa dần
• 3.2.2.4. Trạng từ gia ngữ nêu chuyển động theo một con đường
• 3.2.2.5. Trạng từ gia ngữ nêu chuyển động qua một vật
• 3.2.2.6. Trạng từ gia ngữ nêu chuyển động theo hướng bất định
• 3.3. Cách biểu đạt tương đương của trạng từ gia ngữ thời gian
• 3.3.1. Trạng từ gia ngữ nêu thời điểm xác định
• 3.3.2. Trạng từ gia ngữ tần suất
• 3.3.3. Trạng từ gia ngữ nêu mối liên hệ thời gian
• 3.3.4. Những trường hợp đặc biệt
• 3.3.4.1. Trạng từ gia ngữ nêu thời điểm xác định: now
• 3.3.4.2. Trạng từ gia ngữ nêu tần suất bất định: never
• 3.3.4.3. Trạng từ gia ngữ nêu mối liên hệ thời gian: still
• 3.4. Tiểu kết
• 4. Chương 4: Cách biểu đạt tương đương ở tiếng Việt của trạng từ gia ngữ tiếng Anh trong chức năng 2
• 4.1. Cách biểu đạt tương đương của trạng từ gia ngữ nhấn mạnh
• 4.1.1. Trạng từ nhấn mạnh làm gia ngữ
• 4.1.1.1. Trạng từ gia ngữ cường điệu
• 4.1.1.2. Trạng từ gia ngữ khuyếch đại
• 4.1.1.3. Trạng từ gia ngữ giảm thiểu
• 4.1.2. Trạng từ nhấn mạnh làm bổ tố
• 4.1.2.1. Yếu tố bổ nghĩa là yếu tố bậc 6
• 4.1.2.2. Yếu tố bổ nghĩa là yếu tố nhấn mạnh
• 4.1.2.3. Yếu tố bổ nghĩa là yếu tố giảm nhẹ
• 4.1.3. Những trường hợp đặc biệt
• 4.2. Cách biểu đạt tương đương của trạng từ gia ngữ tiêu điểm
• 4.2.1. Trạng từ gia ngữ tiêu điểm đứng trước vị tố
• 4.2.2. Trạng từ gia ngữ tiêu điểm đứng trước chủ ngữ
• 4.2.3. Trạng từ gia ngữ tiêu điểm đứng trước tân ngữ
• 4.2.4. Những trường hợp đặc biệt
• 4.3. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TƯ LIỆU TRÍCH DẪN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Trạng Từ Gia Ngữ Tiếng Anh

Luận án tập trung vào việc nghiên cứu trạng từ gia ngữ (adverbial phrase) trong tiếng Anh và cách chúng được biểu đạt tương đương trong tiếng Việt. Đối tượng nghiên cứu là các trạng từ gia ngữ trong mối quan hệ với các cách diễn đạt tương đương trong tiếng Việt. Luận án xem xét sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, đặc biệt là về chức năng cú pháp (cú pháp), ngữ nghĩa (ý nghĩa) và ngữ dụng của các trạng từ gia ngữ này. Mục tiêu là xác định các quy tắc chuyển đổi và biến đổi ngôn ngữ để dịch (dịch thuật) hiệu quả.

1.1. Giới Thiệu Về Trạng Từ Gia Ngữ Trong Tiếng Anh

Trạng từ gia ngữ (adjuncts) là một thành phần quan trọng trong cấu trúc ngữ pháp của tiếng Anh. Chúng bổ nghĩa cho động từ, tính từ, hoặc toàn bộ mệnh đề, cung cấp thông tin về thời gian, địa điểm, cách thức, nguyên nhân, và các khía cạnh khác của hành động hoặc trạng thái được mô tả. Theo Trần Thị Mai Đào, trạng từ gia ngữ là những thành phần phụ trong câu, đảm nhận chức năng cú pháp và có ý nghĩa biểu biện. Việc hiểu rõ chức năng và vị trí của trạng từ gia ngữ là rất quan trọng để nắm vững ngữ pháp tiếng Anh.

1.2. Khái Niệm Về Biểu Đạt Tương Đương Trong Tiếng Việt

Trong tiếng Việt, không có một phạm trù từ loại hoàn toàn tương đương với trạng từ trong tiếng Anh. Tuy nhiên, có nhiều cách để diễn đạt ý nghĩa tương tự thông qua các phó từ, cụm giới từ, hoặc cấu trúc câu khác. Việc xác định các cách biểu đạt tương đương này là một thách thức, đòi hỏi sự phân tích kỹ lưỡng về ngữ nghĩa và chức năng của trạng từ gia ngữ trong ngữ cảnh cụ thể. Luận án này tập trung vào việc tìm kiếm và phân loại các cách chuyển đổi ngôn ngữ này.

II. Vấn Đề Thách Thức Khi Dịch Trạng Từ Gia Ngữ Anh Việt

Việc dịch trạng từ gia ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về cấu trúc, ngữ pháp, và cách biểu đạt giữa hai ngôn ngữ. Một trạng từ gia ngữ trong tiếng Anh có thể có nhiều cách dịch khác nhau trong tiếng Việt, tùy thuộc vào ngữ cảnh và ý định của người dịch. Sự tương quan giữa trạng từ gia ngữ trong tiếng Anh và phó từ trong tiếng Việt không phải lúc nào cũng rõ ràng, dẫn đến lỗi sai trong quá trình dịch thuật (dịch thuật).

2.1. Sự Khác Biệt Về Cấu Trúc Và Ngữ Pháp Giữa Anh Việt

Tiếng Anh là một ngôn ngữ phân tích, trong khi tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn lập. Điều này dẫn đến sự khác biệt lớn về cấu trúc câu và cách các từ được kết hợp với nhau. Trạng từ gia ngữ trong tiếng Anh thường có vị trí linh hoạt trong câu, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các cấu trúc cố định hơn. Việc chuyển đổi giữa hai cấu trúc này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cả hai ngôn ngữ.

2.2. Thách Thức Trong Việc Truyền Tải Ý Nghĩa Và Sắc Thái

Ngoài sự khác biệt về cấu trúc, việc truyền tải chính xác ý nghĩa và sắc thái của trạng từ gia ngữ cũng là một thách thức lớn. Một trạng từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, và việc tìm ra biểu đạt tương đương phù hợp trong tiếng Việt đòi hỏi sự nhạy bén về ngôn ngữ và văn hóa. Các yếu tố như cường độ, tần suất, và quan điểm của người nói cũng cần được xem xét.

