Thời, Thể và Các Phương Tiện Biểu Hiện Trong Tiếng Việt

Khám phá luận án tiến sĩ về thời thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt, phân tích sâu sắc và ứng dụng ngôn ngữ học hiện đại.

• Tác giả: Trần Kim Phượng
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Minh Thuyết
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Thời, Thể và Các Phương Tiện Biểu Hiện Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. THỜI GIAN VÀ CÁCH THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ
• 1.1.1. THỜI GIAN VÀ NHẬN THỨC VỀ THỜI GIAN
• 1.1.2. SỰ THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ
• 1.1.3. THỜI GIAN TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI KHÔNG GIAN
• 1.1.4. THỜI GIAN VÀ KHÁI NIỆM CHỈ XUẤT (DEXIC)
• 1.2. CÁC PHẠM TRÙ NGỮ PHÁP LIÊN QUAN ĐẾN THỜI GIAN
• 1.2.1. PHẠM TRÙ NGỮ PHÁP
• 1.2.2. PHẠM TRÙ THỜI (TENSE, TEMPS)
• 1.2.3. PHẠM TRÙ THỂ (ASPECT, MODE)
• 1.2.4. MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẠM TRÙ THỜI VÀ PHẠM TRÙ THỂ
• 1.3. THỜI - THỂ TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI TÌNH THÁI
• 1.3.1. QUAN NIỆM VỀ TÌNH THÁI (MODALITY, MODALITÉ, MODUS)
• 1.3.2. CÁC LOẠI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 1.3.3. MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC PHẠM TRÙ THỜI, THỂ VÀ TÌNH THÁI
• 2. Chương 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. VẤN ĐỀ THỜI, THỂ TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1.1. XU HƯỚNG MÔ PHỎNG NGỮ PHÁP NHÀ TRƯỜNG PHÁP
• 2.1.2. XU HƯỚNG PHỦ NHẬN PHẠM TRÙ THỜI-THỂ TIẾNG VIỆT
• 2.1.3. XU HƯỚNG QUAY TRỞ LẠI NGHIÊN CỨU THỜI-THỂ VỚI NHIỀU GÓC NHÌN KHÁC NHAU
• 2.2. TIẾNG VIỆT CÓ PHẠM TRÙ THỜI-THỂ HAY KHÔNG?
• 2.3. PHẠM TRÙ THỜI ĐƯỢC PHÂN CHIA NHƯ THẾ NÀO?
• 2.4. THỜI CÓ TRÙNG VỚI THỜI GIAN KHÔNG?
• 2.5. PHẠM TRÙ THỜI CÓ PHẢI LÀ MỘT PHẠM TRÙ ĐỘC LẬP KHÔNG?
• 2.6. THỜI LÀ PHẠM TRÙ CỦA ĐỘNG TỪ HAY CỦA VỊ NGỮ?
• 2.7. PHƯƠNG TIỆN BIỂU THỊ THỜI LÀ GÌ?
• 2.8. PHƯƠNG TIỆN BIỂU THỊ THỜI CÓ TÍNH HỆ THỐNG KHÔNG?
• 2.9. VỀ MỘT SỐ THUẬT NGỮ LIÊN QUAN ĐẾN PHẠM TRÙ THỜI-THỂ
• 3. Chương 3: PHÓ TỪ ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 3.1. PHÂN BIỆT ĐÃ CHỈ THỜI-THỂ VỚI CÁC TỪ ĐÃ ĐỒNG ÂM
• 3.1.1. TÌNH THÁI TỪ ĐÃ
• 3.2. NHỮNG KIẾN GIẢI VỀ TỪ ĐÃ
• 3.2.1. ĐÃ CÓ CHỈ THỜI KHÔNG?
• 3.2.2. ĐÃ BIỂU THỊ THỜI NÀO?
• 3.2.3. ĐÃ BIỂU THỊ THỂ NÀO?
• 3.3. MIÊU TẢ PHÓ TỪ ĐÃ
• 3.3.1. ĐÃ TRONG CÁCH TRI NHẬN THỜI GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 3.3.2. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THỜI
• 3.3.3. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THỂ
• 3.3.4. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 3.4. CÁCH SỬ DỤNG ĐÃ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.5. ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: VỪA, MỚI, TỪNG
• 3.5.1. CÁC PHÓ TỪ VỪA, MỚI VÀ VỪA MỚI
• 3.5.2. PHÓ TỪ TỪNG
• 4. Chương 4: PHÓ TỪ ĐANG VÀ ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 4.1. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ ĐANG VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM
• 4.2. NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ ĐANG
• 4.2.1. ĐANG BIỂU HIỆN Ý NGHĨA THỜI
• 4.2.2. ĐANG BIỂU HIỆN Ý NGHĨA THỂ
• 4.2.3. ĐANG BIỂU HIỆN CẢ Ý NGHĨA THỜI VÀ THỂ
• 4.3. MIÊU TẢ PHÓ TỪ ĐANG
• 4.3.1. ĐANG TRONG CÁCH TRI NHẬN THỜI GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.3.2. ĐANG VỚI Ý NGHĨA THỜI
• 4.3.3. ĐANG VỚI Ý NGHĨA THỂ
• 4.3.4. ĐANG VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 4.4. CÁCH SỬ DỤNG PHÓ TỪ ĐANG
• 4.5. ĐANG VÀ ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: ZERO
• 5. Chương 5: PHÓ TỪ SẼ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 5.1. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ SẼ VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM
• 5.2. NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ SẼ
• 5.2.1. XU HƯỚNG CÔNG NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.2.2. XU HƯỚNG PHỦ NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.2.3. VAI TRÒ ĐÁNH DẤU THỜI TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.2.4. ĐỐI CHIẾU CÁCH DỊCH THỜI TƯƠNG LAI TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 5.2.5. VIỆC SỬ DỤNG SẼ TRONG TRƯỜNG HỢP NGỮ CẢNH ĐÃ CHỈ TƯƠNG LAI
• 5.2.6. TÍNH TƯƠNG ĐỐI TRONG PHẠM TRÙ THỜI-THỂ Ở CÁC NGÔN NGỮ ẤN - ÂU
• 5.3. MIÊU TẢ PHÓ TỪ SẼ
• 5.3.1. SẼ VỚI Ý NGHĨA THỜI
• 5.3.2. SẼ VỚI Ý NGHĨA THỂ
• 5.3.3. SẼ VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 5.4. CÁCH SỬ DỤNG SẼ
• 5.5. SẼ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: SẮP, CHƯA
• 5.5.1. PHÓ TỪ SẮP
• 5.5.2. PHÓ TỪ CHƯA
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Thời Tiếng Việt 55 ký tự

Nghiên cứu về thời tiếng Việt và các phương tiện biểu hiện đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngữ pháp từ lâu. Từ các tài liệu đầu tiên của G. Aubaret (1864) đến các công trình của Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm (1940), Bùi Đức Tịnh (1952), và nhiều tác giả khác, đều dành sự chú ý đến các phạm trù liên quan đến thời gian. Trong những thập kỷ gần đây, vấn đề này càng trở nên hấp dẫn với nhiều bài viết, chuyên khảo và luận án. Tuy nhiên, vẫn chưa có sự thống nhất về quan niệm và danh sách phương tiện biểu hiện ý nghĩa thời gian giữa các tác giả. Sự miêu tả cụ thể các phó từ như đã, đang, sẽ, sắp, từng, chưa, vừa, mới còn nhiều điểm khác biệt và chưa được bàn tới đầy đủ. Điều này đòi hỏi cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để nắm bắt phương thức biểu hiện các ý nghĩa liên quan đến thời gian trong tiếng Việt, qua đó hiểu hơn về cách tri nhận thời gian của người Việt.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Thời Thể Trong Tiếng Việt

