Thời, Thể và Các Phương Tiện Biểu Hiện Trong Tiếng Việt

Khám phá luận án tiến sĩ về thời thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt, phân tích sâu sắc và ứng dụng ngôn ngữ học hiện đại.

• Tác giả: Trần Kim Phượng
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Minh Thuyết
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Thời, Thể và Các Phương Tiện Biểu Hiện Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. THỜI GIAN VÀ CÁCH THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ
• 1.1.1. THỜI GIAN VÀ NHẬN THỨC VỀ THỜI GIAN
• 1.1.2. SỰ THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ
• 1.1.3. THỜI GIAN TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI KHÔNG GIAN
• 1.1.4. THỜI GIAN VÀ KHÁI NIỆM CHỈ XUẤT (DEXIC)
• 1.2. CÁC PHẠM TRÙ NGỮ PHÁP LIÊN QUAN ĐẾN THỜI GIAN
• 1.2.1. PHẠM TRÙ NGỮ PHÁP
• 1.2.2. PHẠM TRÙ THỜI (TENSE, TEMPS)
• 1.2.3. PHẠM TRÙ THỂ (ASPECT, MODE)
• 1.2.4. MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẠM TRÙ THỜI VÀ PHẠM TRÙ THỂ
• 1.3. THỜI - THỂ TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI TÌNH THÁI
• 1.3.1. QUAN NIỆM VỀ TÌNH THÁI (MODALITY, MODALITÉ, MODUS)
• 1.3.2. CÁC LOẠI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 1.3.3. MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC PHẠM TRÙ THỜI, THỂ VÀ TÌNH THÁI
• 2. Chương 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. VẤN ĐỀ THỜI, THỂ TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1.1. XU HƯỚNG MÔ PHỎNG NGỮ PHÁP NHÀ TRƯỜNG PHÁP
• 2.1.2. XU HƯỚNG PHỦ NHẬN PHẠM TRÙ THỜI-THỂ TIẾNG VIỆT
• 2.1.3. XU HƯỚNG QUAY TRỞ LẠI NGHIÊN CỨU THỜI-THỂ VỚI NHIỀU GÓC NHÌN KHÁC NHAU
• 2.2. TIẾNG VIỆT CÓ PHẠM TRÙ THỜI-THỂ HAY KHÔNG?
• 2.3. PHẠM TRÙ THỜI ĐƯỢC PHÂN CHIA NHƯ THẾ NÀO?
• 2.4. THỜI CÓ TRÙNG VỚI THỜI GIAN KHÔNG?
• 2.5. PHẠM TRÙ THỜI CÓ PHẢI LÀ MỘT PHẠM TRÙ ĐỘC LẬP KHÔNG?
• 2.6. THỜI LÀ PHẠM TRÙ CỦA ĐỘNG TỪ HAY CỦA VỊ NGỮ?
• 2.7. PHƯƠNG TIỆN BIỂU THỊ THỜI LÀ GÌ?
• 2.8. PHƯƠNG TIỆN BIỂU THỊ THỜI CÓ TÍNH HỆ THỐNG KHÔNG?
• 2.9. VỀ MỘT SỐ THUẬT NGỮ LIÊN QUAN ĐẾN PHẠM TRÙ THỜI-THỂ
• 3. Chương 3: PHÓ TỪ ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 3.1. PHÂN BIỆT ĐÃ CHỈ THỜI-THỂ VỚI CÁC TỪ ĐÃ ĐỒNG ÂM
• 3.1.1. TÌNH THÁI TỪ ĐÃ
• 3.2. NHỮNG KIẾN GIẢI VỀ TỪ ĐÃ
• 3.2.1. ĐÃ CÓ CHỈ THỜI KHÔNG?
• 3.2.2. ĐÃ BIỂU THỊ THỜI NÀO?
• 3.2.3. ĐÃ BIỂU THỊ THỂ NÀO?
• 3.3. MIÊU TẢ PHÓ TỪ ĐÃ
• 3.3.1. ĐÃ TRONG CÁCH TRI NHẬN THỜI GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 3.3.2. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THỜI
• 3.3.3. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THỂ
• 3.3.4. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 3.4. CÁCH SỬ DỤNG ĐÃ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.5. ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: VỪA, MỚI, TỪNG
• 3.5.1. CÁC PHÓ TỪ VỪA, MỚI VÀ VỪA MỚI
• 3.5.2. PHÓ TỪ TỪNG
• 4. Chương 4: PHÓ TỪ ĐANG VÀ ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 4.1. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ ĐANG VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM
• 4.2. NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ ĐANG
• 4.2.1. ĐANG BIỂU HIỆN Ý NGHĨA THỜI
• 4.2.2. ĐANG BIỂU HIỆN Ý NGHĨA THỂ
• 4.2.3. ĐANG BIỂU HIỆN CẢ Ý NGHĨA THỜI VÀ THỂ
• 4.3. MIÊU TẢ PHÓ TỪ ĐANG
• 4.3.1. ĐANG TRONG CÁCH TRI NHẬN THỜI GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.3.2. ĐANG VỚI Ý NGHĨA THỜI
• 4.3.3. ĐANG VỚI Ý NGHĨA THỂ
• 4.3.4. ĐANG VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 4.4. CÁCH SỬ DỤNG PHÓ TỪ ĐANG
• 4.5. ĐANG VÀ ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: ZERO
• 5. Chương 5: PHÓ TỪ SẼ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 5.1. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ SẼ VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM
• 5.2. NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ SẼ
• 5.2.1. XU HƯỚNG CÔNG NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.2.2. XU HƯỚNG PHỦ NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.2.3. VAI TRÒ ĐÁNH DẤU THỜI TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.2.4. ĐỐI CHIẾU CÁCH DỊCH THỜI TƯƠNG LAI TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 5.2.5. VIỆC SỬ DỤNG SẼ TRONG TRƯỜNG HỢP NGỮ CẢNH ĐÃ CHỈ TƯƠNG LAI
• 5.2.6. TÍNH TƯƠNG ĐỐI TRONG PHẠM TRÙ THỜI-THỂ Ở CÁC NGÔN NGỮ ẤN - ÂU
• 5.3. MIÊU TẢ PHÓ TỪ SẼ
• 5.3.1. SẼ VỚI Ý NGHĨA THỜI
• 5.3.2. SẼ VỚI Ý NGHĨA THỂ
• 5.3.3. SẼ VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI
• 5.4. CÁCH SỬ DỤNG SẼ
• 5.5. SẼ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: SẮP, CHƯA
• 5.5.1. PHÓ TỪ SẮP
• 5.5.2. PHÓ TỪ CHƯA
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Thời Tiếng Việt 55 ký tự