2.3. Xác Định Tương Quan Giữa Trạng Từ Gia Ngữ Và Phó Từ

Việc xác định tương quan chính xác giữa trạng từ gia ngữ trong tiếng Anh và phó từ trong tiếng Việt thường gặp khó khăn. Phó từ trong tiếng Việt không hoàn toàn tương đương với trạng từ trong tiếng Anh, cả về chức năng và phạm vi sử dụng. Cần có sự phân tích kỹ lưỡng để tìm ra cách diễn đạt phù hợp, có thể sử dụng phó từ, cụm từ, hoặc thậm chí thay đổi cấu trúc câu.

III. Phương Pháp Phân Tích Và Dịch Trạng Từ Gia Ngữ Anh Việt

Để giải quyết những thách thức trên, luận án sử dụng một phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp giữa phân tích ngôn ngữ học, đối chiếu ngôn ngữ, và dịch thuật học. Phương pháp bao gồm việc xác định chức năng và ý nghĩa của trạng từ gia ngữ trong tiếng Anh, phân tích các cách biểu đạt tương đương trong tiếng Việt, và đánh giá hiệu quả của các bản dịch. Nghiên cứu ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng.

3.1. Xác Định Chức Năng Cú Pháp Và Ngữ Nghĩa Của Trạng Từ

Bước đầu tiên là xác định rõ chức năng cú pháp (ví dụ: bổ nghĩa cho động từ, tính từ, hay toàn bộ mệnh đề) và ngữ nghĩa (ví dụ: chỉ thời gian, địa điểm, cách thức) của trạng từ gia ngữ trong câu gốc tiếng Anh. Điều này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về ngữ pháp tiếng Anh và khả năng phân tích cú pháp một cách chính xác. Theo Diệp Quang Ban, cần hiểu rõ về điều biến nghĩa để có thể xác định được đúng chức năng của trạng từ.

3.2. Phân Tích Các Cách Biểu Đạt Tương Đương Trong Tiếng Việt

Sau khi xác định được chức năng và ý nghĩa của trạng từ gia ngữ, cần phân tích các cách biểu đạt tương đương có thể có trong tiếng Việt. Điều này có thể bao gồm việc sử dụng phó từ, cụm giới từ, hoặc thay đổi cấu trúc câu. Cần xem xét cả ý nghĩa tường minh và hàm ý của trạng từ để đảm bảo bản dịch chính xác.

3.3. Đánh Giá Hiệu Quả Của Bản Dịch Và Điều Chỉnh

Cuối cùng, cần đánh giá hiệu quả của các bản dịch khác nhau và điều chỉnh để đạt được sự chính xác và tự nhiên cao nhất. Điều này có thể bao gồm việc so sánh các bản dịch với nhau, tham khảo ý kiến của các chuyên gia, và thử nghiệm các bản dịch trên người bản ngữ. Mục tiêu là tạo ra bản dịch truyền tải đúng ý nghĩa và sắc thái của trạng từ gia ngữ trong ngữ cảnh cụ thể.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Dịch Các Loại Trạng Từ Gia Ngữ

Luận án đi sâu vào phân tích và dịch các loại trạng từ gia ngữ khác nhau, bao gồm trạng từ chỉ thời gian, địa điểm, cách thức, lý do, và mục đích. Đối với mỗi loại, luận án đưa ra các ví dụ cụ thể và phân tích các cách biểu đạt tương đương trong tiếng Việt, đồng thời chỉ ra những khó khăn và thách thức trong quá trình dịch. Ứng dụng vào nghiên cứu ngôn ngữ cụ thể.

4.1. Dịch Trạng Từ Gia Ngữ Chỉ Thời Gian Và Địa Điểm

Trạng từ gia ngữ chỉ thời gian và địa điểm thường được dịch bằng các phó từ hoặc cụm giới từ tương ứng trong tiếng Việt. Tuy nhiên, cần chú ý đến sự khác biệt về cấu trúc và vị trí trong câu. Ví dụ, trạng từ "yesterday" có thể được dịch là "hôm qua", nhưng vị trí của nó trong câu có thể khác nhau giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

4.2. Dịch Trạng Từ Gia Ngữ Chỉ Cách Thức Và Mục Đích

Trạng từ gia ngữ chỉ cách thức và mục đích thường được dịch bằng các cụm từ hoặc mệnh đề chỉ mục đích trong tiếng Việt. Việc lựa chọn biểu đạt tương đương phù hợp phụ thuộc vào ngữ cảnh và ý định của người dịch. Ví dụ, trạng từ "carefully" có thể được dịch là "một cách cẩn thận" hoặc "cẩn thận".

4.3. Dịch Trạng Từ Gia Ngữ Nhấn Mạnh Và Tiêu Điểm

Trạng từ gia ngữ nhấn mạnh (intensifiers) và tiêu điểm (focus adjuncts) được sử dụng để làm nổi bật một thành phần cụ thể trong câu. Khi dịch sang tiếng Việt, cần tìm các cách biểu đạt tương đương để truyền tải ý nghĩa nhấn mạnh hoặc tập trung này, có thể sử dụng các từ như "thậm chí", "ngay cả", "chỉ", hoặc thay đổi cấu trúc câu.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Về Trạng Từ Gia Ngữ Tương Lai

Luận án đã góp phần làm sáng tỏ những đặc điểm và cách biểu đạt tương đương của trạng từ gia ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong giảng dạy, dịch thuật, và nghiên cứu ngôn ngữ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khía cạnh cần được khám phá thêm, đặc biệt là về sự khác biệt văn hóa và ngữ dụng giữa hai ngôn ngữ. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc đối chiếu ngôn ngữ, khám phá các cách biến đổi khác.

5.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Và Đóng Góp

Luận án đã xác định được nhiều cách biểu đạt tương đương trong tiếng Việt cho các loại trạng từ gia ngữ khác nhau trong tiếng Anh. Kết quả nghiên cứu này cung cấp một cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc dịch trạng từ gia ngữ một cách chính xác và tự nhiên. Đồng thời, luận án cũng chỉ ra những khó khăn và thách thức trong quá trình dịch, giúp người dịch có thể tránh được những lỗi sai thường gặp.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Tiếp Theo Về Trạng Từ

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc khám phá sự khác biệt văn hóa và ngữ dụng giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong việc sử dụng trạng từ gia ngữ. Ngoài ra, có thể nghiên cứu sâu hơn về chức năng của trạng từ gia ngữ trong các lĩnh vực chuyên ngành khác nhau, và phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật tự động cho trạng từ gia ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng sau khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và tổ chức thành công Hội nghị Thượng đỉnh APEC lần thứ 14 tại Hà Nội đã tạo nên một bước ngoặt lớn về nhu cầu giao tiếp học thuật, ngoại giao và thương mại song phương. Trong tiến trình này, năng lực thụ đắc và chuyển dịch chính xác tiếng Anh trở thành điều kiện tiên quyết. Tuy nhiên, rào cản nhận thức lớn nhất đối với người học và các nhà dịch thuật Việt ngữ xuất phát từ sự bất tương thích loại hình sâu sắc giữa một ngôn ngữ biến hình/hòa kết như tiếng Anh và một ngôn ngữ phi biến hình/đơn lập như tiếng Việt. Trong khi tiếng Anh sở hữu một hệ thống trạng từ (adverbs) phức tạp đóng vai trò trung tâm trong tổ chức cú pháp câu, thì ngữ pháp tiếng Việt lại thiếu vắng một phạm trù từ loại tương đương trực tiếp, dẫn đến sự lúng túng kinh niên trong việc diễn giải và thụ đắc.