Việc nghiên cứu thời và thể trong tiếng Việt trải qua nhiều giai đoạn với các quan điểm khác nhau. Các nhà nghiên cứu đã tiếp cận vấn đề này từ nhiều góc độ, bao gồm việc mô phỏng ngữ pháp nhà trường Pháp, phủ nhận phạm trù thời-thể, và quay trở lại nghiên cứu với nhiều góc nhìn khác nhau. Vấn đề thời và thể có tồn tại trong tiếng Việt hay không, được biểu hiện bằng những phương tiện ngữ pháp nào, và mối quan hệ giữa chúng vẫn là những câu hỏi được tranh luận.

1.2. Tại Sao Nghiên Cứu Thời Gian Trong Tiếng Việt Quan Trọng

Việc nghiên cứu thời gian trong tiếng Việt có ý nghĩa quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho học sinh, sinh viên Việt Nam và người nước ngoài. Thực tế cho thấy, không phải lúc nào cũng có thể dịch một câu có thời quá khứ trong tiếng Anh, tiếng Nga hay tiếng Pháp bằng cách sử dụng phó từ đã trong tiếng Việt. Những vấn đề này chưa được cắt nghĩa thấu đáo, đòi hỏi những miêu tả cụ thể về từng phó từ chỉ thời, thể và một cái nhìn hệ thống về các phương tiện này để viết giáo trình và hướng dẫn thực hành tiếng Việt.

II. Mục Tiêu Nhiệm Vụ Nghiên Cứu Thời Thể Tiếng Việt 59 ký tự

Mục đích chính của nghiên cứu là miêu tả các phó từ biểu hiện ý nghĩa thời và thể trong tiếng Việt, từ đó tìm lời giải đáp cho những câu hỏi gây tranh cãi trong nhiều năm qua: Các phạm trù thời và thể có tồn tại trong tiếng Việt hay không? Nếu có thì chúng được biểu hiện bằng những phương tiện ngữ pháp nào? Nếu không có thì tiếng Việt biểu hiện các ý nghĩa thời, thể bằng cách gì? Luận án này hướng đến việc làm rõ những đặc điểm cơ bản của các phạm trù thời và thể để vận dụng vào tiếng Việt, khái quát những chặng đường nghiên cứu thời, thể tiếng Việt từ trước đến nay, và miêu tả cụ thể các phương tiện biểu thị ý nghĩa thời, thể tiếng Việt.

2.1. Phạm Trù Thời Trong Tiếng Việt Bản Chất và Đặc Điểm

Nghiên cứu làm rõ những đặc điểm cơ bản của phạm trù thời trong tiếng Việt, bao gồm khái niệm, chức năng, và mối quan hệ với các phạm trù khác như thể và tình thái. Nghiên cứu cũng xem xét việc thời có trùng với thời gian hay không, có phải là một phạm trù độc lập hay không, và là phạm trù của động từ hay của vị ngữ.

2.2. Phạm Trù Thể Trong Tiếng Việt Phân Loại và Biểu Hiện

Nghiên cứu tập trung vào việc phân loại và miêu tả các loại thể trong tiếng Việt, bao gồm thể hoàn thành, thể tiếp diễn, và các thể khác. Nghiên cứu cũng xem xét các phương tiện biểu hiện thể, bao gồm phó từ, cấu trúc cú pháp, và các yếu tố ngữ nghĩa.

2.3. Phương Tiện Biểu Hiện Thời Thể trong Tiếng Việt

Nghiên cứu tập trung mô tả cụ thể các phương tiện biểu thị ý nghĩa thời, thể tiếng Việt trên phương diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, dựa vào những ngữ liệu thu được từ các loại hình văn bản tiếng Việt và từ lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Việt. Mục tiêu là hệ thống hóa các phó từ biểu thị ý nghĩa thời, thể theo những đặc trưng cơ bản của chúng.

III. Phân Tích Phó Từ ĐÃ Bí Quyết Sử Dụng Hiệu Quả 58 ký tự

Nghiên cứu đi sâu vào phân tích phó từ đã, một trong những phó từ gây nhiều tranh cãi nhất trong giới nghiên cứu. Việc phân biệt đã chỉ thời - thể với các từ đã đồng âm là rất quan trọng. Các kiến giải khác nhau về từ đã, việc đã có chỉ thời hay không, biểu thị thời nào, thể nào, và cách sử dụng đã trong tiếng Việt được xem xét kỹ lưỡng. Cách tri nhận thời gian của người Việt thông qua việc sử dụng đã cũng là một khía cạnh quan trọng của nghiên cứu.

3.1. So Sánh Phó Từ ĐÃ Với Các Phó Từ Chỉ Quá Khứ Khác

Nghiên cứu so sánh phó từ đã với các phó từ khác chỉ thời gian quá khứ như vừa, mới, từng. Mục đích là làm rõ sự khác biệt về ý nghĩa, cách sử dụng, và tần suất xuất hiện của các phó từ này trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.2. ĐÃ và Ý Nghĩa Tình Thái Mối Liên Hệ Bất Ngờ

Nghiên cứu cũng xem xét đã với ý nghĩa tình thái, khám phá mối liên hệ giữa thời, thể, và tình thái trong việc sử dụng đã. Sự kết hợp giữa các yếu tố này tạo nên sự phong phú và đa dạng trong cách diễn đạt ý nghĩa của tiếng Việt.

3.3. Hướng Dẫn Sử Dụng Phó Từ ĐÃ Đúng Cách

Nghiên cứu đưa ra các hướng dẫn chi tiết về cách sử dụng phó từ đã trong các ngữ cảnh khác nhau, bao gồm các quy tắc ngữ pháp, ngữ nghĩa, và ngữ dụng. Mục đích là giúp người học tiếng Việt sử dụng đã một cách chính xác và hiệu quả.

IV. Tìm Hiểu Phó Từ ĐANG Ứng Dụng Và Bài Tập 58 ký tự

Phân tích phó từ đang, một phó từ quan trọng trong việc diễn tả hành động đang diễn ra. Nghiên cứu phân biệt phó từ đang với các từ đồng âm, các kiến giải khác nhau về đang, và việc đang biểu hiện ý nghĩa thời hay thể. Nghiên cứu mô tả phó từ đang dựa trên cách tri nhận thời gian của người Việt, bao gồm ý nghĩa thời, ý nghĩa thể, và ý nghĩa tình thái. Cách sử dụng phó từ đang và các đơn vị tương đương được trình bày chi tiết.

4.1. ĐANG Trong Tiếng Việt Hiện Đại Phân Tích Ngữ Nghĩa

Nghiên cứu tập trung vào phân tích ngữ nghĩa của đang trong tiếng Việt hiện đại, bao gồm các sắc thái ý nghĩa khác nhau, các ngữ cảnh sử dụng khác nhau, và mối quan hệ với các yếu tố ngôn ngữ khác.

