Luận văn thạc sĩ về Tân Ước và Việt Sử những năm đầu thế kỷ XX

Nghiên cứu hệ thống về Tân Ước và Việt Sử đầu thế kỷ XX, phương pháp định lượng kết hợp định tính, góp phần phát triển chuyên ngành

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Phương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Văn Khoái
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Tân Ước Việt Sử Những Năm Đầu Thế Kỷ XX (Trường Hợp Việt Sử Tân Ước Toàn Biên)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và ý nghĩa của đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
• Phƣơng pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TÂN ƢỚC VIỆT SỬ ĐẦU THẾ KỶ XX VÀ VIỆT SỬ TÂN ƯỚC TOÀN BIÊN 越 史 新 約 全 編
• 1.1. Tân ƣớc Việt sử viết bằng Hán văn những năm đầu thế kỉ XX
• 1.2. Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX
• 1.3. Cải lương giáo dục khoa cử (1906 -1919) và môn Sử
• 1.4. Tân ƣớc Việt sử những năm đầu thế kỷ XX
• 1.5. Tân ước Việt sử như một đòi hỏi
• 1.6. Nguồn sử cho tân ước Việt sử
• 1.7. Những nội dung chủ yếu của “ước” và "tân ước" Việt sử
• 1.8. Việt sử tân ƣớc toàn biên 越史新約全編 của Hoàng Đạo Thành
• 1.9. Tác gia Hán Nôm Hoàng Đạo Thành
• 1.10. Văn bản "Việt sử Tân ước toàn biên" 越史新約全編
• 1.11. Kết cấu của Việt sử tân ước toàn biên
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TÂN ƢỚC VIỆT SỬ TRONG VIỆT SỬ TÂN ƯỚC TOÀN BIÊN 越 史 新 約 全 編
• 2.1. Nhận thức mới về sử và Việt sử thể hiện trong bài 'Tự'
• 2.2. Quốc sử cho quốc dân. Học quốc sử là nhiệm vụ của quốc dân
• 2.3. Học quốc sử phải học theo lối mới
• 2.4. Nguyên tắc tân ƣớc thể hiện qua "Tự chí tam tắc"
• 2.5. "Tự chí tam tắc –Ba nguyên tắc biên soạn"
• 2.6. Các bộ sử nguồn cho tân ước. Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bộ sử nguồn trực tiếp cho tân ƣớc
• 2.7. Tân ƣớc Việt sử trong Việt sử tân ước toàn biên
• 2.8. Tân ước về cơ cấu
• 2.9. Tân ước phần “Cương” trong Việt sử tân ước toàn biên
• 2.10. Tân ƣớc phần “Mục”
• 2.11. Tân ước “thông giám”
• 2.12. Chép đủ những gì liên quan đến đại thể, cốt yếu hƣng vong hay “máy chung đúc quốc hồn, linh đan bồi bổ quốc não”
• 2.13. "Hưng" hay “bất khuất” trong giành độc lập thời Bắc thuộc
• 2.14. "Hưng" trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ quốc gia Đại Việt độc lập tự chủ
• 2.15. "Vong" của các triều vì để mất lòng dân
• 2.16. Tiểu kết chương 2
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tân Ước Việt sử đầu thế kỷ XX và Việt sử tân ước toàn biên

Chương này giới thiệu về Tân Ước Việt sử trong bối cảnh lịch sử và xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX. Sự ra đời của hình thái tân ước này phản ánh nhu cầu cấp thiết trong việc biên soạn và phổ biến lịch sử dân tộc. Việt sử tân ước toàn biên của Hoàng Đạo Thành là một trong những tác phẩm tiêu biểu, thể hiện rõ nét sự chuyển mình của văn hóa và giáo dục trong thời kỳ này. Tác phẩm không chỉ là một tài liệu lịch sử mà còn là một công cụ giáo dục, giúp người dân nhận thức rõ hơn về lịch sử dân tộc, từ đó khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm với đất nước.

1.1. Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX

Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp đã thiết lập chế độ cai trị tại Việt Nam, chia thành ba miền với các hình thức quản lý khác nhau. Sự áp bức của thực dân đã dẫn đến nhiều phong trào yêu nước, trong đó có phong trào Cần Vương. Những biến động này đã tạo ra một bối cảnh xã hội đầy biến động, thúc đẩy sự xuất hiện của các nhà Nho duy tân. Họ nhận thức được rằng việc học tập và truyền bá lịch sử là cần thiết để nâng cao dân trí và khôi phục độc lập cho dân tộc. Tân Ước Việt sử ra đời như một phản ứng trước tình hình đó, nhằm cung cấp cho người dân một cái nhìn tổng quát về lịch sử dân tộc, từ đó khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm với đất nước.