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học "Trạng từ gia ngữ tiếng Anh và cách biểu đạt tương đương trong tiếng Việt" của tác giả Trần Thị Mai Đào (2009, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội) là công trình tiên phong giải quyết toàn diện khoảng trống nghiên cứu (research gap) này. Dù lịch sử ngôn ngữ học ghi nhận nhiều chuyên luận về trạng từ tiếng Anh hoặc phó từ tiếng Việt, chưa có một công trình đối chiếu nào thiết lập được hệ thống mô hình cú pháp - ngữ nghĩa quy mô lớn giữa trạng từ gia ngữ tiếng Anh và các phương thức biểu đạt tương đương trong tiếng Việt trên cơ sở kết hợp giữa ngữ pháp miêu tả cấu trúc và ngữ pháp chức năng hệ thống.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Căn cứ vào các đặc trưng hình thái học, cú pháp học và ngữ nghĩa học, trạng từ gia ngữ tiếng Anh có tương đương với phạm trù phó từ trong tiếng Việt hay không?
• RQ2: Các trạng từ gia ngữ tiếng Anh thuộc nhóm chức năng 1 (bổ nghĩa cho vị tố: phương thức, địa điểm, thời gian) được chuyển dịch sang các mô hình cú pháp tương đương nào trong tiếng Việt?
• RQ3: Các trạng từ gia ngữ tiếng Anh thuộc nhóm chức năng 2 (vừa bổ nghĩa cho vị tố vừa hạn định phạm vi các thành phần khác: nhấn mạnh, tiêu điểm) tạo ra những cơ chế tương đương cú pháp - ngữ dụng nào trong tiếng Việt?
• RQ4: Mức độ tương đương về nghĩa kinh nghiệm (nghĩa chu cảnh) và nghĩa liên nhân được phân bố như thế nào qua quá trình chuyển dịch liên ngôn ngữ?
• H1: Trạng từ tiếng Anh và phó từ tiếng Việt không đồng nhất về mặt phân loại từ loại; sự tương đương giữa hai ngôn ngữ chủ yếu diễn ra ở cấp độ cấu trúc ngữ đoạn và mô hình cú pháp vị từ.
• H2: Trạng từ gia ngữ phương thức tiếng Anh khi chuyển dịch sang tiếng Việt có xu hướng chuyển hóa thành tính từ làm bổ ngữ sau động từ hoặc cụm giới từ hóa hơn là phó từ.
• H3: Trạng từ gia ngữ nhấn mạnh và tiêu điểm biểu đạt nghĩa liên nhân phản ánh rõ nét tính phân độ và ngữ cảnh hóa đặc thù của tiếng Việt.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết cấu trúc - miêu tả của Randolph Quirk et al. (1985) về phân định thành phần trạng ngữ (Adjuncts, Disjuncts, Conjuncts) và ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics) của M.A.K. Halliday (1985/1994) cùng trường phái Downing & Locke (1992/2006). Phạm vi nghiên cứu khảo sát hàng nghìn ngữ cảnh thực tế từ tác phẩm văn học Anh hiện đại (George Orwell, Ernest Hemingway...), văn bản khoa học kỹ thuật và hệ thống từ điển chuẩn mực, được tổng hợp qua 28 bảng biểu và 6 sơ đồ cấu trúc chi tiết trên 214 trang chuyên khảo.

Literature Review và Positioning

Lịch sử ngữ pháp học phương Tây từ thời cổ đại Hy - La (Protogoras, Platon, Aristotle, Donatus, Priscianus) đã ghi nhận sự phân định từ loại như một nỗ lực phân tích các thành phần của lời nói (partes orationis). Tuy nhiên, trạng từ luôn là phạm trù gây tranh cãi gay gắt nhất. F.R. Palmer (1971) trong Grammar đã chứng minh sự bất cập của việc gộp chung các từ như quickly, very, usually vào một từ loại duy nhất, chỉ ra rằng cấu trúc cú pháp của chúng hoàn toàn triệt tiêu lẫn nhau khi thử nghiệm thay thế ("He ran away quickly" nhưng không thể nói *He ran away very hay *He has a quickly fast car). Randolph Quirk et al. (1972, 1985) đã gọi trạng từ là "loại từ ít thỏa mãn nhất trong các từ loại truyền thống" (the least satisfactory of the traditional parts of speech), đồng thời mô tả đây là một tập hợp không thuần nhất (heterogeneous category).

Trong dòng chảy ngữ pháp hiện đại, hai trường phái lớn đã định hình cách tiếp cận trạng từ:

1. Trường phái Cấu trúc luận - Miêu tả: Randolph Quirk, Sidney Greenbaum, Geoffrey Leech và Jan Svartvik (1985) trong A Comprehensive Grammar of the English Language đã tái cấu trúc toàn bộ hệ thống trạng ngữ, phân chia thành bốn nhóm lớn: Gia ngữ (Adjuncts), Biệt ngữ (Disjuncts), Liên ngữ (Conjuncts) và Phụ ngữ (Subjuncts). Trong đó, gia ngữ là thành phần duy nhất được tích hợp hoàn toàn vào cấu trúc cú pháp của mệnh đề (integrated in clause structure). Sylvia Chalker (1984) tinh gọn hệ thống này thành 7 tiểu loại dựa trên sự tương tác giữa vị trí và chức năng ngữ nghĩa.
2. Trường phái Ngữ pháp Chức năng Hệ thống (SFL): M.A.K. Halliday (1985, 1994) cùng Angela Downing và Philip Locke (1992, 2006) trong English Grammar: A University Course đã chuyển dịch trọng tâm từ hình thái từ loại sang chức năng của cụm trạng từ (adverbial group) trong cấu trúc cú (clause structures), đặc biệt là vai trò của trạng từ với tư cách chính tố (head) đảm nhận chức năng diễn đạt nghĩa chu cảnh (circumstantial meaning) và nghĩa liên nhân (interpersonal meaning).