Nghiên cứu về thời tiếng Việt và các phương tiện biểu hiện đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngữ pháp từ lâu. Từ các tài liệu đầu tiên của G. Aubaret (1864) đến các công trình của Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm (1940), Bùi Đức Tịnh (1952), và nhiều tác giả khác, đều dành sự chú ý đến các phạm trù liên quan đến thời gian. Trong những thập kỷ gần đây, vấn đề này càng trở nên hấp dẫn với nhiều bài viết, chuyên khảo và luận án. Tuy nhiên, vẫn chưa có sự thống nhất về quan niệm và danh sách phương tiện biểu hiện ý nghĩa thời gian giữa các tác giả. Sự miêu tả cụ thể các phó từ như đã, đang, sẽ, sắp, từng, chưa, vừa, mới còn nhiều điểm khác biệt và chưa được bàn tới đầy đủ. Điều này đòi hỏi cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để nắm bắt phương thức biểu hiện các ý nghĩa liên quan đến thời gian trong tiếng Việt, qua đó hiểu hơn về cách tri nhận thời gian của người Việt.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Thời Thể Trong Tiếng Việt

Việc nghiên cứu thời và thể trong tiếng Việt trải qua nhiều giai đoạn với các quan điểm khác nhau. Các nhà nghiên cứu đã tiếp cận vấn đề này từ nhiều góc độ, bao gồm việc mô phỏng ngữ pháp nhà trường Pháp, phủ nhận phạm trù thời-thể, và quay trở lại nghiên cứu với nhiều góc nhìn khác nhau. Vấn đề thời và thể có tồn tại trong tiếng Việt hay không, được biểu hiện bằng những phương tiện ngữ pháp nào, và mối quan hệ giữa chúng vẫn là những câu hỏi được tranh luận.

1.2. Tại Sao Nghiên Cứu Thời Gian Trong Tiếng Việt Quan Trọng

Việc nghiên cứu thời gian trong tiếng Việt có ý nghĩa quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho học sinh, sinh viên Việt Nam và người nước ngoài. Thực tế cho thấy, không phải lúc nào cũng có thể dịch một câu có thời quá khứ trong tiếng Anh, tiếng Nga hay tiếng Pháp bằng cách sử dụng phó từ đã trong tiếng Việt. Những vấn đề này chưa được cắt nghĩa thấu đáo, đòi hỏi những miêu tả cụ thể về từng phó từ chỉ thời, thể và một cái nhìn hệ thống về các phương tiện này để viết giáo trình và hướng dẫn thực hành tiếng Việt.

II. Mục Tiêu Nhiệm Vụ Nghiên Cứu Thời Thể Tiếng Việt 59 ký tự

Mục đích chính của nghiên cứu là miêu tả các phó từ biểu hiện ý nghĩa thời và thể trong tiếng Việt, từ đó tìm lời giải đáp cho những câu hỏi gây tranh cãi trong nhiều năm qua: Các phạm trù thời và thể có tồn tại trong tiếng Việt hay không? Nếu có thì chúng được biểu hiện bằng những phương tiện ngữ pháp nào? Nếu không có thì tiếng Việt biểu hiện các ý nghĩa thời, thể bằng cách gì? Luận án này hướng đến việc làm rõ những đặc điểm cơ bản của các phạm trù thời và thể để vận dụng vào tiếng Việt, khái quát những chặng đường nghiên cứu thời, thể tiếng Việt từ trước đến nay, và miêu tả cụ thể các phương tiện biểu thị ý nghĩa thời, thể tiếng Việt.

2.1. Phạm Trù Thời Trong Tiếng Việt Bản Chất và Đặc Điểm

Nghiên cứu làm rõ những đặc điểm cơ bản của phạm trù thời trong tiếng Việt, bao gồm khái niệm, chức năng, và mối quan hệ với các phạm trù khác như thể và tình thái. Nghiên cứu cũng xem xét việc thời có trùng với thời gian hay không, có phải là một phạm trù độc lập hay không, và là phạm trù của động từ hay của vị ngữ.

2.2. Phạm Trù Thể Trong Tiếng Việt Phân Loại và Biểu Hiện

Nghiên cứu tập trung vào việc phân loại và miêu tả các loại thể trong tiếng Việt, bao gồm thể hoàn thành, thể tiếp diễn, và các thể khác. Nghiên cứu cũng xem xét các phương tiện biểu hiện thể, bao gồm phó từ, cấu trúc cú pháp, và các yếu tố ngữ nghĩa.

2.3. Phương Tiện Biểu Hiện Thời Thể trong Tiếng Việt

Nghiên cứu tập trung mô tả cụ thể các phương tiện biểu thị ý nghĩa thời, thể tiếng Việt trên phương diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, dựa vào những ngữ liệu thu được từ các loại hình văn bản tiếng Việt và từ lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Việt. Mục tiêu là hệ thống hóa các phó từ biểu thị ý nghĩa thời, thể theo những đặc trưng cơ bản của chúng.

III. Phân Tích Phó Từ ĐÃ Bí Quyết Sử Dụng Hiệu Quả 58 ký tự

Nghiên cứu đi sâu vào phân tích phó từ đã, một trong những phó từ gây nhiều tranh cãi nhất trong giới nghiên cứu. Việc phân biệt đã chỉ thời - thể với các từ đã đồng âm là rất quan trọng. Các kiến giải khác nhau về từ đã, việc đã có chỉ thời hay không, biểu thị thời nào, thể nào, và cách sử dụng đã trong tiếng Việt được xem xét kỹ lưỡng. Cách tri nhận thời gian của người Việt thông qua việc sử dụng đã cũng là một khía cạnh quan trọng của nghiên cứu.

3.1. So Sánh Phó Từ ĐÃ Với Các Phó Từ Chỉ Quá Khứ Khác

Nghiên cứu so sánh phó từ đã với các phó từ khác chỉ thời gian quá khứ như vừa, mới, từng. Mục đích là làm rõ sự khác biệt về ý nghĩa, cách sử dụng, và tần suất xuất hiện của các phó từ này trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.2. ĐÃ và Ý Nghĩa Tình Thái Mối Liên Hệ Bất Ngờ

Nghiên cứu cũng xem xét đã với ý nghĩa tình thái, khám phá mối liên hệ giữa thời, thể, và tình thái trong việc sử dụng đã. Sự kết hợp giữa các yếu tố này tạo nên sự phong phú và đa dạng trong cách diễn đạt ý nghĩa của tiếng Việt.

3.3. Hướng Dẫn Sử Dụng Phó Từ ĐÃ Đúng Cách

Nghiên cứu đưa ra các hướng dẫn chi tiết về cách sử dụng phó từ đã trong các ngữ cảnh khác nhau, bao gồm các quy tắc ngữ pháp, ngữ nghĩa, và ngữ dụng. Mục đích là giúp người học tiếng Việt sử dụng đã một cách chính xác và hiệu quả.

IV. Tìm Hiểu Phó Từ ĐANG Ứng Dụng Và Bài Tập 58 ký tự

Phân tích phó từ đang, một phó từ quan trọng trong việc diễn tả hành động đang diễn ra. Nghiên cứu phân biệt phó từ đang với các từ đồng âm, các kiến giải khác nhau về đang, và việc đang biểu hiện ý nghĩa thời hay thể. Nghiên cứu mô tả phó từ đang dựa trên cách tri nhận thời gian của người Việt, bao gồm ý nghĩa thời, ý nghĩa thể, và ý nghĩa tình thái. Cách sử dụng phó từ đang và các đơn vị tương đương được trình bày chi tiết.