4.2. ĐANG và Phó Từ Zero Điểm Giống và Khác Biệt Cần Biết

Nghiên cứu so sánh đang với phó từ zero, một chỉ tố có tần số xuất hiện tương đối cao trong khung thời gian hiện tại. Mục đích là làm rõ điểm giống và khác biệt giữa hai phương tiện này trong việc diễn tả hành động đang diễn ra.

4.3. Ứng Dụng ĐANG Trong Văn Bản Phân Tích Ví Dụ Cụ Thể

Nghiên cứu trình bày các ví dụ cụ thể về việc sử dụng đang trong các loại văn bản khác nhau, bao gồm văn học, báo chí, và giao tiếp hàng ngày. Phân tích các ví dụ này giúp người đọc hiểu rõ hơn về cách thức đang hoạt động trong thực tế.

V. Phó Từ SẼ Hướng Dẫn Chuyên Sâu Về Cách Dùng 57 ký tự

Nghiên cứu phân tích phó từ sẽ, tập trung vào ý nghĩa tương lai của sẽ. Các xu hướng công nhận và phủ nhận ý nghĩa tương lai của sẽ được xem xét. Vai trò đánh dấu thời tương lai của sẽ, đối chiếu cách dịch thời tương lai tiếng Anh sang tiếng Việt, và việc sử dụng sẽ trong trường hợp ngữ cảnh đã chỉ tương lai được phân tích. Tính tương đối trong phạm trù thời - thể ở các ngôn ngữ Ấn - Âu cũng được đề cập. Sẽ với ý nghĩa tình thái và các đơn vị tương đương như sắp, chưa được trình bày.

5.1. SẼ và Các Phó Từ Chỉ Tương Lai Phân Tích Chi Tiết

Nghiên cứu so sánh sẽ với các phó từ khác chỉ thời gian tương lai như sắp, chưa. Mục đích là làm rõ sự khác biệt về ý nghĩa, cách sử dụng, và mức độ chắc chắn của các phó từ này.

5.2. SẼ Trong Ngữ Cảnh Bí Quyết Sử Dụng Linh Hoạt

Nghiên cứu phân tích cách sử dụng sẽ trong các ngữ cảnh khác nhau, bao gồm các trường hợp ngữ cảnh đã chỉ tương lai. Mục đích là giúp người đọc sử dụng sẽ một cách linh hoạt và chính xác.

5.3. SẼ và Ý Nghĩa Tình Thái Khám Phá Mối Liên Hệ

Nghiên cứu cũng xem xét sẽ với ý nghĩa tình thái, khám phá mối liên hệ giữa thời, thể, và tình thái trong việc sử dụng sẽ. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn về sự phức tạp và tinh tế của tiếng Việt.

VI. Ứng Dụng Nghiên Cứu Thời Thể Trong Giảng Dạy 60 ký tự

Luận án có những đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn. Về mặt lý luận, luận án góp phần tìm hiểu chức năng của nhóm phó từ biểu hiện các ý nghĩa liên quan đến thời gian trong tiếng Việt trên ba bình diện: kết học, nghĩa học và dụng học. Về mặt thực tiễn, luận án góp thêm những căn cứ khoa học để biên soạn sách giáo khoa, đặc biệt là sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trong phạm vi những vấn đề liên quan tới thời, thể và các phó từ chỉ thời, thể.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Thời Thể Trong Giáo Dục

Nghiên cứu làm nổi bật tầm quan trọng của việc hiểu rõ thời và thể trong việc giảng dạy tiếng Việt, đặc biệt là cho người nước ngoài. Sự hiểu biết này giúp người học nắm vững các quy tắc ngữ pháp và sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và tự tin.

6.2. Đề Xuất Phương Pháp Giảng Dạy Thời Thể Hiệu Quả

Nghiên cứu đề xuất các phương pháp giảng dạy thời và thể hiệu quả, bao gồm việc sử dụng các ví dụ cụ thể, các bài tập thực hành, và các hoạt động tương tác. Mục tiêu là giúp người học tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng và thú vị.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Thời, thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt" của nghiên cứu sinh Trần Kim Phượng (chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số 50408; người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Minh Thuyết và TS Lê Đông; Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005) là một chuyên khảo ngữ pháp học hàn lâm giải quyết triệt để vấn đề phân lập phạm trù thời (tense), thể (aspect) và tình thái (modality) trong tiếng Việt. Luận án đặt trong bối cảnh lịch sử ngôn ngữ học Việt Nam kéo dài hơn ba thế kỷ—kể từ cuốn từ điển của Alexandre de Rhodes (1651), ngữ pháp của G. Aubaret (1864), Trương Vĩnh Ký (1883) đến các chuyên khảo của Cao Xuân Hạo (1998, 2002), Nguyễn Minh Thuyết (1995), Đinh Văn Đức (2001) và Do-Hurinville Danh Thành (2004). Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc thoát ly định kiến dĩ Âu vi trung (Eurocentrism) mà không rơi vào chủ nghĩa hư vô ngữ pháp, xác lập cơ sở loại hình học xác đáng cho tiếng Việt đơn lập không biến hình từ.

Khoảng trống học thuật (research gap) trọng tâm xuất phát từ sự thiếu thống nhất và mâu thuẫn sâu sắc giữa bốn luồng quan điểm: (i) Thừa nhận tiếng Việt có cả phạm trù thời và thể; (ii) Chỉ thừa nhận phạm trù thời; (iii) Phủ nhận hoàn toàn phạm trù thời và khẳng định tiếng Việt chỉ có phạm trù thể; (iv) Phủ nhận toàn bộ cả thời và thể như những phạm trù ngữ pháp độc lập. Nghiên cứu xác lập ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Tiếng Việt có tồn tại phạm trù ngữ pháp thời và thể hay không khi động từ không biến đổi hình thái?
2. Nếu tồn tại, các phạm trù này được cấu tạo và biểu hiện thông qua những phương tiện ngữ pháp chuyên biệt nào?
3. Quy tắc ngữ nghĩa - cú pháp - ngữ dụng chi phối sự vận hành của hệ thống phụ từ thời - thể điển hình (đã, đang, sẽ) và các đơn vị ngoại biên (vừa, mới, từng, sắp, chưa, zero) được định vị ra sao trong cách tri nhận thời gian của người Việt?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp mô hình trực chỉ thời gian ba điểm quy chiếu (S - Speech time, R - Reference time, E - Event time) của Hans Reichenbach (1947), lý thuyết cấu trúc thời gian nội tại/ngoại tại của Bernard Comrie (1976, 1978), phân loại phạm trù ngữ pháp cấu tạo hình thái và phân loại của V. M. Kasevich (1977), cùng lý thuyết ba bình diện kết học - nghĩa học - dụng học của Charles Morris và John Lyons (1968, 1977). Đột phá của công trình nằm ở việc lượng hóa và miêu tả tường minh 189 trang nội dung chuyên sâu, phân tích cấu trúc vị ngữ (vốn chiếm 88% do động từ đảm nhiệm theo thống kê của Nguyễn Kim Thản), xác lập hai sơ đồ hệ thống hóa toàn diện cơ chế định vị sự tình trong thời gian của tiếng Việt.