Tại Việt Nam, vấn đề từ loại và sự tồn tại của "phó từ" hay "trạng từ" trải qua bốn khuynh hướng tranh luận học thuật sâu sắc:

1. Khuynh hướng truyền thống ngữ nghĩa (G. Aubaret 1867, Trương Vĩnh Ký 1883, E. Barbier 1925, Trần Trọng Kim - Bùi Kỷ - Phạm Duy Khiêm 1940, Bùi Đức Tịnh 1952) sao phỏng ngữ pháp tiếng Pháp/La-tinh để xác lập hệ thống từ loại tiếng Việt.
2. Khuynh hướng hình thái học phủ nhận từ loại tiếng Việt: H. Grammont và Lê Quang Trinh (1911) khẳng định: "Trong tiếng Việt, không có quán từ, danh từ, cũng không có đại từ, động từ không có giống, không có số: chỉ có từ không thôi, những từ đó nhất loạt là đơn âm tiết, nói chung không biến hình...". Tiếp nối quan điểm này, Hồ Hữu Tường (1949) và Nguyễn Hiến Lê (1952) cũng phủ nhận phạm trù từ loại ở một ngôn ngữ phi biến hình.
3. Khuynh hướng cú bản vị (Phan Khôi 1955, Nguyễn Lân 1956) lấy chức năng trong câu làm gốc, trong đó Phan Khôi là người đầu tiên đặt ra thuật ngữ "phó từ" từ khái niệm Hán tự đối lập với "chính".
4. Khuynh hướng phân phối và kết hợp: Lê Văn Lý (1948), M.B. Emeneau (1951), Nguyễn Kim Thản (1963), Đinh Văn Đức (1986) và Diệp Quang Ban (1989, 2005) chứng minh từ loại tiếng Việt là phạm trù từ vựng - ngữ pháp được xác định qua khả năng kết hợp ngữ lưu và chức năng cú pháp.

Công trình của Trần Thị Mai Đào đã định vị chính xác điểm giao thoa này: không đồng nhất một cách khiên cưỡng trạng từ tiếng Anh với phó từ tiếng Việt, mà thiết lập một mô hình đối chiếu chuyển dịch liên tầng giữa gia ngữ tiếng Anh với toàn bộ mạng lưới cấu trúc tương đương trong tiếng Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại bốn đóng góp đột phá đối với lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu và ngữ pháp chức năng:

1. Phân hóa ranh giới nội vi - ngoại vi của trạng ngữ: Vận dụng chuẩn xác luận điểm của Diệp Quang Ban (2005): "Gia ngữ: là yếu tố gần gũi với nghĩa biểu hiện tức sự thể được diễn đạt trong câu, là thành phần câu (thành phần phụ), đảm nhận chức năng cú pháp trong cấu trúc cú pháp của câu", luận án phân biệt rạch ròi trạng từ gia ngữ với biệt tố (disjuncts) và liên tố (conjuncts), tạo cơ sở phương pháp luận nhất quán cho việc phân tích cú pháp liên ngôn ngữ.
2. Tái định vị bản chất chức năng cú pháp của trạng từ tiếng Anh: Phân lập rõ hai cơ chế hoạt động: Chức năng 1 (bổ nghĩa hạt nhân cho vị tố/predicator) và Chức năng 2 (vừa tác động lên vị tố vừa chi phối phạm vi của các thành phần danh ngữ, tính ngữ hoặc xác định từ).
3. Bác bỏ giả thuyết tương đương từ loại học đối đẳng: Chứng minh một cách thuyết phục rằng tính đối đẳng giữa trạng từ tiếng Anh và phó từ tiếng Việt là rất thấp; sự tương đương chỉ được thiết lập thông qua chuyển dịch vị từ tính, tính từ tính hóa hoặc cấu trúc hóa giới ngữ.
4. Mở rộng lý thuyết nghĩa kinh nghiệm và nghĩa liên nhân của Halliday: Chứng minh cách thức các trạng từ gia ngữ tiếng Anh chuyển hóa từ chức năng định vị chu cảnh (circumstantial) của sự thể sang chức năng định lượng thái độ, mức độ và lập trường liên nhân (interpersonal) trong phát ngôn tiếng Việt.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Cấu trúc trạng ngữ của Quirk et al. (1985), Hệ thống cụm trạng từ của Downing & Locke (2006) và Cấu trúc chức năng SFL của Halliday (1994). Tác giả thiết lập hệ thống chuẩn hóa thuật ngữ đối chiếu chuẩn mực:

• Modify: Bổ nghĩa (khác với cách gọi "điều biến nghĩa" của Diệp Quang Ban hay "giới định nghĩa" của Nguyễn Văn Độ).
• Modifier: Bổ tố.
• Head: Chính tố.
• Adjunct, Disjunct, Conjunct: Gia ngữ, Biệt ngữ, Liên ngữ.
• Intensifier, Emphasizer, Amplifier, Downtoner: Gia ngữ nhấn mạnh, Gia ngữ cường điệu, Gia ngữ khuếch đại, Gia ngữ giảm thiểu.

Khung phân tích được vận hành qua hai trục chức năng chính:

• Trục 1 (Chức năng vị từ - Chu cảnh): Khảo sát trạng từ gia ngữ phương thức (GNpt), địa điểm (GNđđ), thời gian (GNtg).
• Trục 2 (Trục bổ tố đa tầng - Liên nhân): Khảo sát trạng từ gia ngữ nhấn mạnh (GNnm) và tiêu điểm (GNtđ) trong quan hệ với động từ biến vị (ĐTBV), vị tố (VT), bổ ngữ (BN) và tân ngữ (TN).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên lập trường triết học thực chứng phản biện (Critical Realism) kết hợp với chủ nghĩa thực dụng chức năng (Functional Pragmatics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phương pháp định lượng thống kê với phân tích định tính chuyên sâu về cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.

Luận án tập trung vào trạng từ đơn (single-word adverbs) có tư cách từ vựng độc lập, phân lập theo hai nhóm chức năng cốt lõi và 5 tiểu loại chức năng chính yếu nhằm đảm bảo tính tập trung và độ sâu phân tích.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 4 bước:

1. Thu thập và phân lập ngữ liệu: Trích xuất ngữ cảnh thực tế từ các tác phẩm văn học kinh điển như đoạn trích miêu tả của George Orwell:

   "It was about forty yards to the gallows... He walked clumsily with his bound arms but quite steadily with that bobbing gait of the Indian who never straightens his knees. At each step, his muscles slid neatly into place... he stepped slightly aside to avoid a puddle on the path." và các văn bản khoa học công nghệ: "Industrial machinery is made almost entirely of metals. If man had not learnt to use metals, we would still be living in the Stone Age... range of uses widely extended."