4.1. ĐANG Trong Tiếng Việt Hiện Đại Phân Tích Ngữ Nghĩa

Nghiên cứu tập trung vào phân tích ngữ nghĩa của đang trong tiếng Việt hiện đại, bao gồm các sắc thái ý nghĩa khác nhau, các ngữ cảnh sử dụng khác nhau, và mối quan hệ với các yếu tố ngôn ngữ khác.

4.2. ĐANG và Phó Từ Zero Điểm Giống và Khác Biệt Cần Biết

Nghiên cứu so sánh đang với phó từ zero, một chỉ tố có tần số xuất hiện tương đối cao trong khung thời gian hiện tại. Mục đích là làm rõ điểm giống và khác biệt giữa hai phương tiện này trong việc diễn tả hành động đang diễn ra.

4.3. Ứng Dụng ĐANG Trong Văn Bản Phân Tích Ví Dụ Cụ Thể

Nghiên cứu trình bày các ví dụ cụ thể về việc sử dụng đang trong các loại văn bản khác nhau, bao gồm văn học, báo chí, và giao tiếp hàng ngày. Phân tích các ví dụ này giúp người đọc hiểu rõ hơn về cách thức đang hoạt động trong thực tế.

V. Phó Từ SẼ Hướng Dẫn Chuyên Sâu Về Cách Dùng 57 ký tự

Nghiên cứu phân tích phó từ sẽ, tập trung vào ý nghĩa tương lai của sẽ. Các xu hướng công nhận và phủ nhận ý nghĩa tương lai của sẽ được xem xét. Vai trò đánh dấu thời tương lai của sẽ, đối chiếu cách dịch thời tương lai tiếng Anh sang tiếng Việt, và việc sử dụng sẽ trong trường hợp ngữ cảnh đã chỉ tương lai được phân tích. Tính tương đối trong phạm trù thời - thể ở các ngôn ngữ Ấn - Âu cũng được đề cập. Sẽ với ý nghĩa tình thái và các đơn vị tương đương như sắp, chưa được trình bày.

5.1. SẼ và Các Phó Từ Chỉ Tương Lai Phân Tích Chi Tiết

Nghiên cứu so sánh sẽ với các phó từ khác chỉ thời gian tương lai như sắp, chưa. Mục đích là làm rõ sự khác biệt về ý nghĩa, cách sử dụng, và mức độ chắc chắn của các phó từ này.

5.2. SẼ Trong Ngữ Cảnh Bí Quyết Sử Dụng Linh Hoạt

Nghiên cứu phân tích cách sử dụng sẽ trong các ngữ cảnh khác nhau, bao gồm các trường hợp ngữ cảnh đã chỉ tương lai. Mục đích là giúp người đọc sử dụng sẽ một cách linh hoạt và chính xác.

5.3. SẼ và Ý Nghĩa Tình Thái Khám Phá Mối Liên Hệ

Nghiên cứu cũng xem xét sẽ với ý nghĩa tình thái, khám phá mối liên hệ giữa thời, thể, và tình thái trong việc sử dụng sẽ. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn về sự phức tạp và tinh tế của tiếng Việt.

VI. Ứng Dụng Nghiên Cứu Thời Thể Trong Giảng Dạy 60 ký tự

Luận án có những đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn. Về mặt lý luận, luận án góp phần tìm hiểu chức năng của nhóm phó từ biểu hiện các ý nghĩa liên quan đến thời gian trong tiếng Việt trên ba bình diện: kết học, nghĩa học và dụng học. Về mặt thực tiễn, luận án góp thêm những căn cứ khoa học để biên soạn sách giáo khoa, đặc biệt là sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trong phạm vi những vấn đề liên quan tới thời, thể và các phó từ chỉ thời, thể.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Thời Thể Trong Giáo Dục

Nghiên cứu làm nổi bật tầm quan trọng của việc hiểu rõ thời và thể trong việc giảng dạy tiếng Việt, đặc biệt là cho người nước ngoài. Sự hiểu biết này giúp người học nắm vững các quy tắc ngữ pháp và sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và tự tin.

6.2. Đề Xuất Phương Pháp Giảng Dạy Thời Thể Hiệu Quả

Nghiên cứu đề xuất các phương pháp giảng dạy thời và thể hiệu quả, bao gồm việc sử dụng các ví dụ cụ thể, các bài tập thực hành, và các hoạt động tương tác. Mục tiêu là giúp người học tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng và thú vị.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số: 50408) với đề tài "Thời, thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt" do nghiên cứu sinh Trần Kim Phượng thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2005, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Minh Thuyết và TS Lê Đông.

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ những vướng mắc trong lý luận ngôn ngữ học và thực tiễn ứng dụng. Trong lịch sử nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt, ý nghĩa thời gian và các phương tiện biểu hiện đã được đề cập từ rất sớm nhưng vẫn chưa đạt được sự thống nhất về quan niệm cũng như danh sách phương tiện biểu hiện. Miêu tả cụ thể về các phó từ như đã, đang, sẽ, sắp, từng, chưa, vừa, mới còn tồn tại nhiều điểm dị biệt giữa các tác giả; đồng thời các quy tắc sử dụng hệ thống phó từ này trong ngữ cảnh giao tiếp chưa được khảo sát đầy đủ. Về mặt thực tiễn, việc thiếu vắng những mô tả hệ thống dẫn đến khó khăn trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, giảng dạy ngoại ngữ cho người Việt và hoạt động dịch thuật (chẳng hạn không thể dịch cơ học thời quá khứ trong tiếng Anh, Pháp, Nga sang tiếng Việt bằng phó từ đã, hoặc dịch thời hiện tại bằng đang).

Mục đích và nhiệm vụ của luận án được xác định cụ thể trong văn bản như sau:

• Mục đích chính: Miêu tả các phó từ biểu hiện ý nghĩa thời và thể trong tiếng Việt, trên cơ sở đó tìm lời giải đáp cho các câu hỏi:
  1. Các phạm trù thời và thể có tồn tại trong tiếng Việt hay không?
  2. Nếu có thì chúng được biểu hiện bằng những phương tiện ngữ pháp nào?
  3. Nếu không có thì tiếng Việt biểu hiện các ý nghĩa thời, thể bằng cách gì?
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Làm rõ những đặc điểm cơ bản của các phạm trù thời và thể để vận dụng vào tiếng Việt.
  2. Khái quát những chặng đường nghiên cứu thời, thể tiếng Việt từ trước đến nay.
  3. Miêu tả cụ thể các phương tiện biểu thị ý nghĩa thời, thể tiếng Việt trên ba bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, dựa vào ngữ liệu từ các loại hình văn bản và khẩu ngữ hằng ngày.
  4. Hệ thống hoá các phó từ biểu thị ý nghĩa thời, thể theo những đặc trưng cơ bản của chúng.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là cách diễn đạt các ý nghĩa thời, thể bằng con đường ngữ pháp thông qua việc sử dụng các phó từ chuyên biệt gồm: đã, sẽ, đang, từng, vừa, mới, sắp, chưa và chỉ tố zero (ø).