1.2. Tác phẩm Việt sử tân ước toàn biên

Tác phẩm Việt sử tân ước toàn biên của Hoàng Đạo Thành được xem là một trong những đại diện tiêu biểu cho trào lưu tân ước trong lịch sử Việt Nam. Tác phẩm này không chỉ đơn thuần là một bộ sử mà còn là một công cụ giáo dục, giúp người dân hiểu rõ hơn về lịch sử dân tộc. Nội dung của tác phẩm được biên soạn theo nguyên tắc tân ước, tức là lược bớt những chi tiết không cần thiết nhưng vẫn đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của thông tin. Điều này giúp cho việc tiếp cận lịch sử trở nên dễ dàng hơn đối với người đọc, đặc biệt là những người không có điều kiện học tập sâu về lịch sử. Tác phẩm đã góp phần quan trọng trong việc thức tỉnh lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm của người dân đối với vận mệnh dân tộc.

II. Tân Ước Việt sử trong Việt sử tân ước toàn biên

Chương này phân tích các khía cạnh của tân ước Việt sử trong tác phẩm Việt sử tân ước toàn biên. Tác phẩm không chỉ phản ánh sự chuyển mình của văn hóa và giáo dục mà còn thể hiện rõ nét những nguyên tắc biên soạn lịch sử trong bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Các nguyên tắc này bao gồm việc lược bớt thông tin không cần thiết, nhưng vẫn đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của nội dung. Điều này giúp cho việc tiếp cận lịch sử trở nên dễ dàng hơn đối với người dân, từ đó khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm với đất nước.

2.1. Nguyên tắc tân ước trong Việt sử tân ước toàn biên

Nguyên tắc tân ước được thể hiện rõ trong tác phẩm qua việc lược bớt những chi tiết không cần thiết, nhưng vẫn đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của thông tin. Điều này giúp cho việc tiếp cận lịch sử trở nên dễ dàng hơn đối với người đọc. Tác phẩm đã sử dụng các nguồn sử liệu phong phú, từ đó tạo nên một bức tranh tổng thể về lịch sử dân tộc. Việc áp dụng nguyên tắc này không chỉ giúp cho người đọc dễ dàng tiếp cận mà còn khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm với vận mệnh dân tộc.

2.2. Giá trị của Việt sử tân ước toàn biên

Tác phẩm Việt sử tân ước toàn biên không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn có giá trị giáo dục sâu sắc. Nó giúp người dân nhận thức rõ hơn về lịch sử dân tộc, từ đó khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm với đất nước. Tác phẩm đã góp phần quan trọng trong việc thức tỉnh lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm của người dân đối với vận mệnh dân tộc. Nhờ vào sự phổ biến của tác phẩm, nhiều thế hệ người Việt Nam đã được tiếp cận với lịch sử dân tộc một cách dễ dàng và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vào những năm đầu thế kỷ XX, Việt Nam trải qua giai đoạn lịch sử đầy biến động với sự đô hộ của thực dân Pháp, chia cắt đất nước thành ba miền với các chế độ cai trị khác nhau. Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897-1914) đã tác động sâu sắc đến đời sống chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh đó, phong trào duy tân và cải cách giáo dục được thúc đẩy nhằm nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí và thức tỉnh lòng yêu nước. Môn học lịch sử trở thành một phần quan trọng trong chương trình cải lương giáo dục khoa cử (1906-1919), với mục tiêu phổ cập kiến thức lịch sử dân tộc cho mọi tầng lớp nhân dân.

Luận văn tập trung nghiên cứu hiện tượng "Tân Ước" Việt sử những năm đầu thế kỷ XX thông qua trường hợp cụ thể là tác phẩm Việt sử tân ước toàn biên của Hoàng Đạo Thành, một bộ lược sử viết bằng chữ Hán, được biên soạn nhằm phổ cập quốc sử cho học sinh tiểu học. Mục tiêu nghiên cứu nhằm khái quát đặc điểm của tân ước Việt sử, phân tích nguyên tắc biên soạn và giá trị văn bản học của tác phẩm, đồng thời làm sáng tỏ vai trò của chữ Hán như một công cụ chuyển đổi văn hóa và tuyên truyền truyền thống lịch sử dân tộc trong giai đoạn cận hiện đại.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn đầu thế kỷ XX tại Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh cải cách giáo dục và phong trào duy tân. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc làm rõ phương thức biên soạn lịch sử mới, góp phần nâng cao nhận thức về lịch sử dân tộc và thúc đẩy giáo dục quốc sử trong thời kỳ chuyển đổi văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu sau:

• Chủ nghĩa duy vật lịch sử: Giúp phân tích hiện tượng tân ước Việt sử trong bối cảnh lịch sử - xã hội, xem xét sự chuyển đổi văn hóa và giáo dục dưới tác động của thực dân Pháp và phong trào duy tân.
• Lý thuyết văn bản học: Áp dụng để khảo sát, phiên âm, dịch nghĩa và phân tích cấu trúc, kết cấu của văn bản Việt sử tân ước toàn biên, từ đó làm rõ tính chất và giá trị của tác phẩm.
• Khái niệm "tân ước" và "ước" trong biên soạn sử: Phân tích các thao tác rút gọn, giản lược nhưng vẫn đảm bảo đầy đủ nội dung cốt yếu, nhằm phổ cập kiến thức lịch sử cho đại chúng.
• Khái niệm quốc sử và quốc dân: Nhấn mạnh vai trò của lịch sử như một môn học phổ thông, phục vụ cho việc thức tỉnh và giáo dục lòng yêu nước trong thời kỳ cận hiện đại.

Các khái niệm chính bao gồm: tân ước (rút gọn mới), quốc sử (lịch sử quốc gia), sử học cận hiện đại, giáo dục khoa cử cải lương, và văn bản học Hán Nôm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp văn bản học: Khảo sát các bản in và bản chép tay của Việt sử tân ước toàn biên hiện lưu trữ tại Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Quốc gia Việt Nam. Chọn bản in mang ký hiệu VHv.996/1-2 làm văn bản cơ sở do tính đầy đủ và rõ ràng.
• Phương pháp ngữ văn Hán Nôm: Phiên âm, dịch nghĩa và phân tích nội dung, kết cấu văn bản nhằm làm rõ nguyên tắc biên soạn và bút pháp tân ước.
• Phân tích lịch sử - xã hội: Đánh giá bối cảnh lịch sử, chính trị, giáo dục Việt Nam đầu thế kỷ XX để giải thích sự xuất hiện và vai trò của tân ước Việt sử.
• Phân tích định lượng và định tính: Sử dụng các số liệu về số lượng bản in, cấu trúc văn bản, số trang, số dòng, số chữ để minh chứng cho tính chất giản lược nhưng đầy đủ của tân ước Việt sử.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các bản in và bản chép tay của Việt sử tân ước toàn biên còn lưu trữ, với trọng tâm phân tích bản in năm 1906. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tiêu chí đầy đủ, rõ ràng và tính đại diện của văn bản. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 1906-1919, phù hợp với bối cảnh cải cách giáo dục và phong trào duy tân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tân ước Việt sử là một đòi hỏi của thời đại
   Qua khảo sát bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp thiết lập chế độ cai trị với ba miền khác nhau, đồng thời tiến hành cải cách giáo dục khoa cử (1906-1919). Môn sử được đưa vào chương trình học phổ cập nhằm nâng cao dân trí và thức tỉnh lòng yêu nước. Tân ước Việt sử ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu phổ cập kiến thức lịch sử cho quốc dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
   Số liệu: Bắc Kỳ có 21 tỉnh, 2 thành phố, với hệ thống giáo dục 3 cấp (Ấu học, Tiểu học, Trung học) được cải cách; nhiều bộ sách giáo khoa lịch sử chữ Hán được biên soạn và lưu hành.

2. Việt sử tân ước toàn biên là đại diện tiêu biểu cho trào lưu tân ước Việt sử
   Tác phẩm gồm 2 quyển, in năm 1906, với 116 tờ, mỗi tờ 2 trang, mỗi trang 8 dòng, mỗi dòng 21 chữ. Văn bản được biên soạn theo nguyên tắc giản lược nhưng vẫn đầy đủ nội dung cốt yếu, giữ nguyên kết cấu biên niên và cương mục.
   Số liệu: Hiện còn 14 bản in và 1 bản chép tay; bản in VHv.996/1-2 được chọn làm văn bản cơ sở.