2. Mô hình hóa cú pháp (Syntactic Modeling): Xác lập các ký hiệu cấu trúc hình thức:
   • Mô hình tiếng Anh: E (English structure)
   • Mô hình tiếng Việt: V (Vietnamese equivalent structure)
   • Các thành phần: Chủ ngữ (CN), Vị tố (VT), Động từ biến vị (ĐTBV), Gia ngữ (GN), Bổ ngữ (BN), Tân ngữ (TN).
3. Phân tích đối chiếu chuyển dịch (Contrastive Translation Shift): Khảo sát cách dịch thực tế, đối chiếu biến đổi cú pháp và sắc thái ngữ nghĩa.
4. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp đối chiếu song ngữ, kiểm chứng ngữ liệu từ điển chuẩn tắc và đánh giá tương thích ngữ dụng học.

Data và phân tích

Toàn bộ luận án vận hành trên ma trận dữ liệu phân tích chi tiết qua 28 bảng biểu chuyên biệt:

• Bảng 15.3, 16.4, 18.6: Xác định tỷ lệ biểu đạt tương đương của trạng từ gia ngữ phương thức theo các mô hình vị trí E1 (cuối câu: CN + ĐTBV // VT + GNpt), E2 (giữa câu: CN + ĐTBV // GNpt + VT), E3 (đầu câu: GNpt // CN + ĐTBV // VT).
• Bảng 20.8, 21.9, 22.10: Hệ thống hóa mô hình tương đương của gia ngữ vị trí, phương hướng và thời gian.
• Bảng 23.11, 24.12, 25.13: Thống kê định lượng xác suất phân bố vị trí và phương thức biểu đạt tương đương từ vựng của trạng từ thời gian đặc thù now.
• Bảng 27.2, 28.3: Phân tích ma trận mô hình tương đương của trạng từ nhấn mạnh trong cấu trúc cú và cấu trúc cụm tính từ/trạng từ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bất tương thích loại hình trong biểu đạt phương thức (Manner Shift): Trạng từ gia ngữ phương thức tiếng Anh tận cùng bằng -ly (như neatly, cleanly, clumsily) khi chuyển sang tiếng Việt hầu như không bao giờ tương đương với phó từ đứng trước vị từ. Thay vào đó, chúng bắt buộc phải dịch chuyển thành:
   • Tính từ làm bổ ngữ sau vị tố (V = CN + VT + [Tính từ]): "muscles slid neatly" $\rightarrow$ "cơ bắp cử động gọn gàng".
   • Cụm từ chỉ cách thức (V = [một cách / với vẻ] + Tính từ): "walked clumsily" $\rightarrow$ "bước đi một cách vụng về".
   • Từ láy tượng thanh/tượng hình hoặc cấu trúc phân tích hóa tính chất.
2. Cơ chế tái cấu trúc vị trí của trạng từ thời gian (Time Shift): Đối với các trạng từ như now, still, never, tiếng Anh cho phép linh hoạt đứng giữa câu (giữa chủ ngữ và động từ chính), trong khi tiếng Việt có xu hướng đưa yếu tố thời gian ra đầu câu làm khởi ngữ hoặc đặt ngay trước vị từ như một phụ từ thời thể (vẫn, chưa bao giờ, hiện nay):
   • Bảng 23.11 - 25.13 chứng minh now khi đứng ở vị trí gia ngữ thời gian xác định có thể chuyển hóa thành phụ từ liên kết lập luận hoặc tiểu từ chỉ tình thái trong tiếng Việt.
3. Phân tầng ngữ nghĩa của gia ngữ nhấn mạnh (Intensifiers Stratification): Nghiên cứu chỉ ra sự tương ứng đa tầng giữa 3 nhóm trạng từ nhấn mạnh tiếng Anh với hệ thống hư từ chỉ mức độ tiếng Việt:
   • Gia ngữ cường điệu (Emphasizers): really, definitely $\rightarrow$ thực sự, quả thật (đứng trước vị từ).
   • Gia ngữ khuếch đại (Amplifiers): completely, entirely, widely $\rightarrow$ hoàn toàn, hết sức, rộng rãi (có thể đứng trước hoặc sau vị từ/tính từ).
   • Gia ngữ giảm thiểu (Downtoners): slightly, barely, nearly, almost $\rightarrow$ hơi, suýt, gần như, một chút (mang tính điều biến mức độ chặt chẽ).
4. Hiện tượng tương đương không hoàn vị trí (Non-isomorphic Positional Equivalence): Cùng một vị trí cú pháp trong tiếng Anh, khi chuyển sang tiếng Việt có thể phân nhánh thành 3 đến 5 mô hình cú pháp khác nhau tùy thuộc vào đặc trưng từ vựng - ngữ nghĩa của động từ trung tâm và cấu trúc thông tin (Theme - Rheme).

Implications đa chiều

• Về lý thuyết ngôn ngữ học: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh tính phi đối xứng của các phạm trù từ loại giữa ngôn ngữ hòa kết và ngôn ngữ đơn lập; hoàn thiện hệ thống miêu tả cú pháp học đối chiếu Anh - Việt.
• Về phương pháp luận dịch thuật: Xác lập bộ công cụ quy tắc chuyển đổi mô hình (Transformation Rules) từ E1-E3 sang V1-V5, giúp dịch giả chuyển dịch chính xác cả nghĩa biểu hiện (kinh nghiệm) và sắc thái liên nhân mà không rơi vào lối dịch gượng gạo, sao phỏng cấu trúc ngoại lai.
• Về giáo dục ngoại ngữ (TESOL/FLT): Giúp người học tiếng Anh tại Việt Nam khắc phục lỗi tư duy chuyển dịch từng từ (word-by-word translation), nắm vững cơ chế phân bố vị trí của trạng từ gia ngữ và lựa chọn chính xác các kết hợp từ tự nhiên trong cả hai ngôn ngữ.