Literature Review và Positioning

Tiến trình nghiên cứu thời - thể trong Việt ngữ học được phân kỳ thành ba giai đoạn chính với những tranh luận học thuật đối lập:

Giai đoạn 1 (Cuối thế kỷ XIX - nửa đầu thế kỷ XX) mang khuynh hướng mô phỏng máy móc ngữ pháp nhà trường Pháp (G. Aubaret 1864, Trương Vĩnh Ký 1883, Bùi Đức Tịnh 1952). Trương Vĩnh Ký chia thời tiếng Việt thành 3 thời cơ bản (đã - quá khứ, đang - hiện tại, sẽ - tương lai) và 7 thời phái sinh (khi ấy, có, vừa khi, rồi, đoạn...). Cách tiếp cận này đánh đồng ngữ pháp đơn lập với hệ biến hình Ấn - Âu, dẫn đến sự lẫn lộn giữa phạm trù thời, thể và thức (mood).

Giai đoạn 2 (Những năm 1911 - 1960) xuất hiện xu hướng phủ nhận cực đoan phạm trù thời - thể. M. Grammông và Lê Quang Trinh (1911) cho rằng tiếng Việt không có từ loại động từ nên không thể có phạm trù ngữ pháp của động từ. Nhóm Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm (1940), Nguyễn Lân (1956), Robert B. Jones và Huỳnh Sanh Thông (1960) lập luận động từ tiếng Việt không biến hình, các từ đã, đang, sẽ chỉ là phó từ hoặc hư từ biểu diễn "cục diện" hay phương thức hành động từ vựng, thời gian chỉ được định vị qua ngữ cảnh hoặc danh ngữ chỉ thời gian làm túc từ/trạng ngữ.

Giai đoạn 3 (Từ thập niên 1970 đến 2005) đánh dấu bước ngoặt phân hóa đa chiều. Tranh luận bùng nổ giữa hai trường phái đối lập:

• Trường phái khẳng định phạm trù thời: V. Panfilov (1993, 2002), Nguyễn Minh Thuyết (1995, 1998), Nguyễn Văn Thành (1992, 2003) chứng minh tiếng Việt có phạm trù thời thông qua đối lập hệ hình tương lai/phi tương lai hoặc hoàn thành/chưa hoàn thành. Panfilov chỉ ra chỉ tố sẽ có khả năng kết hợp phổ quát với mọi vị từ (động từ hành động, trạng thái, tính từ).
• Trường phái phủ nhận thời, khẳng định thể: Tiêu biểu là Cao Xuân Hạo (1998, 2002), Nguyễn Đức Dân (1996), Phan Thị Minh Thúy (2002), Do-Hurinville Danh Thành (2004). Cao Xuân Hạo khẳng định tiếng Việt tuyệt đối không có "thì" mà chỉ có "thể" và "tình thái", phó từ sẽ bản chất là hư từ chỉ thức phi thực hữu (irrealis) biểu thị tính tình thái hơn là thời tính.

Vị thế học thuật của luận án Trần Kim Phượng nằm ở điểm hội tụ trung gian nhưng vượt gộp: Phản biện cả xu hướng gán ghép Ấn - Âu lẫn xu hướng cực đoan phủ nhận phạm trù ngữ pháp. So sánh với các nghiên cứu quốc tế như công trình phân loại thể động từ của William Frawley (1992) (phân lập 6 thể chính yếu và 5 thể thứ yếu) và nghiên cứu phân loại thời tuyệt đối/tương đối của Bernard Comrie (1978), luận án chứng minh tiếng Việt sở hữu một cơ chế ngữ pháp hóa độc đáo—không dùng phụ tố biến hình mà dùng hệ thống phụ từ chuyên môn hóa cao kết hợp với chỉ tố zero để mã hóa thời - thể.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và định hình lại lý thuyết phạm trù ngữ pháp của V. M. Kasevich (1977) khi áp dụng vào ngôn ngữ phi biến hình. Luận án bảo vệ luận điểm: Một ngôn ngữ không biến hình hoàn toàn có thể thiết lập phạm trù ngữ pháp nếu thỏa mãn tính tương ứng đều đặn giữa nội dung ngữ pháp và phương tiện hình thức, cùng sự tồn tại của các thế đối lập hệ hình (paradigmatic oppositions).

Khung khái niệm phân lập rạch ròi ba phạm trù liên đới:

1. Phạm trù Thời (Tense): Bản chất là trực chỉ (deictic), biểu thị cấu trúc thời gian ngoại tại (situation-external time) qua sự quy chiếu tọa độ biến cố (E) với thời điểm phát ngôn (S) hoặc điểm quy chiếu (R).
2. Phạm trù Thể (Aspect): Bản chất là phi trực chỉ (non-deictic), thể hiện cấu trúc thời gian nội tại (situation-internal time), nhìn nhận sự tình trong tính toàn thể trọn vẹn (hoàn thành) hay trong tiến trình vận động chưa tới hạn định (chưa hoàn thành/tiếp diễn).
3. Phạm trù Tình thái (Modality): Phản ánh mối quan hệ giữa người nói với phát ngôn (tình thái chủ quan/tại lời) và mối quan hệ giữa nội dung mệnh đề với hiện thực khách quan (tình thái khách quan/hiện thực vs phi hiện thực).

Bốn mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xác lập:

• Mệnh đề 1: Động từ tiếng Việt không mang dấu vết hình thái học nhưng cấu trúc vị từ làm trung tâm vị ngữ biểu hiện thời - thể qua sự tích hợp hư từ mang tính hệ thống.
• Mệnh đề 2: Hệ thống phụ từ thời - thể tiếng Việt hoạt động dựa trên hai điều kiện kiểm chứng nghiêm ngặt: (a) Khả năng trả lời câu hỏi lựa chọn "đã P chưa?"; (b) Khả năng thay thế lẫn nhau trong cùng một vị trí phân bố cú pháp trước vị từ.
• Mệnh đề 3: Các phụ từ đã, đang, sẽ là các chỉ tố lưỡng trị/đa trị thời - thể, mang nghĩa xuất phát (nghĩa bất biến) và các nghĩa phái sinh do ngữ cảnh quy định.
• Mệnh đề 4: Chỉ tố zero là một thành viên ngữ pháp thực thụ trong hệ đối lập hình thức của hệ thống thời - thể tiếng Việt, đặc biệt trong khung thời gian hiện tại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết trực chỉ Reichenbach, Lý thuyết phương thức hành động và thể của Comrie - Frawley, và Ngữ dụng học giao tiếp.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Phân biệt tuyệt đối giữa phương tiện từ vựng (thực từ chỉ thời gian: hôm qua, hôm nay, ngày mai) với phương tiện ngữ pháp (hư từ: đã, đang, sẽ); loại trừ các phó từ liên kết lập luận (đều, cũng, vẫn, lại, còn) do không thỏa mãn tiêu chí định vị thời - thể chuyên biệt.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp với chủ nghĩa cấu trúc chức năng (functional structuralism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp định tính phân tích ngữ nghĩa cú pháp với định lượng khảo sát ngữ liệu thực tế.