3. Nguyên tắc biên soạn tân ước Việt sử được thể hiện rõ trong bài Tự và Tam tắc
   Bài Tự do Đào Nguyên Phổ viết nhấn mạnh quốc sử là sử cho quốc dân, phục vụ mục đích giáo dục phổ thông, thức tỉnh lòng yêu nước. Tam tắc (ba nguyên tắc) gồm: phụng ước quốc sử, kính cẩn giản ước theo các bộ sử cũ và Khâm định Việt sử thông giám cương mục; chép đủ những gì liên quan đến đại thể, cốt yếu hưng vong.
   Số liệu: Bài Tự dài 4 trang, Tam tắc 2 trang trong văn bản.

4. Tính chất tân ước thể hiện qua bút pháp giản lược nhưng đầy đủ, đổi mới nội dung và đối tượng hướng tới
   Tác phẩm giữ nguyên kết cấu biên niên, cương mục nhưng giản lược dung lượng, tập trung vào các sự kiện đại thể, cốt yếu hưng vong. Nội dung chuyển từ "cái học đế vương" sang "cái học quốc dân", nhằm phổ cập kiến thức lịch sử cho đại chúng, đặc biệt là học sinh tiểu học.
   So sánh: So với các bộ sử truyền thống đồ sộ, Việt sử tân ước toàn biên có dung lượng nhỏ hơn nhưng vẫn đảm bảo tính đầy đủ và chính xác.

Thảo luận kết quả

Sự ra đời của tân ước Việt sử phản ánh nhu cầu cấp thiết của xã hội Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi từ truyền thống sang hiện đại, dưới tác động của thực dân Pháp và phong trào duy tân. Việc giản lược nội dung lịch sử nhưng vẫn giữ nguyên kết cấu biên niên và cương mục giúp tác phẩm vừa dễ tiếp cận với đại chúng, vừa đảm bảo tính chính thống và đầy đủ thông tin.

So với các nghiên cứu trước đây chỉ giới thiệu tác phẩm từ góc độ thư mục học hoặc dịch nghĩa, luận văn đã phân tích sâu sắc nguyên tắc biên soạn, bút pháp và vai trò giáo dục của Việt sử tân ước toàn biên. Qua đó, làm rõ vai trò của chữ Hán như một công cụ chuyển đổi văn hóa, phổ cập quốc sử trong bối cảnh cải cách giáo dục và phong trào duy tân.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện số lượng bản in, cấu trúc văn bản, và bảng so sánh nguyên tắc biên soạn giữa tân ước Việt sử và các bộ sử truyền thống, giúp minh họa rõ nét hơn về tính chất giản lược và đổi mới của tân ước.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu và số hóa các văn bản tân ước Việt sử
   Động từ hành động: Số hóa, bảo tồn
   Target metric: Tăng số lượng bản số hóa lên ít nhất 50% trong 3 năm
   Chủ thể thực hiện: Viện nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia

2. Phổ biến kiến thức về tân ước Việt sử trong giáo dục hiện đại
   Động từ hành động: Tích hợp, giảng dạy
   Target metric: Đưa nội dung tân ước Việt sử vào chương trình giảng dạy Hán Nôm và lịch sử Việt Nam tại các trường đại học trong 2 năm tới
   Chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học chuyên ngành Hán Nôm

3. Phát triển các công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác giả và bút pháp tân ước
   Động từ hành động: Khảo cứu, xuất bản
   Target metric: Công bố ít nhất 3 công trình nghiên cứu chuyên sâu trong 5 năm
   Chủ thể thực hiện: Các nhà nghiên cứu Hán Nôm, viện nghiên cứu văn hóa

4. Tổ chức hội thảo, tọa đàm về vai trò của tân ước Việt sử trong chuyển đổi văn hóa và giáo dục
   Động từ hành động: Tổ chức, kết nối
   Target metric: Tổ chức ít nhất 2 hội thảo quốc gia và quốc tế trong 3 năm
   Chủ thể thực hiện: Viện Hán Nôm, các trường đại học, tổ chức khoa học xã hội

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu Hán Nôm và lịch sử Việt Nam
   Lợi ích: Hiểu sâu về phương pháp biên soạn tân ước Việt sử, giá trị văn bản học và bối cảnh lịch sử xã hội đầu thế kỷ XX.
   Use case: Phát triển các công trình nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành.

2. Giáo viên và sinh viên ngành sử học, văn hóa học
   Lợi ích: Nắm bắt kiến thức về cải cách giáo dục, phong trào duy tân và vai trò của lịch sử trong giáo dục quốc dân.
   Use case: Tích hợp nội dung vào chương trình học, nghiên cứu luận văn.