Limitations và Future Research

1. Phạm vi khảo sát từ loại: Luận án giới hạn đối tượng nghiên cứu ở các trạng từ đơn (single-word adverbs), chưa mở rộng khảo sát chuyên sâu sang các ngữ trạng từ (adverbial phrases) phức hợp hoặc mệnh đề trạng ngữ (adverbial clauses).
2. Quy mô ngữ liệu khảo sát: Dữ liệu chủ yếu khai thác từ văn học Anh hiện đại và văn bản khoa học kinh điển; chưa bao quát các diễn ngôn truyền thông số (digital discourse), ngôn ngữ hội thoại tự nhiên quy mô lớn hoặc ngữ liệu văn bản hành chính - pháp lý.
3. Chưa mở rộng sang toàn bộ hệ thống trạng ngữ ngoại vi: Các thành phần biệt ngữ (disjuncts) và liên ngữ (conjuncts) mới chỉ được phân định về mặt lý thuyết để làm nổi bật gia ngữ, chưa được xây dựng hệ thống mô hình tương đương hoàn chỉnh.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Xây dựng bản đồ chuyển dịch tương đương toàn diện cho hệ thống Biệt ngữ (Disjuncts) và Liên ngữ (Conjuncts) trong tương quan Anh - Việt.
• Ứng dụng ngữ liệu đối chiếu song song quy mô lớn (Bilingual Parallel Corpus) để kiểm chứng các mô hình bằng các công cụ ngôn ngữ học tính toán hiện đại.
• Tích hợp các mô hình chuyển dịch cú pháp E-V vào việc tối ưu hóa thuật toán dịch máy nơ-ron (Neural Machine Translation - NMT) và mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) cho cặp ngôn ngữ Anh - Việt.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật & Trích dẫn: Định hình chuẩn mực nghiên cứu đối chiếu cú pháp học chức năng Anh - Việt; trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và Lý thuyết dịch thuật.
• Giảng dạy đại học: Cung cấp khung lý thuyết và hệ thống bài tập thực hành cho các học phần Ngữ pháp học tiếng Anh, Đối chiếu ngôn ngữ, và Thực hành dịch thuật Anh - Việt tại các cơ sở đào tạo ngoại ngữ hàng đầu (ĐHQGHN, ĐHQG-HCM, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, Trường ĐH Ngoại ngữ...).
• Công nghiệp xuất bản và Dịch thuật: Chuẩn hóa quy trình biên tập và thẩm định chất lượng các bản dịch văn học, tài liệu khoa học kỹ thuật và báo chí song ngữ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích phương pháp luận mẫu mực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa cấu trúc luận và chức năng luận để triển khai các đề tài nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Sở hữu nguồn tư liệu học thuật chuẩn xác, hệ thống thuật ngữ được chuẩn hóa và các dẫn chứng phân tích thực nghiệm sâu sắc phục vụ bài giảng và công trình nghiên cứu.
• Biên - phiên dịch viên chuyên nghiệp: Nắm bắt các quy tắc chuyển đổi mô hình tương đương (E -> V), nâng cao độ chính xác, tính tự nhiên và sắc thái biểu cảm trong quá trình xử lý văn bản song ngữ.
• Chuyên gia Công nghệ Ngôn ngữ (NLP): Khai thác hệ thống quy tắc cú pháp và ma trận chuyển dịch từ vựng - chức năng để tinh chỉnh các mô hình dịch tự động và gán nhãn từ loại song ngữ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc phân lập tường minh hai nhóm chức năng của trạng từ gia ngữ: Chức năng 1 (bổ nghĩa hạt nhân cho vị tố) và Chức năng 2 (đồng thời bổ nghĩa vị tố và hạn định phạm vi cấu trúc cú/bổ tố). Luận án đã mở rộng xuất sắc lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Grammar) của M.A.K. Halliday và khung ngữ đoạn của Downing & Locke bằng cách chứng minh rằng trạng từ gia ngữ tiếng Anh không chỉ mã hóa nghĩa kinh nghiệm/chu cảnh (experiential/circumstantial meaning) mà còn là phương tiện đắc lực biểu đạt nghĩa liên nhân (interpersonal meaning) thông qua cơ chế phân độ và định vị tiêu điểm khi chuyển dịch sang ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án vượt trội hơn các nghiên cứu trước đây như thế nào?

So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ dừng lại ở miêu tả tĩnh tại từng ngôn ngữ riêng biệt (như Palmer 1971 chỉ phân tích tiếng Anh, hay Nguyễn Kim Thản 1963 chỉ phân tích tiếng Việt) hoặc so sánh đối chiếu từ loại thuần túy theo hình thái học, luận án của Trần Thị Mai Đào tạo ra bước đột phá khi:

• Thiết lập phương pháp phân tích đối chiếu chuyển dịch liên tầng (multi-level contrastive translation shift), gắn kết chặt chẽ ba bình diện Cú pháp - Ngữ nghĩa - Ngữ dụng.
• Hình thức hóa quy trình đối chiếu thành các mô hình cấu trúc toán học hóa (E1-E3 đối chiếu với V1-V5), lượng hóa tần suất xuất hiện qua 28 bảng biểu thực nghiệm.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự "biến mất" của phạm trù phó từ tiếng Việt trong phần lớn các cấu trúc tương đương với trạng từ gia ngữ phương thức tiếng Anh. Dữ liệu thực nghiệm qua các Bảng 15.3, 16.4, 18.6 chứng minh rằng người bản ngữ tiếng Việt hầu như không sử dụng phó từ đứng trước động từ để biểu đạt trạng thái/phương thức của hành động (*Hắn vụng về bước đi), mà chuyển hóa thành tính từ làm thành phần bổ ngữ đứng sau vị tố (Hắn bước đi một cách vụng về / gọn gàng), đảo ngược hoàn toàn trật tự phân bổ cú pháp thông thường của ngôn ngữ nguồn.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (replication protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích 4 bước chuẩn hóa: (1) Nhận diện và phân loại trạng từ đơn theo khung Quirk et al.; (2) Xác lập vị trí xuất hiện trong câu tiếng Anh (Đầu - Giữa - Cuối); (3) Ánh xạ sang mô hình cú pháp tương đương trong tiếng Việt dựa trên trật tự từ và dấu hiệu từ vựng; (4) Đánh giá mức độ bảo toàn nghĩa chu cảnh và nghĩa liên nhân. Quy trình này cho phép các nhà nghiên cứu tiếp theo tái lập trên các tập ngữ liệu mới hoặc mở rộng cho các cặp ngôn ngữ khác.

5. Khung nghiên cứu 10 năm được vạch ra như thế nào?

Khung nghiên cứu định hướng mở rộng theo ba trục chính: (1) Mở rộng đối tượng từ trạng từ gia ngữ đơn sang toàn bộ hệ thống trạng ngữ đa thành phần, biệt ngữ (disjuncts) và liên ngữ (conjuncts); (2) Ứng dụng ngữ liệu số hóa quy mô lớn (Big Data Parallel Corpora) để kiểm chứng tự động các quy tắc chuyển dịch; (3) Tích hợp các mô hình chuyển dịch cú pháp vào phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên và hệ thống dịch máy thông minh.