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn chặt chẽ:

• Luận án không nghiên cứu cách biểu thị thời gian bằng con đường từ vựng (các thực từ như hôm qua, hôm nay, ngày mai, lúc ấy...) do các thực từ này gắn với sự tình của cả câu và có thể làm thành phần câu độc lập. Luận án cũng loại trừ các yếu tố ngữ cảnh và suy luận lôgíc thuần túy.
• Luận án loại trừ các phó từ đứng trước vị từ như đều, cũng, vẫn, lại, còn... vì chúng không thoả mãn hai điều kiện định danh của phó từ thời-thể: (1) Có khả năng trả lời câu hỏi: đã P chưa?, và (2) Có khả năng thay thế bằng các phó từ thời, thể khác.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả phân chia lịch sử nghiên cứu vấn đề thời, thể trong tiếng Việt thành ba giai đoạn chính theo các xu hướng tiếp cận:

1. Xu hướng mô phỏng ngữ pháp nhà trường Pháp:

   • G. Aubaret (1864) cho rằng đã, đà kết hợp với động từ mang ý nghĩa tính động từ quá khứ, đang chỉ tính hiện tại, sẽ biểu thị thời tương lai.
   • Trương Vĩnh Ký (1883) xác lập tiếng Việt có 3 thời cơ bản (temps primitifs: đã - quá khứ, đang - hiện tại, sẽ - tương lai) và 7 thời phái sinh (temps dérivés: khi ấy, có, vừa khi/rồi/đoạn, thì đã... trước/đi/rồi, sẽ/đã, thì sẽ, thì sẽ đã).
   • Bùi Đức Tịnh (1952) phân loại: đang, còn, vẫn, còn đang, hãy còn, vẫn còn chỉ hiện tại; vừa, vừa... xong, mới, có, đã, đã... xong, đã... rồi chỉ quá khứ; sắp, sắp sửa, sẽ chỉ vị lai.

2. Xu hướng phủ nhận phạm trù thời-thể trong tiếng Việt:

   • M. Grammông và Lê Quang Trinh (1911) cho rằng tiếng Việt không có từ loại động từ và không có các phạm trù ngữ pháp của động từ.
   • Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm (1940) khẳng định động từ tiếng Việt không đổi hình, tiếng Việt không có phạm trù thời mà biểu diễn thời gian qua trạng từ chỉ thời gian làm túc từ (bây giờ, hôm qua, ngày mai), đã, rồi, xong, đang chỉ biểu diễn cục diện (thể).
   • Nguyễn Lân (1956) cho rằng tiếng Việt dùng trạng từ tương ứng hoặc dựa vào mạch văn bản để hiểu thời gian.
   • R. Jones và Huỳnh Sanh Thông (1960) nhận định phần lớn động từ tiếng Việt không có phạm trù thời, chỉ thể hiện thời qua trật tự mệnh đề hoặc trợ động từ (sẽ, có).

3. Xu hướng quay trở lại nghiên cứu thời-thể với nhiều góc nhìn khác nhau:

   • Nhóm thừa nhận thời-thể: Phan Khôi (1955), Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê (1963), V. Panfilov (1979, 1993, 2002), Đào Thản (1979), Lê Quang Thiêm (1989), Nguyễn Văn Thành (1992, 2003), Nguyễn Minh Thuyết (1995, 1998).
   • Nhóm chỉ thừa nhận thể, phủ nhận thời: Cao Xuân Hạo (1998, 2000, 2002), Nguyễn Đức Dân (1996, 1998), Nguyễn Ngọc Thanh (2000), Phan Thị Minh Thuý (2002, 2003), Phạm Quang Trường (2002, 2003), Do-Hurinville Danh Thành (2004).
   • Nhóm có cách kiến giải riêng: Đinh Văn Đức (1985, 2001) gắn thời với nghĩa của câu và phủ nhận phạm trù thể hình thái; Hoàng Tuệ (1988) cho rằng tiếng Việt không có phạm trù thời và thể.

Nhóm quan điểm	Tác giả tiêu biểu	Luận điểm chính về thời-thể
Có cả thời và thể	Phan Khôi (1955), Trương Văn Chình & Nguyễn Hiến Lê (1963), V. Panfilov (1993), Nguyễn Văn Thành (1992), Nguyễn Minh Thuyết (1995)	Tiếng Việt biểu hiện thời-thể bằng phó từ/hư từ chuyên biệt; phân biệt thời tuyệt đối và tương đối.
Chỉ có thể, không có thời	Cao Xuân Hạo (1998, 2002), Nguyễn Đức Dân (1996), Phan Thị Minh Thuý (2002), Do-Hurinville Danh Thành (2004)	Tiếng Việt không bắt buộc ngữ pháp hóa định vị thời gian; các từ đã, đang, sẽ biểu thị thể hoặc tình thái.
Không có cả thời và thể	Hoàng Tuệ (1988), M. Grammông & Lê Quang Trinh (1911)	Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, không có hình thức ngữ pháp đặc biệt biểu thị thời và thể.
Gắn thời với cả câu	Đinh Văn Đức (1985, 2001)	Thời gắn với nghĩa của cả câu; động từ có kết trị từ vựng - ngữ pháp diễn đạt tiến trình chứ không có phạm trù thể hình thái kiểu châu Âu.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là khắc phục sự phân tán trong các mô tả trước đó; phân tích bản chất của hệ thống phó từ thời-thể tiếng Việt dựa trên việc tích hợp ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học; đồng thời làm sáng tỏ mối quan hệ giữa cách tri nhận thời gian của người Việt với cơ chế vận hành của các chỉ tố đã, đang, sẽ, sắp, từng, chưa, vừa, mới và chỉ tố zero.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