3. Nhà quản lý giáo dục và văn hóa
   Lợi ích: Hiểu rõ tầm quan trọng của việc phổ cập quốc sử và bảo tồn di sản văn hóa Hán Nôm.
   Use case: Xây dựng chính sách giáo dục, bảo tồn văn hóa.

4. Cộng đồng yêu thích và nghiên cứu văn hóa truyền thống Việt Nam
   Lợi ích: Tiếp cận nguồn tư liệu lịch sử quý giá, hiểu về sự chuyển đổi văn hóa và giáo dục trong giai đoạn cận hiện đại.
   Use case: Tìm hiểu, truyền bá văn hóa dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

1. Tân ước Việt sử là gì?
   Tân ước Việt sử là phương thức biên soạn lịch sử giản lược, rút gọn nhưng vẫn đầy đủ nội dung cốt yếu, nhằm phổ cập kiến thức lịch sử cho đại chúng trong bối cảnh chuyển đổi văn hóa và giáo dục đầu thế kỷ XX.

2. Tại sao Việt sử tân ước toàn biên được coi là đại diện tiêu biểu cho tân ước Việt sử?
   Vì tác phẩm giữ nguyên kết cấu biên niên, cương mục nhưng giản lược dung lượng, được biên soạn cho học sinh tiểu học, in ấn công khai năm 1906, phản ánh rõ nguyên tắc và mục đích của tân ước Việt sử.

3. Vai trò của chữ Hán trong tân ước Việt sử như thế nào?
   Chữ Hán là công cụ chuyển đổi văn hóa, giúp phổ cập quốc sử cho giới học sinh và quốc dân trong bối cảnh cải cách giáo dục, đồng thời giữ gìn tính chính thống và truyền thống của lịch sử Việt Nam.

4. Nguyên tắc biên soạn tân ước Việt sử gồm những gì?
   Ba nguyên tắc chính là: phụng ước quốc sử, kính cẩn giản ước theo các bộ sử cũ và Khâm định Việt sử thông giám cương mục; chép đủ những gì liên quan đến đại thể, cốt yếu hưng vong.

5. Ý nghĩa của việc nghiên cứu tân ước Việt sử trong thời đại hiện nay?
   Giúp hiểu rõ quá trình chuyển đổi văn hóa và giáo dục, nâng cao nhận thức về lịch sử dân tộc, bảo tồn di sản văn hóa Hán Nôm và phát triển giáo dục quốc sử phù hợp với xu hướng hiện đại.

Kết luận

• Tân ước Việt sử ra đời là phản ánh nhu cầu cấp thiết của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX trong bối cảnh thực dân Pháp đô hộ và phong trào duy tân.
• Việt sử tân ước toàn biên của Hoàng Đạo Thành là tác phẩm tiêu biểu, thể hiện nguyên tắc giản lược nhưng đầy đủ, giữ nguyên kết cấu biên niên và cương mục.
• Nguyên tắc biên soạn tân ước nhấn mạnh quốc sử là sử cho quốc dân, phục vụ mục đích giáo dục phổ thông và thức tỉnh lòng yêu nước.
• Chữ Hán đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển đổi văn hóa và phổ cập quốc sử trong giai đoạn cải cách giáo dục.
• Nghiên cứu này mở ra hướng đi cho các công trình tiếp theo về văn bản học, giáo dục lịch sử và bảo tồn di sản văn hóa.

Next steps: Tăng cường số hóa, phổ biến và nghiên cứu chuyên sâu về tân ước Việt sử; tích hợp nội dung vào giáo dục hiện đại; tổ chức hội thảo khoa học.

Call-to-action: Các nhà nghiên cứu, giáo viên và quản lý giáo dục hãy cùng chung tay bảo tồn và phát huy giá trị của tân ước Việt sử trong công cuộc phát triển văn hóa và giáo dục quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu là phong trào Cần vƣơng. Trung với vua là điều mà sách vở thánh hiền dạy và là điều cửa miệng của học trò. Khi kinh thành có biến, 12 z vua Hàm Nghi xuất bôn thì đây chính là lúc mà tôi con phải tỏ lòng trung, là cơ hội cho sự vận dụng những gì đã học từ sách vở vào trong thực tế. Chiếu Cần vƣơng viết bằng Hán văn đã ban ra từ 4-7-1885.