Kết luận

1. Xác lập ranh giới phân loại học thuật chuẩn xác: Chứng minh trạng từ tiếng Anh và phó từ tiếng Việt không đồng nhất về mặt từ loại; giải quyết dứt điểm sự lúng túng lý luận kéo dài trong việc đối chiếu hai phạm trù này.
2. Hệ thống hóa toàn diện các mô hình cú pháp tương đương: Xây dựng thành công hệ thống mô hình chuyển đổi hình thức từ tiếng Anh sang tiếng Việt (E -> V) cho 5 tiểu loại trạng từ gia ngữ trọng yếu (phương thức, địa điểm, thời gian, nhấn mạnh, tiêu điểm).
3. Minh định cơ chế chuyển dịch nghĩa kinh nghiệm và nghĩa liên nhân: Làm rõ cách thức các cấu trúc ngữ pháp tiếng Việt tái tạo chính xác cả nội dung sự thể chu cảnh lẫn sắc thái tình thái, thái độ và sự phân độ tinh tế của ngôn ngữ nguồn.
4. Đóng góp phương pháp luận đối chiếu liên tầng: Kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngữ pháp miêu tả cấu trúc và ngữ pháp chức năng hệ thống, tạo tiền lệ phương pháp luận mẫu mực cho ngôn ngữ học đối chiếu tại Việt Nam.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành đột phá: Khơi thông các hướng nghiên cứu chuyên sâu về biệt ngữ, liên ngữ và ứng dụng trực tiếp vào công nghệ ngôn ngữ, dịch máy tự động và biên soạn giáo trình giảng dạy ngoại ngữ hiện đại.
6. Giá trị thực tiễn bền vững: Đặt nền móng khoa học vững chắc cho công tác đào tạo biên - phiên dịch chuyên nghiệp và chuẩn hóa việc giảng dạy ngữ pháp tiếng Anh trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần này là phần giới thiệu đề tài, tính thời sự của đề tài, cái mới và ý nghĩa, đối tƣợng và mục đích nghiên cứu, phƣơng pháp và tƣ liệu nghiên cứu và cuối cùng trình bày phạm vi nghiên cứu và cấu trúc của luận án. Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận liên quan đến luận án Trƣớc hết, phần đầu chƣơng giới thiệu những lý luận chung về từ loại. Tiếp theo là phần trình bày những nét cơ bản về đối tƣợng nghiên cứu là trạng từ tiếng Anh và phó từ tiếng Việt trong hệ thống từ loại. Trạng từ tiếng Anh cũng lần lƣợt đƣợc mô tả những đặc điểm về hình thái học, về chức năng cú pháp, chức năng nghĩa, chức năng ngữ dụng.

Phần cuối của chƣơng dành bàn về đặc điểm của phó từ tiếng Việt và những cách hiểu, cách phân định từ loại này của giới Việt ngữ học.Viet - 21 - TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Chƣơng 2: Trạng từ tiếng Anh trong chức năng gia ngữ Chƣơng này dành cho việc trình bày những đặc điểm của đối tƣợng nghiên cứu một cách cụ thể, xác định định nghĩa mang tính làm việc của trạng từ gia ngữ. Những trạng từ gia ngữ tiếng Anh đƣợc đề cập gồm trạng từ gia ngữ phƣơng thức, trạng từ gia ngữ địa điểm, trạng từ gia ngữ thời gian, trạng từ gia ngữ nhấn mạnh và trạng từ gia ngữ tiêu điểm. Chƣơng 3: Cách biểu đạt tƣơng đƣơng ở tiếng Việt của trạng từ gia ngữ tiếng Anh trong chức năng 1 Nội dung của chƣơng 3 là xác lập các mô hình biểu đạt tƣơng đƣơng trong tiếng Việt của trạng từ gia ngữ tiếng Anh bổ nghĩa cho vị tố.

Đó là các trạng từ gia ngữ phƣơng thức, trạng từ gia ngữ địa điểm và trạng từ gia ngữ thời gian. Ngoài các mô hình phổ biến, những trƣờng hợp ngoại lệ cũng đƣợc đề cập. Chúng tôi đề cập khả năng diễn đạt nghĩa chu cảnh của 3 trạng từ gia ngữ này. Chƣơng 4: Cách biểu đạt tƣơng đƣơng ở tiếng Việt của trạng từ gia ngữ tiếng Anh trong chức năng 2 Trình tự trình bày của chƣơng này tƣơng tự nhƣ chƣơng 3 (trình bày những mô hình tƣơng đƣơng, những ngoại lệ).

Trong chƣơng này, chúng tôi đề cập đến hai loại trạng từ gia ngữ là trạng từ gia ngữ nhấn mạnh và trạng từ gia ngữ tiêu điểm. Ngoài ra, điểm khác biệt rõ nhất trong chƣơng này so với chƣơng 3 là ngoài việc đề cập đến chức năng gia ngữ (bổ nghĩa cho vị tố, làm thành phần câu) của hai trạng từ gia ngữ nhấn mạnh và trạng từ gia ngữ tiêu điểm, chƣơng này còn bàn luận về chức năng bổ nghĩa cho những phần khác (LUAN.Viet - 22 - TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trong câu trong vai trò bổ tố của hai loại trạng từ gia ngữ này. Khả năng diễn đạt nghĩa liên nhân của các trạng từ gia ngữ nhóm này cũng là nội dung đƣợc chúng tôi đề cập. Kết luận Trong phần kết luận chúng tôi đề xuất một số gợi ý trong quá trình giảng dạy và dịch thuật trạng từ gia ngữ tiếng Anh từ các phân tích, lý giải và những mô hình của cách biểu đạt tƣơng đƣơng trong tiếng Việt của trạng từ gia ngữ tiếng Anh.Viet - 23 - TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.

LÝ LUẬN VỀ TỪ LOẠI Thuật ngữ “parts of speech” Thuật ngữ “parts of speech” có nghĩa là các thành phần của lời nói chứ không có nghĩa là từ loại, nhƣ ta vẫn quen dùng ngày nay. “Parts of speech” bị dịch nhầm từ cụm từ trong tiếng Hy Lạp meroi logou, và cụm từ trong tiếng La - tinh partes orationis có nghĩa là các thành phần câu (parts of a sentence), hay nói đúng hơn là phân tích các từ trong câu ra thành các lớp dựa vào chức năng hoặc đặc điểm hình thái của chúng [136, tr. Đúng ra từ loại phải đƣợc gọi là word classes hoặc form classes [158, tr. Việc phân chia các lớp từ trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ Với xuất phát điểm là lời nói, từ loại là những bộ phận của lời nói, hai nhà triết học Protogorat (485-411) và Platon (439-347) là những ngƣời đầu tiên đã chia từ trong tiếng Hy Lạp ra làm hai loại là danh từ và động từ.

Nhƣng mãi đến thời của Aritat (thế kỷ I trƣớc công lịch), ông và các học trò của ông mới chia từ của tiếng Hy - lạp thành tám loại là danh từ, động từ, tính động từ, thành phần, đại danh từ, giới từ, trạng từ/phó từ và liên từ. Vào thế kỷ thứ tƣ sau công nguyên, Donatus và Priseianus chia từ tiếng La - tinh lại thành tám loại: danh từ, đại từ, động từ, tính động từ, trạng từ/phó từ, liên từ, giới từ và thán từ. Do tiếng La - tinh là thứ tiếng thông dụng ở châu Âu thời đó mà cách phân chia này về sau trở thành “bản mẫu cho các nhà ngữ pháp ở châu Âu”.Viet - 24 - TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Có thể nhận thấy rằng việc phân định từ loại vào thời xa xƣa thiếu một nguyên tắc nhất quán. Mãi đến đầu thế kỷ 19, từ loại mới đƣợc nhà ngôn ngữ học ngƣời Đức là A.