Cỡ mẫu và tiêu chí tuyển chọn tư liệu:

• Nguồn tư liệu văn bản viết: 189 trang phân tích sâu trích xuất từ hàng trăm tác phẩm văn học kinh điển (truyện ngắn, tiểu thuyết của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam), văn bản báo chí, chính luận, hành chính - công vụ.
• Nguồn tư liệu thực nghiệm xã hội học ngôn ngữ: Khảo sát phiếu điều tra bảng hỏi trên 250 sinh viên đại học sư phạm chuyên ngành ngữ văn nhằm kiểm tra mức độ chấp nhận ngữ pháp và quy tắc sử dụng thực tế của người bản ngữ đối với các cặp câu chứa đã, đang, sẽ, zero.
• Nguồn ngữ liệu song ngữ đối chiếu: Hai tác phẩm dịch thuật kinh điển đối chiếu Anh - Việt: Love Story của Erich Segal và Romeo and Juliet của William Shakespeare, phục vụ việc phân tích đối ứng giữa hệ thống thời biến hình Anh - Âu và hệ thống hư từ tiếng Việt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình khảo sát tuân thủ nguyên tắc tam giác giác hóa dữ liệu (triangulation):

• Triangulation dữ liệu: Kết hợp văn bản viết kinh điển, khẩu ngữ sinh hoạt đời thường và dữ liệu điều tra thực nghiệm.
• Triangulation phương pháp: Kết hợp miêu tả phân bố cú pháp, phân tích thành tố nghĩa ngữ dụng và đối chiếu loại hình học ngôn ngữ.

Tiêu chuẩn kiểm chứng độ tin cậy và giá trị khoa học:

• Độ giá trị nội dung (content validity): Các phụ từ được phân tích trên toàn bộ các kiểu vị từ (vị từ hành động, trạng thái, quá trình, tính từ).
• Độ tin cậy (reliability): Kiểm tra tính nhất quán qua phép thử thế đồng nhất và trắc nghiệm khả năng xuất hiện trong ngữ cảnh bị xóa bỏ thực từ thời gian.

Data và phân tích

Phân tích dữ liệu được thực hiện thông qua việc giải cấu trúc các tham tố chỉ xuất:

• Trục thời gian khách quan: Xác định mối quan hệ trước - đồng thời - sau giữa E, S và R.
• Thao tác ma trận ngữ nghĩa: Bóc tách bất biến thể ngữ nghĩa và biến thể ngữ cảnh. Phân tích đối ứng phân từ quá khứ tiếng Anh (Having sung, singing, about to sing) sang các cấu trúc tương đương tiếng Việt (đã hát, đang hát, sắp hát) để chứng minh bản chất của thời tương đối phụ thuộc vào điểm quy chiếu R trong diễn ngôn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Bản chất ngữ pháp - ngữ nghĩa của phó từ "ĐÃ": "Đã" không thuần túy là chỉ tố thời quá khứ tuyệt đối như quan niệm truyền thống. Luận án chứng minh "đã" là một chỉ tố lưỡng trị:

• Về nghĩa thời: "Đã" biểu thị tính trước (tiền sự kiện) của E so với điểm mốc R (thời tương đối). Do đó, "đã" hoàn toàn có thể xuất hiện trong khung thời gian tương lai khi R đặt ở tương lai: "Ngày mai, khi anh đến thì tôi đã hoàn thành công việc" ($E < R$, trong đó $R > S$).
• Về nghĩa thể: "Đã" biểu thị thể hoàn thành (perfective aspect), xác nhận sự kiện đã đạt tới hạn định kết thúc.
• Về nghĩa tình thái: "Đã" mang ý nghĩa khẳng định sự thực hữu của sự tình.

Phát hiện 2: Cơ chế vận hành của phó từ "ĐANG" và chỉ tố ZERO: "Đang" biểu thị sự trùng khít giữa thời gian sự kiện E với điểm quy chiếu R ($E = R$), đồng thời biểu thị thể tiếp diễn (progressive aspect). Luận án phát hiện quy luật ngữ dụng mang tính đột phá: Trong tiếng Việt, khi nói về hành động ở thời hiện tại, tần số xuất hiện của chỉ tố Zero cao hơn hẳn "đang". "Đang" chỉ được bắt buộc sử dụng khi người nói cần nhấn mạnh tính tiếp diễn hoặc đối lập hành động đang xảy ra với một sự tình gián đoạn khác.

Phát hiện 3: Tái xác định bản chất của "SẼ" trong tương quan Thời - Thể - Tình thái: Trái ngược với quan điểm của Cao Xuân Hạo (coi sẽ thuần túy là từ tình thái phi thực hữu) và quan điểm truyền thống (coi sẽ là thời tương lai tuyệt đối), luận án chứng minh sẽ đảm nhiệm vai trò kép:

• Về thời tính: Đánh dấu sự kiện E diễn ra sau điểm mốc R ($E > R$).
• Về tình thái: Biểu thị tính phi thực hữu (sự kiện chưa diễn ra tại thời điểm quy chiếu) kết hợp sắc thái ý chí, dự đoán, cam kết.
• Khảo sát đối chiếu bản dịch tác phẩm kinh điển cho thấy cấu trúc tương lai tiếng Anh (will/shall + V) khi chuyển dịch sang tiếng Việt chỉ dùng sẽ trong 42.5% trường hợp; phần còn lại dùng chỉ tố zero hoặc các thực từ chỉ thời gian tương lai khi ngữ cảnh đã đủ sáng tỏ.

Phát hiện 4: Phân lập hệ thống tiểu hệ vi mô của các đơn vị ngoại biên:

• Nhóm tiền sự kiện: Phân biệt vừa, mới (quá khứ rất gần/thời đoạn ngắn so với R) và từng (thể trải nghiệm/kinh nghiệm, sự kiện đã xảy ra và chấm dứt hoàn toàn trong quá khứ không để lại hệ quả ràng buộc trực tiếp với hiện tại).
• Nhóm hậu sự kiện: Phân biệt sắp (thể trông đợi - prospective, sự kiện sắp tiệm cận điểm bắt đầu) và chưa (thể âm tính/phủ định thể hoàn thành, biểu thị sự kiện chưa xảy ra tính đến điểm mốc nhưng hàm ý khả năng sẽ xảy ra).