• Thời gian và sự thể hiện trong ngôn ngữ: Phân biệt thời gian khách quan/siêu ngôn ngữ (metalinguistic tense) và thời gian ngữ pháp hóa/thời gian ngôn ngữ (language's tense) theo J. Lyons. Khái niệm tính hình tuyến của ký hiệu ngôn ngữ theo F. Saussure (1916).
• Lý thuyết chỉ xuất thời gian (Deixis/Trực chỉ): Vận dụng mô hình tham tố của Reichenbach (thời điểm phát ngôn $S$, thời điểm quy chiếu $R$, thời điểm sự kiện $E$, hướng đi trước/trùng hợp/đi sau, khoảng cách xa/gần). Dẫn dụng các quan điểm của J. Lyons, G. Yule, Đỗ Hữu Châu và Cao Xuân Hạo về tính trực chỉ của phạm trù thời.
• Phạm trù thời (Tense, Temps): Quan niệm của V. Kasevich (1977), B. Comrie (1978, 1985), W. Frawley (1992), V. Panfilov (1993), Asher (1994) và Nguyễn Minh Thuyết (1998). Phân biệt:
  • Thời tuyệt đối: Đối chiếu thời gian diễn ra sự kiện ($E$) với thời điểm phát ngôn ($S$). Gồm Hiện tại tuyệt đối ($E=S$), Quá khứ tuyệt đối ($E<S$), Tương lai tuyệt đối ($E>S$).
  • Thời tương đối: Đối chiếu thời gian diễn ra sự kiện ($E$) với thời điểm quy chiếu ($R$). Gồm Hiện tại tương đối ($E=R$), Quá khứ tương đối ($E<R$), Tương lai tương đối ($E>R$).
• Phạm trù thể (Aspect, Mode): Thể là cấu trúc thời gian bên trong của sự tình (situation-internal time), phân biệt với thời là cấu trúc ngoại tại (situation-external time) theo B. Comrie (1976). Vận dụng khung phân loại thể của W. Frawley (1992) gồm 6 loại chính yếu (perfective/imperfective, telic/atelic, durative/punctual, iterative/semelfactive, progressive, habitual) và 5 loại thứ yếu (inceptive, terminative, prospective, retrospective, intensive). Phân biệt phạm trù thể với phương thức hành động (Aktionsart) theo V. Kasevich (1977) và V. Panfilov (1993).
• Khung phân tích tình thái (Modality): Xuất phát từ phân biệt dictum và modus. Luận án tiếp thu cách phân định của Lê Đông & Nguyễn Văn Hiệp (2003) và lựa chọn quan niệm hẹp về tình thái: gồm tình thái tại lời (hành động tại lời) và tình thái của lời được phát ngôn (đánh giá, cam kết, thái độ của người nói), thuộc bình diện ngữ dụng học. Thời và thể phản ánh thuộc tính bản thể của sự tình, thuộc bình diện nghĩa học khách quan.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả: Phương pháp nghiên cứu cơ bản, triển khai qua nhiều cấp độ từ thấp đến cao.
• Phương pháp điều tra ngôn ngữ: Sử dụng phiếu điều tra để thu thập, tập hợp, thống kê và phân loại sơ bộ ngữ liệu thực tế.
• Phương pháp phân tích cấu trúc: Phân tích câu kết hợp chặt chẽ ba bình diện kết học (cú pháp), nghĩa học (ngữ nghĩa) và dụng học (ngữ dụng).
• Phương pháp phân tích ngữ cảnh: Khảo sát vị trí và chức năng của các phó từ trong chỉnh thể đoạn văn và hoạt động hội thoại (người nói, người nghe, đích giao tiếp).
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: So sánh đối chiếu cơ chế biểu hiện ý nghĩa thời-thể của tiếng Việt với các ngôn ngữ biến hình Ấn - Âu điển hình (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga).

Nguồn ngữ liệu

Ngữ liệu của luận án được trích xuất từ hai nguồn chính:

1. Văn bản viết thuộc nhiều phong cách chức năng: tác phẩm văn học (thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết), văn bản chính luận, báo chí, văn bản hành chính - công vụ.
2. Lời ăn tiếng nói hằng ngày được ghi chép trực tiếp và kết quả điều tra xã hội học ngôn ngữ trên đối tượng sinh viên sư phạm.
3. Ngữ liệu dịch thuật văn học song ngữ Anh - Việt: tác phẩm Love Story của Erich Segal và Romeo and Juliet của William Shakespeare.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa các tiền đề lý thuyết về thời gian, chỉ xuất, phạm trù ngữ pháp, phạm trù thời, phạm trù thể và mối quan hệ giữa bộ ba thời - thể - tình thái. Luận án làm rõ bản chất trực chỉ của thời (quy chiếu ngoại tại gắn với điểm mốc) đối lập với tính phi trực chỉ của thể (cấu trúc nội tại của sự tình). Dẫn dụng thống kê của Nguyễn Kim Thản cho thấy 88% câu tiếng Việt có vị ngữ là động từ, nhưng nhấn mạnh trong tiếng Việt, vị từ tính từ cũng có thể kết hợp với các chỉ tố thời gian (đã khoẻ, sẽ lớn). Luận án chấp nhận giải pháp phân tích của B. Comrie về thời tuyệt đối - tương đối và thống nhất sử dụng thuật ngữ ghép gạch nối "thời-thể" để phản ánh sự giao thoa ngữ nghĩa giữa hai phạm trù này trong tiếng Việt.

Chương 2: Tổng quan tình hình nghiên cứu thời-thể tiếng Việt

Chương 2 tổng thuật toàn diện lịch sử nghiên cứu từ thế kỷ XVII (Từ điển Alexandre de Rhodes 1651) qua ba giai đoạn. Tác giả phân tích sâu 7 vấn đề còn tranh cãi:

• Tiếng Việt có hay không có phạm trù thời-thể;
• Số lượng phân chia thời (tam phân: quá khứ - hiện tại - tương lai; lưỡng phân: tương lai / phi tương lai, quá khứ / phi quá khứ; hay chỉ có một thời);
• Mối quan hệ giữa thời ngữ pháp và thời gian hiện thực;
• Tính độc lập hay phụ thuộc của thời đối với thể và tình thái;
• Phạm trù thời thuộc về động từ hay thuộc về vị ngữ;
• Phương tiện biểu thị thời là từ vựng, ngữ pháp hay kết hợp;
• Tính hệ thống của các phương tiện biểu thị thời.

Chương 3: Phó từ "đã" và các đơn vị tương đương

Chương 3 tập trung phân tích phó từ đã và các đơn vị cùng nhóm quá khứ:

• Phân biệt phó từ đã chỉ thời-thể với tình thái từ đã đồng âm (như trong câu cầu khiến, biểu thị sự tạm gác lại hoặc thỏa hiệp).
• Đánh giá các kiến giải: xác định đã vừa mang ý nghĩa định vị thời gian (sự kiện xảy ra trước mốc quy chiếu: quá khứ tuyệt đối hoặc quá khứ tương đối), vừa mang ý nghĩa thể (thể hoàn tất, thể dĩ thành), vừa có thể biểu hiện giá trị tình thái (xác thực tính, sự vượt trước kỳ vọng).
• Xác lập cách tri nhận thời gian của người Việt qua từ đã và chỉ ra các quy tắc phân bố, kết hợp của đã trong cấu trúc vị ngữ.
• Miêu tả đối chiếu đã với các phó từ tương đương: vừa, mới, vừa mới (chỉ quá khứ gần, sự việc vừa mới hoàn tất so với mốc) và phó từ từng (biểu thị thể kinh nghiệm, sự tình đã diễn ra trong quá khứ nhưng không còn tiếp diễn ở hiện tại).

Chương 4: Phó từ "đang" và đơn vị tương đương

Chương 4 khảo sát phó từ đang và chỉ tố zero (ø):

• Phân biệt phó từ đang với các từ đồng âm (như danh từ đang trong phương ngữ hoặc tổ hợp khác).
• Tổng hợp các khuynh hướng lý thuyết: đang biểu hiện thời hiện tại, đang biểu hiện thể tiếp diễn, và đang biểu hiện tích hợp cả thời và thể.
• Miêu tả ngữ nghĩa của đang: biểu thị sự việc đang trong tiến trình vận động nội tại tại thời điểm quy chiếu (hiện tại tuyệt đối hoặc hiện tại tương đối), mang sắc thái nhấn mạnh tính tiếp diễn của sự tình.
• Khảo sát quy tắc sử dụng đang trong các kiểu câu và phân tích mối quan hệ giữa đang với chỉ tố zero (ø) – hình thái không đánh dấu có tần số xuất hiện cao trong khung thời gian hiện tại của tiếng Việt.