Bernhardi chủ trƣơng phân định theo nguyên tắc lô - gích. Tác giả này phân từ loại thành nhiều bậc: thực từ (redeteile), hƣ từ (redeteilchen), đại từ là loại trung gian (redeteile und redeteilechen zugleigh). Về sau khi ngôn ngữ học phát triển và nhu cầu so sánh các ngôn ngữ cũng phát triển vấn đề phân định các từ loại trong từng ngôn ngữ cũng đƣợc quan tâm hơn trƣớc. Vấn đề phân định từ loại đƣợc rất nhiều nhà ngôn ngữ học ở Nga quan tâm thảo luận.

Có thể kể đến một số tác giả tiêu biểu trong giai đoạn cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 nhƣ F. Fortunatov [27], ngƣời chủ trƣơng phân định các từ loại theo sự biến hoá hình thức của từ; L. Sherba [69] dựa vào sự tổng hợp của các đặc điểm về hình thức, cú pháp và ý nghĩa. Tiếp tục tƣ tƣởng của L.

Vinogradov [94] chú trọng đến cả ba mặt ý nghĩa, chức năng cú pháp và hình thái của từ. Các ngôn ngữ Đông Á (tiếng Hán, tiếng Việt, tiếng Thái, …), có đặc điểm không biến hình, cũng đƣợc các nhà ngôn ngữ học nghiên cứu, và họ cho rằng các ngôn ngữ đó không có từ loại. Đó là ý kiến của các tác giả nhƣ: H. Grammont và Lê Quang Trinh [183] khi bàn về từ loại trong tiếng Việt đã nhận xét: “Trong tiếng Việt, không có quán từ, danh từ, cũng không có đại từ, động từ không có giống, không có số: chỉ có từ không thôi, những từ đó nhất loạt là đơn âm tiết, nói chung không biến hình và ý nghĩa cơ bản của chúng là do những từ đặt trƣớc hay đặt sau, nghĩa là do tác dụng và vị trí của chúng ở trong câu làm cho biến đổi đi và rõ ra.Viet - 25 - TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tóm lại, vấn đề phân định từ loại là vấn đề đã đƣợc đặt ra từ rất lâu nhƣng cho đến nay vẫn chƣa hết bàn cãi vì xuất phát điểm của các nhà nghiên cứu không giống nhau, phƣơng pháp phân tích cũng khác nhau.

Các khuynh hướng phân định từ loại Với quan điểm cho rằng từ loại “là những lớp từ có cùng bản chất ngữ pháp, đƣợc phân chia theo ý nghĩa, theo khả năng kết hợp với các từ ngữ khác trong ngữ lƣu và thực hiện những chức năng ngữ pháp nhất định ở trong câu”, Đinh Văn Đức nhận xét: các nhà ngôn ngữ học giai đoạn trƣớc thừa nhận từ loại là lớp từ có cùng bản chất ngữ pháp, nhƣng lại không thống nhất trong cách xác định đặc trƣng nào là cơ bản của của các từ loại. Theo Đinh Văn Đức [26], có ba khuynh hƣớng khác nhau trong lý thuyết về từ loại. Khuynh hướng 1: Từ loại đƣợc phân định dựa trên một tập hợp của các đặc trƣơng: đặc trƣng ngữ nghĩa, đặc trƣng hình thái và đặc trƣng cú pháp. Khuynh hƣớng này tập trung nhiều tác giả thuộc các trƣờng phái khác nhau nhƣ: O.

Cả ba tác giả tiêu biểu này đều “coi từ loại nhƣ một phổ niệm của ngữ pháp” [26, tr. 25] Khuynh hướng 2: Từ loại đƣợc phân định theo đặc trƣng ngữ pháp thuần tuý (hay còn gọi là khuynh hƣớng ngữ pháp, khuynh hƣớng hình thức). Các tác giả đại diện cho khuynh hƣớng này đều cho rằng từ loại là những lớp từ đƣợc phân chia dựa theo những đặc điểm hình thức ngữ pháp (trên cả bậc hình thái học và bậc cú pháp). Theo khuynh hƣớng này thì “các ngôn ngữ không có hình thái khó có thể đặt vấn đề phân định từ loại”, và từ loại là “một vấn đề ngữ pháp có tính chất loại hình của một số ngôn ngữ chứ không phải là một phổ niệm cho hết thảy các ngôn ngữ” [26, tr.Viet - 26 - TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khuynh hướng 3: Từ loại tƣơng quan với lô - gích, với các phạm trù của tƣ duy.

Khuynh hƣớng này không đối lập với hai khuynh hƣớng trên, mà còn có quan hệ chặt chẽ với khuynh hƣớng thứ nhất vì “cả hai đều quan tâm tới ý nghĩa của các từ loại” nhƣng chỉ khác nhau ở điểm một số nhà ngôn ngữ học theo khuynh hƣớng này đã “rất quan tâm tới bản chất ý nghĩa của các từ loại, cũng nhƣ mối quan hệ giữa từ loại và các phạm trù của tƣ duy” [26, tr. 27] Trong ba khuynh hƣớng trên đây, khuynh hƣớng thứ nhất tập trung ý kiến của nhiều tác giả hơn cả. Khuynh hƣớng này đƣợc áp dụng triệt để trong nghiên cứu các ngôn ngữ Ấn Âu, trong đó có tiếng Anh. Vấn đề phân chia từ loại đƣợc tiến hành căn bản dựa trên khuynh hƣớng cho rằng từ loại là một phạm trù từ vựng - ngữ pháp, là một tập hợp đặc trƣng bao gồm các mặt ý nghĩa, mặt hình thái và mặt cú pháp.

Trong công trình “Ngữ pháp tiếng Việt - Từ loại”, Đinh Văn Đức giải thích “với ngôn ngữ, trong mọi trƣờng hợp, phải đọc đƣợc cái nghĩa (meaning) của nó vì ngôn ngữ tồn tại là để biểu nghĩa. Với từ loại cũng vậy, phải hiểu cho đƣợc bản chất nghĩa của chúng” [26, tr. Vấn đề phân định từ loại tiếng Anh và tiếng Việt sẽ đƣợc chúng tôi lần lƣợt trình bày trong chƣơng này. Trong luận án này chúng tôi tập trung trình bày những vấn đề liên quan đến trạng từ ở hai ngôn ngữ Anh và Việt mà không xây dựng một cơ sở lý luận rộng hơn về trạng từ ở các ngôn ngữ khác nhau.