Trích dẫn nguồn văn bản minh chứng (Direct Quotes)

Để bảo đảm tính xác thực khoa học tuyệt đối, luận án trích dẫn nguyên văn các quan điểm nền tảng:

"Thời là phạm trù ngữ pháp của động từ, biểu thị quan hệ giữa hành động với thời điểm phát ngôn hoặc với một thời điểm nhất định nêu ra trong lời nói."
— GS.TS Nguyễn Minh Thuyết (1998)

"Các ngôn ngữ khác nhau không phải ở chỗ ngôn ngữ nào có thể diễn đạt được những ý nghĩa gì... mà là ở chỗ có những ngôn ngữ bị bắt buộc phải diễn đạt những ý nghĩa mà các ngôn ngữ khác có thể không diễn đạt khi không cần thiết."
— Roman Jakobson (Dẫn theo Cao Xuân Hạo, 1998)

"Thể là những cách thức nhìn nhận khác nhau đối với sự cấu thành thời gian bên trong của sự kiện."
— Bernard Comrie (1976)

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình phân tích thời - thể phù hợp với loại hình ngôn ngữ đơn lập, hóa giải cuộc tranh luận kéo dài hàng thế kỷ giữa các nhà ngữ pháp Việt Nam.
• Về phương pháp luận: Xác lập phương pháp phân tích liên tầng (cú pháp - ngữ nghĩa - ngữ dụng) làm chuẩn mực cho nghiên cứu các hư từ tiếng Việt.
• Về thực tiễn sư phạm và ứng dụng dịch thuật: Cung cấp căn cứ khoa học chuẩn xác để biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài (VSL) và tiếng nước ngoài cho người Việt; khắc phục lỗi dịch máy thô thiển khi tự động chuyển đổi thì quá khứ tiếng Anh sang đã và thì hiện tại tiếp diễn sang đang.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Giới hạn tư liệu ngữ liệu: Mặc dù đã khảo sát 189 trang văn bản và 2 tác phẩm dịch lớn, nguồn dữ liệu chủ yếu dựa trên ngữ liệu văn bản viết in ấn và khảo sát nhóm đối tượng sinh viên sư phạm, chưa xây dựng được một kho ngữ liệu số hóa quy mô lớn (digitalized corpus) đa phương thức bao quát toàn bộ các phương ngữ Bắc - Trung - Nam.
2. Điều kiện biên ngữ vị từ phức hợp: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các kết hợp phụ từ đứng trước đơn vị vị từ đơn lẻ, chưa giải quyết trọn vẹn sự tương tác thời - thể trong các kết cấu chuỗi động từ phức tạp (serial verb constructions) hoặc cấu trúc vị từ phức hợp có bổ ngữ kết quả (làm xong, ăn hết, nhìn thấy).
3. Hiện tượng giao thoa thức - tình thái: Chưa lượng hóa chi tiết mức độ giảm sút tính thời gian để chuyển hóa thành tính tình thái của đã, sẽ trong các kiểu văn bản đặc thù như văn bản pháp luật và khẩu ngữ hội thoại tự nhiên.

Hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng kho ngữ liệu ngữ pháp thời - thể tiếng Việt gắn nhãn tự động (POS-tagging) ứng dụng cho xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và dịch máy AI.
• Mở rộng nghiên cứu diệt đại (diachronic linguistics) về sự biến đổi ngữ nghĩa - ngữ pháp của đã, đang, sẽ từ tiếng Việt thế kỷ XVII qua văn bản Nôm và chữ Quốc ngữ sơ kỳ.
• Nghiên cứu đối chiếu liên ngữ hệ giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ đơn lập trong khu vực Đông Nam Á (tiếng Thái, tiếng Lào, tiếng Khmer, tiếng Hán) để xác định tính phổ quát khu vực (areal features) của hệ thống thời - thể.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tham chiếu bắt buộc cho các nhà nghiên cứu chuyên sâu về cú pháp học, ngữ nghĩa học tiếng Việt và loại hình học ngôn ngữ; dự báo tiềm năng trích dẫn cao trong các giáo trình cao học và luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu.
• Chuyển đổi giáo dục và đào tạo: Định hình lại cấu trúc nội dung các bài học về từ loại và ngữ pháp trong chương trình giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ tại các viện ngôn ngữ quốc tế.
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Cung cấp tập luật ngôn ngữ học chính xác cho các hệ thống dịch tự động (Machine Translation), nhận dạng thực thể thời gian (Temporal Information Extraction) và phân tích cảm xúc (Sentiment Analysis) trong văn bản tiếng Việt.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Nắm vững khung lý thuyết trực chỉ Reichenbach và phương pháp phân tích 3 bình diện để triển khai các đề tài phân tích ngữ pháp, hư từ, ngữ dụng học.
• Giảng viên ngôn ngữ học và chuyên gia biên soạn giáo trình: Có căn cứ khoa học chuẩn mực để tái cấu trúc nội dung ngữ pháp tiếng Việt, loại bỏ các định nghĩa mô phỏng sai lệch theo ngữ pháp truyền thống Pháp.
• Chuyên gia dịch thuật và biên phiên dịch: Nắm vững quy tắc phân bố ngữ cảnh để chuyển dịch uyển chuyển giữa các cấu trúc thì - thể tiếng Anh/Pháp/Nga sang tiếng Việt tự nhiên, tránh tình trạng lạm dụng hư từ đã, đang, sẽ.
• Kỹ sư phát triển AI ngôn ngữ: Ứng dụng quy tắc ngữ nghĩa thời - thể để tối ưu hóa mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), cải thiện độ chính xác trong xử lý logic thời gian của văn bản tiếng Việt.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Luận án đã mở rộng xuất sắc lý thuyết trực chỉ thời gian của Hans Reichenbach và lý thuyết thể của Bernard Comrie vào một ngôn ngữ đơn lập phi biến hình. Đóng góp độc đáo nhất là chứng minh hệ thống phụ từ tiếng Việt (đã, đang, sẽ) không phải là các chỉ tố thời gian tuyệt đối thuần túy mà là hệ thống chỉ tố đa trị: mã hóa đồng thời mối quan hệ thời tương đối ($E$ so với điểm quy chiếu $R$) và cấu trúc thể nội tại (hoàn thành/tiếp diễn/chưa hoàn thành), trong đó chỉ tố Zero đóng vai trò đối lập ngữ pháp then chốt.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?
Trả lời: So với xu hướng miêu tả cảm tính của giai đoạn đầu thế kỷ XX hoặc phương pháp phân tích lập luận thuần lý thuyết của Cao Xuân Hạo, luận án của Trần Kim Phượng thiết lập phương pháp tiếp cận ba bình diện đồng bộ (kết học - nghĩa học - dụng học), kiểm chứng bằng ma trận thay thế cú pháp (tiêu chí "đã P chưa?") kết hợp với điều tra thực nghiệm xã hội học ngôn ngữ trên 250 đối tượng và đối chiếu văn bản dịch thuật song ngữ Anh - Việt.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất về mặt dữ liệu thực nghiệm là gì?
Trả lời: Phát hiện về việc phó từ đang có tần số xuất hiện rất thấp trong các phát ngôn miêu tả sự tình hiện tại so với chỉ tố Zero; và phó từ đã hoàn toàn có thể định vị sự kiện trong tương lai khi điểm quy chiếu $R$ nằm ở tương lai ($E < R$ với $R > S$). Điều này phá vỡ định kiến ngữ pháp cho rằng đã chỉ dùng cho quá khứ và đang là chỉ tố bắt buộc của thời hiện tại.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?
Trả lời: Luận án cung cấp tường minh tiêu chí phân loại hai bước: (1) Trắc nghiệm khả năng trả lời câu hỏi lựa chọn; (2) Thử nghiệm ma trận phân bố vị trí trước vị từ; đồng thời công khai cấu trúc bảng hỏi khảo sát thực nghiệm và danh mục văn bản trích dẫn ngữ liệu, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập toàn bộ quy trình phân tích.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
Trả lời: Luận án mở ra định hướng 10 năm tập trung vào: Xây dựng hệ thống ngữ pháp ngữ nghĩa học hình thức (formal semantics) cho hư từ tiếng Việt; nghiên cứu ngữ pháp hóa (grammaticalization) các động từ chỉ hướng và vị trí thành chỉ tố thể; và chuẩn hóa cơ sở tri thức thời - thể cho công nghệ dịch máy và trí tuệ nhân tạo ngôn ngữ.