Chương 5: Phó từ "sẽ" và các đơn vị tương đương

Chương 5 phân tích phó từ sẽ và nhóm phó từ chỉ sự việc chưa diễn ra:

• Phân biệt phó từ sẽ với các từ đồng âm (như tính từ sẽ trong nói sẽ).
• Thảo luận các xu hướng: công nhận sẽ là chỉ tố thời tương lai (V. Panfilov) đối lập với quan điểm xem sẽ thuần túy là chỉ tố tình thái/thức phi thực hữu (Cao Xuân Hạo).
• Phân tích vai trò đánh dấu thời tương lai của sẽ thông qua khảo sát ngữ liệu thực tế, phân tích đối chiếu ngữ liệu dịch thuật tương lai tiếng Anh sang tiếng Việt (will/shall), và phân tích hiện tượng sử dụng sẽ ngay cả trong ngữ cảnh đã có trạng ngữ chỉ thời gian tương lai.
• Miêu tả ngữ nghĩa và quy tắc sử dụng của sẽ trên cả ba bình diện: thời (sự kiện sau mốc quy chiếu), thể (tiến trình hướng tới tương lai), tình thái (dự báo, cam kết, ý chí).
• Miêu tả đối chiếu sẽ với các đơn vị tương đương: phó từ sắp (thể trông đợi, prospective aspect – tiến sát điểm bắt đầu của sự kiện) và phó từ chưa (biểu thị sự tình chưa xảy ra tính đến thời điểm mốc nhưng hàm ý khả năng sẽ xảy ra).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các kết quả và đóng góp mới trên hai phương diện:

Đóng góp về mặt lý luận

• Góp phần làm rõ chức năng của nhóm phó từ biểu hiện các ý nghĩa liên quan đến thời gian trong tiếng Việt trên cả ba bình diện: kết học (cú pháp), nghĩa học (ngữ nghĩa) và dụng học (ngữ dụng).
• Góp phần giải quyết vấn đề thời và thể của tiếng Việt với tư cách là những phạm trù ngữ pháp, khẳng định tính đặc thù của ngôn ngữ không biến hình qua cơ chế hoạt động của hệ thống hư từ/phó từ chuyên biệt.
• Xây dựng hai sơ đồ hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu (trình bày tại phần Kết luận của luận án) nhằm mô hình hóa toàn bộ hệ thống phó từ thời-thể tiếng Việt dựa trên sự kết hợp giữa các trục đối lập thời gian (quá khứ, hiện tại, tương lai), các kiểu ý nghĩa thể (hoàn thành, tiếp diễn, trông đợi, kinh nghiệm...) và các giá trị tình thái liên quan.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp cơ sở khoa học cho công tác biên soạn sách giáo khoa, giáo trình giảng dạy tiếng Việt, đặc biệt là tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài về hệ thống phó từ chỉ thời, thể.
• Đề xuất các căn cứ ngữ pháp học và ngữ dụng học phục vụ công tác đối chiếu ngôn ngữ và dịch thuật song ngữ (Việt - Anh, Việt - Pháp, Việt - Nga), khắc phục lỗi dịch tương đương máy móc giữa các thì ngữ pháp Ấn - Âu và các phó từ tiếng Việt.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án xác định các giới hạn nghiên cứu cụ thể:

• Luận án không đi sâu vào việc khảo sát toàn bộ các phương tiện từ vựng biểu thị thời gian (như hệ thống danh từ chỉ thời gian, trạng ngữ thời gian) và các cơ chế suy luận logic - ngữ cảnh thuần túy, do các phương tiện này thuộc bình diện từ vựng học hoặc ngữ dụng học đại cương mà bất kỳ ngôn ngữ nào cũng sử dụng.
• Luận án tập trung miêu tả chi tiết ba phó từ hạt nhân (đã, đang, sẽ) và mở rộng ra 5 đơn vị tương đương trực tiếp (vừa, mới, từng, sắp, chưa) cùng chỉ tố zero (ø), chưa bao quát toàn bộ các phó từ đứng trước vị từ khác (đều, cũng, vẫn, lại, còn...) do các từ này không đáp ứng đầy đủ tiêu chí thao tác của phó từ thời-thể.
• Hướng nghiên cứu tiếp được gợi mở là tiếp tục mở rộng phạm vi kiểm chứng trên các ngữ liệu khẩu ngữ đa dạng hơn và nghiên cứu sâu hơn về sự kết hợp đồng thời của các phó từ thời-thể trong các cấu trúc vị ngữ phức tạp.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu và Việt ngữ học: tham khảo khung lý thuyết tích hợp (kết học - nghĩa học - dụng học), lịch sử tổng quan các trường phái thời-thể tiếng Việt tại Chương 1 và Chương 2.
• Giảng viên giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: tham khảo các quy tắc miêu tả ngữ nghĩa, điều kiện phân bố và cách sử dụng cụ thể của từng phó từ đã, đang, sẽ, sắp, từng, chưa, vừa, mới tại Chương 3, Chương 4 và Chương 5 để giải thích chính xác các trường hợp người học ngoại quốc thắc mắc.
• Biên dịch viên và giảng viên ngoại ngữ (Anh, Nga, Pháp): tham khảo phần phân tích so sánh - đối chiếu ngữ liệu song ngữ để nắm bắt quy tắc chuyển dịch thời-thể giữa ngôn ngữ biến hình và tiếng Việt, tránh lối dịch áp đặt cơ học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án loại trừ các từ như "đều", "cũng", "vẫn", "lại", "còn" ra khỏi phạm vi khảo sát phó từ thời-thể?
Luận án xác định chức năng cơ bản của nhóm từ này không phải là định vị sự tình trong thời gian. Đồng thời, chúng không thoả mãn hai điều kiện bắt buộc của phó từ thời-thể trong luận án: (1) Không có khả năng trả lời câu hỏi: đã P chưa?, và (2) Không có khả năng thay thế bằng các phó từ thời-thể khác.

2. Luận án giải quyết mối quan hệ giữa ba phạm trù Thời, Thể và Tình thái như thế nào?
Luận án sử dụng thuật ngữ gạch nối "thời-thể" để biểu thị sự gắn bó chặt chẽ của hai phạm trù này trong tiếng Việt. Luận án chọn quan niệm hẹp về tình thái (thuộc bình diện ngữ dụng học), qua đó xác định thời và thể phản ánh thuộc tính bản thể khách quan của hoàn cảnh sự vật (thuộc bình diện nghĩa học), có mối liên hệ mật thiết với tình thái chứ không bị đồng nhất hay hòa tan hoàn toàn vào tình thái.

3. Theo luận án, điểm khác biệt căn bản giữa phạm trù thời và phạm trù thể là gì?
Thời là phạm trù có tính trực chỉ (deictic), định vị sự tình trong thời gian bằng cách quy chiếu thời điểm diễn ra sự kiện ($E$) với thời điểm phát ngôn ($S$) hoặc thời điểm mốc ($R$) bên ngoài sự tình (situation-external time). Thể là phạm trù phi trực chỉ, biểu thị cách thức nhìn nhận cấu trúc thời gian bên trong của chính sự tình đó (situation-internal time), ví dụ sự tình kéo dài hay không kéo dài, hoàn thành hay chưa hoàn thành, tiếp diễn hay nhất cố.