Một phong trào "Cần vương - lo cho việc của nhà vua" diễn ra rộng khắp trên các miền của đất nƣớc kéo dài đến hơn 10 năm. Lực lƣợng lãnh đạo Cần vƣơng là các văn thân yêu nƣớc. Dƣới ngọn cờ Cần vƣơng, quy mô nhất là cuộc khởi nghĩa Hƣơng Khê (1885-1895) mà chủ soái của nó là Phan Đình Phùng. Sau khi phong trào Cần vƣơng thất bại, có một lớp nhà nho yêu nƣớc mà nhiều ngƣời trong số họ từng qua cử nghiệp đỗ đạt cao đã đƣợc đón một luồng gió duy tân từ Đông Á thổi vào.

Gƣơng Nhật Bản duy tân, gƣơng Trung Hoa cách mạng giữa buổi mƣa Âu gió Mỹ qua tân thƣ, tân báo, tân văn làm họ bừng tỉnh. Họ nhận thấy nguyên nhân của mất nƣớc là sự lạc hậu, là do cái học cử nghiệp đã làm lầm lỡ bao thế hệ. Do vậy, họ chống hủ nho, kêu gọi canh tân đổi mới, khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Các đại diện là: Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Nguyễn Thƣợng Hiền, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế.

với các phong trào: Đông Du; Duy tân; Đông Kinh nghĩa thục. Một trong những lãnh tụ nổi bật nhất của phong trào duy tân đầu thế kỷ XX là Phan Bội Châu. Phan Bội Châu – ngƣời chí sĩ cách mạng, ngƣời mà lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc coi là “bậc anh hùng, vị thiên sứ, đấng xả thân vì độc lập, đƣợc 20 triệu con ngƣời trong vòng nô lệ tin sùng”. (Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 2, Nxb.

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995) đã nói về bối cảnh của giai đoạn đó trong Văn tế Phan Châu Trinh nhƣ sau: “gió duy tân từ Đông Hải thổi vào”, “sóng cách mạng bởi châu Âu tràn tới”, “Dọc ngang trời đất, rực lửa văn minh”, “Tức tối nƣớc nhà cam đƣờng hủ bại”. Những sĩ phu yêu nƣớc mà nhiều ngƣời trong số họ đã qua vòng khoa cử, đệ tử một thời của “cửa Khổng sân Trình” đã nhận ra nguyên nhân mất 13 z nƣớc, dân tộc là ở chỗ “nƣớc nhà cam đƣờng hủ bại”. Vƣợt lên chính mình, họ đã dồn trí lực cho một cuộc đổi mới dân tộc chƣa từng có tiền lệ trong lịch sử theo lối học Tây học Đông nhƣ trƣờng hợp Phan Châu Trinh. “Cậy tân học dặn dò phƣơng tự chủ, Lƣ Thoa, Mạnh Đức so sánh ngƣời xƣa.

Mƣợn Đông du thăm hỏi bạn đồng tâm, Hƣơng Cảng, Hoành Tân lỏi len đƣờng mới” nhằm “khai dân trí, chấn hƣng dân khí, thực dân tài” với một bầu máu nóng “chiêu hồn nƣớc”, “đề tỉnh quốc dân hồn”, “bảo chủng, tồn chủng” Phan Bội Châu đã đau lòng vì nƣớc mình đã bị mất nhƣng ông đau lòng hơn khi thấy đồng bào mình sống trong cảnh nƣớc mất mà lại không biết rằng nƣớc mình đã mất. Tầng lớp thức tự vẫn say mê trong vòng cử nghiệp, mê văn thánh hiền xƣa trong khi: “江山死矣生如贅賢聖寥然誦亦癡 Giang sơn tử hĩ sinh như chuế. Hiền thánh liêu nhiên tụng diệc si - Giang sơn đã mất, sống cũng nhục. Hiền thánh mờ xa, học cũng ngu”.

Cần phải thức tỉnh họ. Bằng lời lẽ thống thiết của một bầu máu nóng. Bức thƣ “和淚 貢言 Hòa lệ cống ngôn- Hòa lệ dâng lời” đƣợc ông viết năm Bính Ngọ (1906). Phan Bội Châu nhắc nhở cho sĩ tử “phƣờng mặt trắng” biết rằng: nƣớc đã mất 30 năm rồi.