Kết luận

1. Khẳng định vững chắc tiếng Việt có phạm trù ngữ pháp thời - thể, được thể hiện thông qua hệ thống phụ từ chuyên biệt kết hợp với chỉ tố zero, hoạt động trên cơ chế phân tích tính thay vì biến hình từ tố.
2. Xác lập chuẩn xác bản chất của bộ ba chỉ tố trung tâm: Đã (thời trước + thể hoàn thành), Đang (thời đồng thời + thể tiếp diễn), Sẽ (thời sau + tính tình thái phi thực hữu).
3. Xây dựng thành công mô hình tích hợp ba bình diện Kết học - Nghĩa học - Dụng học, giải quyết dứt điểm các bế tắc học thuật giữa các trường phái ngữ pháp trong suốt hơn 50 năm.
4. Mở ra ba hướng nghiên cứu chuyên sâu: Ngôn ngữ học ngữ liệu số hóa thời - thể, Ngữ pháp học tri nhận (Cognitive Grammar) về thời gian của người Việt, và Ngôn ngữ học điện toán ứng dụng trong trí tuệ nhân tạo.
5. Tạo lập di sản học thuật chuẩn mực, đóng góp quan trọng vào kho tàng Lý luận ngôn ngữ học Việt Nam và khẳng định vị thế độc lập, đặc sắc của cấu trúc ngữ pháp tiếng Việt trên bản đồ loại hình học ngôn ngữ thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về nghĩa xuất phát (không đƣợc quy ƣớc (LUAN.08 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 bởi ngữ cảnh) và nghĩa phái sinh (quy ƣớc bởi ngữ cảnh) của hỡnh thỏi ngữ phỏp này [83, tr128]. Tỏc giả cũng cho rằng: “Có thể phân xuất các nghĩa phái sinh từ nghĩa xuất phát dựa vào bất biến thể ngữ nghĩa đƣợc hiểu nhƣ thành tố ngữ nghĩa buộc phải có mặt trong bất kỳ trƣờng hợp sử dụng nào của chỉ tố ngữ phỏp”. Về sự phân chia các thời, có lẽ Từ điển Asher (1994) [154, tr4559- 4560] là trỡnh bày cụ thể nhất. Nhỡn chung, sự phõn chia này bắt nguồn từ quan niệm về sự quy chiếu và mối quan hệ giữa thời gian diễn ra tỡnh huống với điểm quy chiếu.

Những thời sử dụng thời điểm phát ngôn làm thời điểm quy chiếu đƣợc gọi là thời tuyệt đối. Có thể phân biệt ba thời tuyệt đối: Thời hiện tại tuyệt đối: E trùng với S (John is eating an apple) Thời quá khứ tuyệt đối: E đi trƣớc S (John ate an apple) Thời tƣơng lai tuyệt đối: E đi sau S (John will eat an apple) Trong các công thức trên, E là thời gian của sự kiện (time of event), S là thời điểm phát ngôn (time of speech). Những thời không sử dụng thời điểm phát ngôn làm thời điểm quy chiếu đƣợc gọi là thời tƣơng đối. Có thể phân biệt ba thời tƣơng đối: (1a) Thời hiện tại tƣơng đối: E trùng với R - Those singing were told to be quiet.

(Những người đang hát được yêu cầu giữ yên lặng) (2a) Thời quỏ khứ tƣơng đối: E đi trƣớc R. Vd: - Those having sung were asked to leave the stage. (Những người đó hỏt được yêu cầu rời sân khấu) (3a) Thời tƣơng lai tƣơng đối: E đi sau R - Those about to sing were asked to go onto the stage. Trong các công thức trên, E là thời gian của sự kiện (time of event), R là điểm quy chiếu (time of referent).08 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 Các động từ đó chia trong những vớ dụ trờn cú thời điểm quy chiếu hoàn toàn là thuộc về quá khứ.

Để giải thích thời điểm quy chiếu đó đƣợc mó hoỏ bởi hỡnh thức phõn từ quỏ khứ, phải tỡm thời điểm quy chiếu trong ngữ cảnh. Thời điểm quy chiếu trong (1a) là thời điểm mà ngƣời hát đƣợc yêu cầu yên lặng và quá khứ phân từ định vị hành động của ngƣời hỏt nhƣ là bao phủ thời điểm quy chiếu thời gian mà họ đƣợc yêu cầu yên lặng. Trong (2a), thời điểm quy chiếu là thời gian mà họ đƣợc yêu cầu rời sân khấu và phân từ định vị hành động của ngƣời hát là đi trƣớc thời điểm quy chiếu. Trong (3a), thời điểm quy chiếu là thời điểm họ đƣợc yêu cầu lên sân khấu, và phân từ định vị hành động của ngƣời hát đi sau thời điểm quy chiếu này.

Thay đổi thời của động từ đƣợc chia trong các ví dụ trên thỡ thời điểm quy chiếu của phân từ cũng sẽ thay đổi. Vd: (1b) Those singing will be told to be quiet. Những ngƣời đang hát sẽ yên lặng. (2b) Those having sung will be asked to leave the stage.

Những ngƣời đó hỏt sẽ đƣợc yêu cầu rời sân khấu. (3b) Those about to sing will be asked to go onto the stage. Những ngƣời chuẩn bị hát sẽ đƣợc yêu cầu lên sân khấu. Ở đây, toàn bộ thời điểm quy chiếu lại thuộc về tƣơng lai.

Không xa lạ với quan điểm của các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài, Nguyễn Minh Thuyết (1998) khẳng định: “Thời là phạm trù ngữ pháp của động từ, biểu thị quan hệ giữa hành động với thời điểm phát ngôn hoặc với một thời điểm nhất định nêu ra trong lời nói”. Khi phạm trù thời biểu thị quan hệ giữa hành động với thời điểm phát ngôn, ta gọi đó là thời tuyệt đối. Cũn khi phạm trự thời biểu thị quan hệ giữa hành động với một thời điểm nhất định nêu ra trong lời nói, ta gọi đó là thời tƣơng đối [35, tr234-235]. Phạm trự thời và vị ngữ Vị ngữ là cỏi lừi của cõu, là trọng tõm của mọi mối liờn hệ trong cõu.

Trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu, vị ngữ là do động từ đảm nhiệm. Vỡ vậy, theo một ý nghĩa nhất định, “động từ cũng là câu, tất cả những gỡ ảnh hƣởng đến động từ thỡ cũng ảnh hƣởng đến câu nói chung” [W.08 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 Động từ là cái thể hiện sự vận động, mà mọi vận động đều diễn ra trong thời gian. Do vậy, thời có liên quan chặt chẽ đến động từ, hay nói chính xác hơn, nó thuộc về động từ. Trong tiếng Đức, động từ đƣợc coi là loại từ cú thời và gọi là Zeitwort [Dẫn theo Nguyễn Kim Thản, 103, tr174].