4. Dữ liệu thực nghiệm của luận án được thu thập từ những nguồn nào?
Ngữ liệu được thu thập từ hai nguồn chính: các văn bản viết đa phong cách chức năng (thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, báo chí, chính luận, công vụ); khẩu ngữ hội thoại hằng ngày kết hợp phiếu điều tra xã hội học ngôn ngữ trên nhóm đối tượng sinh viên sư phạm; cùng ngữ liệu song ngữ Anh - Việt trích từ hai tác phẩm Love Story (E. Segal) và Romeo and Juliet (W. Shakespeare).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Kim Phượng là công trình nghiên cứu chuyên sâu về phạm trù thời-thể trong tiếng Việt trên cơ sở kết hợp lý luận ngôn ngữ học hiện đại và ngữ liệu thực tế tiếng Việt. Bằng việc phối hợp ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học, tác giả đã miêu tả chi tiết hệ thống phó từ đã, đang, sẽ, sắp, từng, chưa, vừa, mới và chỉ tố zero. Kết quả nghiên cứu góp phần giải quyết các tranh luận học thuật kéo dài về bản chất ngữ pháp của thời-thể tiếng Việt, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho công tác giảng dạy ngôn ngữ và biên dịch thuật ngữ học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về nghĩa xuất phát (không đƣợc quy ƣớc (LUAN.08 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 bởi ngữ cảnh) và nghĩa phái sinh (quy ƣớc bởi ngữ cảnh) của hỡnh thỏi ngữ phỏp này [83, tr128]. Tỏc giả cũng cho rằng: “Có thể phân xuất các nghĩa phái sinh từ nghĩa xuất phát dựa vào bất biến thể ngữ nghĩa đƣợc hiểu nhƣ thành tố ngữ nghĩa buộc phải có mặt trong bất kỳ trƣờng hợp sử dụng nào của chỉ tố ngữ phỏp”. Về sự phân chia các thời, có lẽ Từ điển Asher (1994) [154, tr4559- 4560] là trỡnh bày cụ thể nhất. Nhỡn chung, sự phõn chia này bắt nguồn từ quan niệm về sự quy chiếu và mối quan hệ giữa thời gian diễn ra tỡnh huống với điểm quy chiếu.

Những thời sử dụng thời điểm phát ngôn làm thời điểm quy chiếu đƣợc gọi là thời tuyệt đối. Có thể phân biệt ba thời tuyệt đối: Thời hiện tại tuyệt đối: E trùng với S (John is eating an apple) Thời quá khứ tuyệt đối: E đi trƣớc S (John ate an apple) Thời tƣơng lai tuyệt đối: E đi sau S (John will eat an apple) Trong các công thức trên, E là thời gian của sự kiện (time of event), S là thời điểm phát ngôn (time of speech). Những thời không sử dụng thời điểm phát ngôn làm thời điểm quy chiếu đƣợc gọi là thời tƣơng đối. Có thể phân biệt ba thời tƣơng đối: (1a) Thời hiện tại tƣơng đối: E trùng với R - Those singing were told to be quiet.

(Những người đang hát được yêu cầu giữ yên lặng) (2a) Thời quỏ khứ tƣơng đối: E đi trƣớc R. Vd: - Those having sung were asked to leave the stage. (Những người đó hỏt được yêu cầu rời sân khấu) (3a) Thời tƣơng lai tƣơng đối: E đi sau R - Those about to sing were asked to go onto the stage. Trong các công thức trên, E là thời gian của sự kiện (time of event), R là điểm quy chiếu (time of referent).08 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 Các động từ đó chia trong những vớ dụ trờn cú thời điểm quy chiếu hoàn toàn là thuộc về quá khứ.

Để giải thích thời điểm quy chiếu đó đƣợc mó hoỏ bởi hỡnh thức phõn từ quỏ khứ, phải tỡm thời điểm quy chiếu trong ngữ cảnh. Thời điểm quy chiếu trong (1a) là thời điểm mà ngƣời hát đƣợc yêu cầu yên lặng và quá khứ phân từ định vị hành động của ngƣời hỏt nhƣ là bao phủ thời điểm quy chiếu thời gian mà họ đƣợc yêu cầu yên lặng. Trong (2a), thời điểm quy chiếu là thời gian mà họ đƣợc yêu cầu rời sân khấu và phân từ định vị hành động của ngƣời hát là đi trƣớc thời điểm quy chiếu. Trong (3a), thời điểm quy chiếu là thời điểm họ đƣợc yêu cầu lên sân khấu, và phân từ định vị hành động của ngƣời hát đi sau thời điểm quy chiếu này.

Thay đổi thời của động từ đƣợc chia trong các ví dụ trên thỡ thời điểm quy chiếu của phân từ cũng sẽ thay đổi. Vd: (1b) Those singing will be told to be quiet. Những ngƣời đang hát sẽ yên lặng. (2b) Those having sung will be asked to leave the stage.

Những ngƣời đó hỏt sẽ đƣợc yêu cầu rời sân khấu. (3b) Those about to sing will be asked to go onto the stage. Những ngƣời chuẩn bị hát sẽ đƣợc yêu cầu lên sân khấu. Ở đây, toàn bộ thời điểm quy chiếu lại thuộc về tƣơng lai.

Không xa lạ với quan điểm của các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài, Nguyễn Minh Thuyết (1998) khẳng định: “Thời là phạm trù ngữ pháp của động từ, biểu thị quan hệ giữa hành động với thời điểm phát ngôn hoặc với một thời điểm nhất định nêu ra trong lời nói”. Khi phạm trù thời biểu thị quan hệ giữa hành động với thời điểm phát ngôn, ta gọi đó là thời tuyệt đối. Cũn khi phạm trự thời biểu thị quan hệ giữa hành động với một thời điểm nhất định nêu ra trong lời nói, ta gọi đó là thời tƣơng đối [35, tr234-235]. Phạm trự thời và vị ngữ Vị ngữ là cỏi lừi của cõu, là trọng tõm của mọi mối liờn hệ trong cõu.

Trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu, vị ngữ là do động từ đảm nhiệm. Vỡ vậy, theo một ý nghĩa nhất định, “động từ cũng là câu, tất cả những gỡ ảnh hƣởng đến động từ thỡ cũng ảnh hƣởng đến câu nói chung” [W.08 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 Động từ là cái thể hiện sự vận động, mà mọi vận động đều diễn ra trong thời gian. Do vậy, thời có liên quan chặt chẽ đến động từ, hay nói chính xác hơn, nó thuộc về động từ. Trong tiếng Đức, động từ đƣợc coi là loại từ cú thời và gọi là Zeitwort [Dẫn theo Nguyễn Kim Thản, 103, tr174].