Giống nòi 10 phần đã bị diệt đến 6, 7 phần rồi, sau đó cắt nghĩa tỉ mỉ thế nào là nƣớc mất, lúc này là lúc nào” Phan Bội Châu kêu gọi sĩ tử hãy nghĩ đến truyền thống vinh quang của tổ quốc, dân tộc mà giành lại quốc quyền, giành lấy tự do trong sự diễn đạt các đối lập xƣa nay." Xƣa sao vinh quang đến thế, nay sao nhục nhã đến thế. Đó là xƣa thì còn quốc quyền, nay thì quốc quyền đã mất. Xót thay quốc quyền mất, đau thay quốc quyền mất. Không có tự do chẳng thà chết.

Bỉ nhân xin các anh em xem xét kĩ lại. Giấy ngắn lời dài, kể sao cho xiết nỗi lòng, cúi đầu 14 z khóc chảy máu mắt, trƣớc gió bái lạy anh em. Tháng Sáu năm Bính Ngọ sau ngày đã mất nƣớc, ngƣời mặc áo tang nƣớc xin kính cáo". Những lời kêu gọi thống thiết hào hùng đó đã thức tỉnh đƣợc biết bao nhiêu ngƣời đang mê ngủ trong vòng cử nghiệp.

Họ thốt lên, "Khoa danh đã bƣớc qua rồi. Giật mình tỉnh dậy rằng thôi xin chừa" (Dƣơng Bá Trạc). Họ đã ném bút nghiên, bỏ khoa cử mà đi học thực nghiệp, ra nƣớc ngoài hỏi kinh nghiệm duy tân. Họ tham gia tranh đấu thức tỉnh đồng bào, không sợ bị bắt bớ hay đầu rơi máu chảy, khiến thực dân Pháp buộc phải cải lƣơng khoa cử, quá độ và chuyển đổi giáo dục khoa cử sang giáo dục phổ thông, cải đổi chƣơng trình học, trong đó có môn Việt sử.

Cải lương giáo dục khoa cử (1906 -1919) và môn Sử 1. Cải lương khoa cử (1906 -1919) Cải lƣơng khoa cử chữ Hán là vừa là quá độ và sự chuyển đổi giáo dục từ giáo dục khoa cử sang giáo dục phổ thông hiện đại theo qui định của Học chính Tổng qui ban hành năm 1917. Cải lƣơng giáo dục khoa cử qui định giáo dục khoa cử cũ đƣợc tổ chức lại theo 3 cấp nhƣ sau: Ấu học, Tiểu học, Trung học. ẤU HỌC do các xã thôn tự trù thiết lập để dạy những trẻ em nam và nữ, từ 6 tuổi đến 12 tuổi.

Còn những ai đứng ra mời thầy, lập trƣờng tƣ cũng cho phép. Các sĩ tử trƣờng tƣ cũng đều đƣợc tham dự sát hạch ứng thí cũng nhƣ sĩ tử trƣờng công. Các xã thôn đƣợc tự tuyển lựa giáo sƣ nhƣng cần phải có chính quyền chuẩn nhận. Các viên giáo huấn của các phủ huyện có chức vụ trong việc kiểm sát trƣờng ấu học ở hƣơng thôn.

Ở các tỉnh lỵ cũng thiết lập các trƣờng Ấu học, theo qui thức của trƣờng Ấu học. Kinh phí của các trƣờng ấy do các tỉnh chi cấp. Giáo qui của trƣờng Ấu học có 2. Một là giáo qui Hán tự.

Hai là giáo qui Nam âm. Giáo qui Hán tự nhằm dạy những chữ Hán thƣờng dùng và những chữ Hán thiết dụng về cái 15 z lĩnh vực chính trị, địa lý, luân lý. Giáo qui Nam âm thì dạy chữ quốc ngữ và các độc bản (bài đọc) chữ quốc ngữ thiết yếu về các lĩnh vực chính trị, phong tục, luân lý, lễ phép, thiên văn, địa lý và vệ sinh. Tốt nghiệp Ấu học thì đƣợc cấp văn bằng TUYỂN SINH.

Còn nhƣ phép đào tạo các giáo sƣ cho hệ Ấu học thì ở tỉnh lỵ của các tỉnh có thiết lập một trƣờng quốc ngữ để dạy cho các hƣơng sự không biết chữ quốc ngữ. TIỂU HỌC do các phủ huyện thiết lập. Tiểu học thu nhận những ngƣời dƣới 27 tuổi. Giáo qui của trƣờng Tiểu học có 2.

Một là giáo qui Hán tự. Hai là giáo qui Nam âm. Giáo qui chữ Hán để dạy các môn luân lý, văn chƣơng, Bắc sử, Nam sử. Các môn này do giáo thụ, huấn đạo giảng giáo.