“Thời đƣợc thiết lập từ sự quy chiếu cái vận động, thể hiện bằng động từ, với thời điểm phát ngôn hoặc với một thời điểm nào đó đƣợc ngƣời nói đề cập tới trong phát ngôn” [33, tr306]. Có thể khẳng định rằng, nếu nhƣ thời gian là thuộc tính cố hữu của vật chất thỡ trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu, thời (và thể) là thuộc tính cố hữu của động từ. “Trong tiếng Anh và tiếng Pháp, vị ngữ bao giờ cũng là động từ đƣợc chia ở những thời và thể nhất định. Và ngƣợc lại, một động từ trong câu đƣợc chia ở những thời và thể nhất định thỡ chứng tỏ động từ ấy là vị ngữ” [126, tr45].

Trong tiếng Việt, vị ngữ có thể do động từ, tính từ hay danh từ đảm nhiệm. Tuy nhiên, số câu mà vị ngữ là động từ vẫn là cơ bản (chiếm vào khoảng 88%, theo thống kê của Nguyễn Kim Thản [103, tr9]). Động từ tiếng Việt không biến hỡnh nhƣ các ngôn ngữ Ấn-Âu, cho nên nó cũng không chia theo thời nhƣ các ngôn ngữ Ấn-Âu. Song, nếu nhƣ tiếng Việt có phạm trù thời, chắc chắn phạm trù này cũng không thể tách rời với ý nghĩa của các động từ, dù không phải chỉ với riêng động từ.

Nói cụ thể hơn, đối với tiếng Việt, không phải tính từ không có quan hệ với thời gian bởi tính từ không chỉ hoạt động. Chúng ta đều biết, một tính chất dù tĩnh đến mấy cũng không đứng im. Vẫn có thể có các kết hợp: đó khoẻ, sẽ lớn, đỏ lắm rồi… Và vỡ vậy, nếu tiếng Việt cú phạm trự thời thỡ cũng khụng cú lý do gỡ để cho rằng đây chỉ là phạm trù của riêng từ loại động từ. Chỉ cần các từ ấy là yếu tố vị tính.

Điểm này hoàn toàn khác với các ngôn ngữ Ấn-Âu. Tớnh từ và danh từ trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu khụng cú phạm trự thời. Vai trũ của phạm trù thời trong cách xác định thời gian Sự giải thích đầy đủ về cấu trúc thời gian của một văn bản luôn đũi hỏi nhiều nguồn thụng tin khỏc nhau, mà trong đó phạm trù thời chỉ là một. Phạm trù thời dƣờng nhƣ có vai trũ rất nhỏ trong việc thành lập cấu trúc thời gian (LUAN.08 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 cho văn bản song lại là một phần quan trọng của bất kỳ sự đánh giá nào về mặt ngữ phỏp và loại hỡnh của một ngụn ngữ.

Núi cỏch khỏc, thời, với tƣ cách là một phạm trù ngữ pháp, chỉ là một trong nhiều cách mà ngôn ngữ có thể truyền đạt những thông tin liên quan đến thời gian. Dĩ nhiên, so với các phƣơng tiện từ vựng thỡ cỏch truyền đạt này không thể phong phú bằng. Và, quả thực, chẳng cú gỡ đáng ngạc nhiên khi bất kỳ ngôn ngữ nào cũng sử dụng phƣơng tiện từ vựng để định vị thời gian nhiều hơn là dùng phƣơng tiện ngữ pháp. Song, trong những trƣờng hợp nhất định, thời có thể kết hợp với các phƣơng tiện từ vựng để làm rừ cỏc ý nghĩa quá khứ, hiện tại, tương lai của sự kiện.

Vớ dụ: - On Tuesday, Mary went to the beach. - On Tuesday, Mary will go to the beach. Chính cách chia động từ ở thời quá khứ (câu thứ nhất) và tƣơng lai (câu thứ hai) đó giỳp chỳng ta xỏc định rừ Tuesday là thứ ba tuần trƣớc (đó qua) hay thứ ba tới (chƣa đến). Vỡ vậy, hai cõu trờn cú thể dịch là: - Thứ ba vừa rồi, Mary (đó) đi biển.

- Thứ ba này, Mary sẽ đi biển. Nhƣ vậy, dù khá trừu tƣợng, song thời vẫn có vai trũ nhất định trong việc định vị một sự tỡnh trong thời gian. Túm lại: í nghĩa thời gian nói chung đƣợc phản ánh vào trong ngôn ngữ (biểu hiện chủ yếu qua cỏc thực từ) là thuộc bỡnh diện từ vựng. Nú cú thể khụng bắt buộc phải diễn đạt khi không cần thiết.

Cũn phạm trự thời thuộc bỡnh diện ngữ phỏp. Nú bắt buộc phải diễn đạt ngay cả khi câu nói đó cú cỏc phƣơng tiện khác biểu thị ý nghĩa thời gian. í nghĩa thời gian cú trong mọi ngụn ngữ. Cũn phạm trự thời chỉ tồn tại trong một số ngụn ngữ mà thụi.

Jakobson núi: Các ngôn ngữ khác nhau không phải ở chỗ ngôn ngữ nào có thể diễn đạt đƣợc những ý nghĩa gỡ (vỡ ngụn ngữ nào cũng cú cỏch diễn đạt bất cứ ý nghĩa gỡ mà một ngụn ngữ khỏc cú thể diễn đạt), mà là ở chỗ có những ngôn ngữ bị bắt buộc phải diễn đạt những ý nghĩa mà cỏc ngụn ngữ khỏc cú thể khụng diễn đạt khi không cần thiết (Dẫn theo Cao Xuân Hạo, [41, tr2]).08 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 Vậy, nếu nói rằng một ngôn ngữ nào đó cú phạm trự thời thỡ cú nghĩa là ngụn ngữ đó ngữ phỏp hoỏ cách diễn đạt ý nghĩa thời gian, nghĩa là nó trở thành bắt buộc ngay cả khi câu nói đó cú cỏc phƣơng tiện khác để diễn đạt ý nghĩa này. Từ quan điểm về phạm trù thời, đối chiếu với điều kiện để hỡnh thành một phạm trự ngữ phỏp núi chung, ta thấy sự tồn tại của phạm trự ngữ phỏp thời trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu là khỏ rừ ràng. Trong cỏc ngụn ngữ này, dự ý nghĩa thời gian cú cụ thể, hiển nhiờn tới mức nào đi chăng nữa thỡ động từ vẫn bắt buộc phải đƣợc chia ở những thời nhất định. Trong các ngôn ngữ này cũng có những động từ hoàn toàn không mang ý nghĩa từ vựng mà chỉ cú chức năng là một chỉ tố ngữ pháp, dùng để đánh dấu thời và thể.

Vd: - She is running. (Cô ấy đang chạy) Động từ to be trong trƣờng hợp trên chỉ có chức năng đánh dấu thời hiện tại, và cùng với đuôi - ing trong động từ to run, đánh dấu thể tiếp diễn. Tiếng Việt là một ngụn ngữ khụng biến hỡnh, động từ không chia theo thời nhƣ các ngôn ngữ Ấn-Âu. Tiếng Việt cũng không có những động từ riêng chuyên dùng để đánh dấu thời nhƣ to be của tiếng Anh hay etre của tiếng Pháp.