“Thời đƣợc thiết lập từ sự quy chiếu cái vận động, thể hiện bằng động từ, với thời điểm phát ngôn hoặc với một thời điểm nào đó đƣợc ngƣời nói đề cập tới trong phát ngôn” [33, tr306]. Có thể khẳng định rằng, nếu nhƣ thời gian là thuộc tính cố hữu của vật chất thỡ trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu, thời (và thể) là thuộc tính cố hữu của động từ. “Trong tiếng Anh và tiếng Pháp, vị ngữ bao giờ cũng là động từ đƣợc chia ở những thời và thể nhất định. Và ngƣợc lại, một động từ trong câu đƣợc chia ở những thời và thể nhất định thỡ chứng tỏ động từ ấy là vị ngữ” [126, tr45].

Trong tiếng Việt, vị ngữ có thể do động từ, tính từ hay danh từ đảm nhiệm. Tuy nhiên, số câu mà vị ngữ là động từ vẫn là cơ bản (chiếm vào khoảng 88%, theo thống kê của Nguyễn Kim Thản [103, tr9]). Động từ tiếng Việt không biến hỡnh nhƣ các ngôn ngữ Ấn-Âu, cho nên nó cũng không chia theo thời nhƣ các ngôn ngữ Ấn-Âu. Song, nếu nhƣ tiếng Việt có phạm trù thời, chắc chắn phạm trù này cũng không thể tách rời với ý nghĩa của các động từ, dù không phải chỉ với riêng động từ.

Nói cụ thể hơn, đối với tiếng Việt, không phải tính từ không có quan hệ với thời gian bởi tính từ không chỉ hoạt động. Chúng ta đều biết, một tính chất dù tĩnh đến mấy cũng không đứng im. Vẫn có thể có các kết hợp: đó khoẻ, sẽ lớn, đỏ lắm rồi… Và vỡ vậy, nếu tiếng Việt cú phạm trự thời thỡ cũng khụng cú lý do gỡ để cho rằng đây chỉ là phạm trù của riêng từ loại động từ. Chỉ cần các từ ấy là yếu tố vị tính.

Điểm này hoàn toàn khác với các ngôn ngữ Ấn-Âu. Tớnh từ và danh từ trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu khụng cú phạm trự thời. Vai trũ của phạm trù thời trong cách xác định thời gian Sự giải thích đầy đủ về cấu trúc thời gian của một văn bản luôn đũi hỏi nhiều nguồn thụng tin khỏc nhau, mà trong đó phạm trù thời chỉ là một. Phạm trù thời dƣờng nhƣ có vai trũ rất nhỏ trong việc thành lập cấu trúc thời gian (LUAN.08 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 cho văn bản song lại là một phần quan trọng của bất kỳ sự đánh giá nào về mặt ngữ phỏp và loại hỡnh của một ngụn ngữ.

Núi cỏch khỏc, thời, với tƣ cách là một phạm trù ngữ pháp, chỉ là một trong nhiều cách mà ngôn ngữ có thể truyền đạt những thông tin liên quan đến thời gian. Dĩ nhiên, so với các phƣơng tiện từ vựng thỡ cỏch truyền đạt này không thể phong phú bằng. Và, quả thực, chẳng cú gỡ đáng ngạc nhiên khi bất kỳ ngôn ngữ nào cũng sử dụng phƣơng tiện từ vựng để định vị thời gian nhiều hơn là dùng phƣơng tiện ngữ pháp. Song, trong những trƣờng hợp nhất định, thời có thể kết hợp với các phƣơng tiện từ vựng để làm rừ cỏc ý nghĩa quá khứ, hiện tại, tương lai của sự kiện.

Vớ dụ: - On Tuesday, Mary went to the beach. - On Tuesday, Mary will go to the beach. Chính cách chia động từ ở thời quá khứ (câu thứ nhất) và tƣơng lai (câu thứ hai) đó giỳp chỳng ta xỏc định rừ Tuesday là thứ ba tuần trƣớc (đó qua) hay thứ ba tới (chƣa đến). Vỡ vậy, hai cõu trờn cú thể dịch là: - Thứ ba vừa rồi, Mary (đó) đi biển.

- Thứ ba này, Mary sẽ đi biển. Nhƣ vậy, dù khá trừu tƣợng, song thời vẫn có vai trũ nhất định trong việc định vị một sự tỡnh trong thời gian. Túm lại: í nghĩa thời gian nói chung đƣợc phản ánh vào trong ngôn ngữ (biểu hiện chủ yếu qua cỏc thực từ) là thuộc bỡnh diện từ vựng. Nú cú thể khụng bắt buộc phải diễn đạt khi không cần thiết.

Cũn phạm trự thời thuộc bỡnh diện ngữ phỏp. Nú bắt buộc phải diễn đạt ngay cả khi câu nói đó cú cỏc phƣơng tiện khác biểu thị ý nghĩa thời gian. í nghĩa thời gian cú trong mọi ngụn ngữ. Cũn phạm trự thời chỉ tồn tại trong một số ngụn ngữ mà thụi.

Jakobson núi: Các ngôn ngữ khác nhau không phải ở chỗ ngôn ngữ nào có thể diễn đạt đƣợc những ý nghĩa gỡ (vỡ ngụn ngữ nào cũng cú cỏch diễn đạt bất cứ ý nghĩa gỡ mà một ngụn ngữ khỏc cú thể diễn đạt), mà là ở chỗ có những ngôn ngữ bị bắt buộc phải diễn đạt những ý nghĩa mà cỏc ngụn ngữ khỏc cú thể khụng diễn đạt khi không cần thiết (Dẫn theo Cao Xuân Hạo, [41, tr2]).08 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 Vậy, nếu nói rằng một ngôn ngữ nào đó cú phạm trự thời thỡ cú nghĩa là ngụn ngữ đó ngữ phỏp hoỏ cách diễn đạt ý nghĩa thời gian, nghĩa là nó trở thành bắt buộc ngay cả khi câu nói đó cú cỏc phƣơng tiện khác để diễn đạt ý nghĩa này. Từ quan điểm về phạm trù thời, đối chiếu với điều kiện để hỡnh thành một phạm trự ngữ phỏp núi chung, ta thấy sự tồn tại của phạm trự ngữ phỏp thời trong cỏc ngụn ngữ Ấn-Âu là khỏ rừ ràng. Trong cỏc ngụn ngữ này, dự ý nghĩa thời gian cú cụ thể, hiển nhiờn tới mức nào đi chăng nữa thỡ động từ vẫn bắt buộc phải đƣợc chia ở những thời nhất định. Trong các ngôn ngữ này cũng có những động từ hoàn toàn không mang ý nghĩa từ vựng mà chỉ cú chức năng là một chỉ tố ngữ pháp, dùng để đánh dấu thời và thể.

Vd: - She is running. (Cô ấy đang chạy) Động từ to be trong trƣờng hợp trên chỉ có chức năng đánh dấu thời hiện tại, và cùng với đuôi - ing trong động từ to run, đánh dấu thể tiếp diễn. Tiếng Việt là một ngụn ngữ khụng biến hỡnh, động từ không chia theo thời nhƣ các ngôn ngữ Ấn-Âu. Tiếng Việt cũng không có những động từ riêng chuyên dùng để đánh dấu thời nhƣ to be của tiếng Anh hay etre của tiếng Pháp.