Giáo qui Nam âm để dạy các thƣ tịch về lịch sử thế giới, địa lý và cách trí, toán học cho đƣợc tiện. Hoặc dạy cả thêm chữ Pháp. Giáo qui Nam âm ấy nếu nhƣ các viên giáo thụ huấn đạo không có thể dạy cả đƣợc thì có sự trợ giúp của các giáo sƣ các trƣờng Pháp-Việt. Quan Đốc học của các tỉnh có trách nhiệm kiểm sát các trƣờng Tiểu học.

Học xong chƣơng trình Tiểu học thì quan Đốc học làm quan chủ khảo tổ chức thi cho các học sinh Tiểu học. Ai trúng tuyển sẽ đƣợc nhận văn bằng KHOÁ SINH. TRUNG HỌC thiết lập ở tỉnh lỵ (tức trƣờng của quan Đốc học) thu nhận những ngƣời tuổi dƣới 30. Giáo qui của trƣờng có 2 loại: Một là giáo qui chữ Hán.

Hai là giáo qui Nam âm và giáo qui chữ Pháp. Chữ Hán thì dạy theo các văn bản thƣ tịch chữ Hán tƣơng đối cao và thể thức các hạng công văn. Nam âm thì dạy cho các môn lịch sử liệt quốc, địa lý và cách trí tân thời, toán pháp và tập làm văn chƣơng chữ quốc ngữ. Chữ Pháp thì dạy Pháp văn tự thoại sơ đẳng.

Sau khi hoàn thành chƣơng trình trung học, tỉnh tổ chức thi tốt nghiệp, lấy văn bằng THÍ SINH. 16 z Duy Tân năm đầu (1908), thiết lập HỌC BỘ từ Ty Tân Hƣng để chuyên nắm về sự vụ giáo dục. Duy Tân năm thứ hai (1909), chọn Hội đồng Sở tu thƣ để lần lƣợt biên tập các sách giáo khoa Tiểu học, Trung học. Duy Tân năm thứ ba (1910) lại thƣơng định phƣơng pháp thiết lập trƣờng thi Hƣơng và xác định tƣ cách các giáo sƣ.

Duy Tân năm thứ tám (1915) lại nghĩ lập các khoản về chƣơng trình Ấu học (Phạm Văn Khoái (2010), Khoa thi tiến sĩ cuối cùng trong lịch sử khoa cử Việt Nam (Kỷ Mùi, Khải Định năm thứ 4, 1919), Nxb ĐHQG, Hà Nội) Cải lƣơng giáo dục khoa cử tuy do chính quyền thực dân phong kiến thực hiện nhƣng điều này lại diễn ra dƣới áp lực đấu tranh của nhân dân ta mà những chí sĩ yêu nƣớc từng qua vòng cử nghiệp, chí sĩ duy tân là những ngƣời đi tiên phong. Khi cải lƣơng giáo dục khoa cử đƣợc vận hành, chính những sĩ phu yêu nƣớc ấy lại đi đầu trong cuộc mở mang học vấn đƣợc diễn đạt bằng cách nói nhƣ “khai dân trí”, “chấn hƣng dân khí”, “thực dân tài”. Đông kinh Nghĩa thục, ra đời vào năm 1907 chính là một trƣờng của các chí sĩ cách mạng cho mục đích cao cả đó. Môn Sử trong chương trình cải lương khoa cử (1906 -1919) Môn Sử trong chƣơng trình cải lƣơng giáo dục khoa cử (1906-1919) bao gồm: Viêt sử, Bắc sử, Thái Tây sử.

Dƣới đây là một số sách cho môn Sử theo Di sản Hán Nôm Việt Nam-Thư mục đề yếu. Hình Niên thức STT Tên sách Tình trạng văn bản Tác giả đại thể hiện I BẮC SỬ 6 bản in (2 Q) 1 mục lục, 1 Liễu Giang cƣ Văn TÂN SAN tổng luận. sĩ biên tập, Liễu xuôi TOÀN Lịch sử Trung Quốc từ Tam Văn Đƣờng, Hà BIÊN 北 Hoàng, Ngũ Đế đến Thanh Nội in năm Duy Quang Tự (1875- Tân 3 (1909). 史新刊全 1908).

Sách này đƣợc Hội đồng học vụ Bắc Kì duyệt 17 z 編 làm sách giáo khoa lịch sử bậc tiểu học.