Nghiên Cứu Về Phát Triển Nguồn Lực Tại Trường Đại Học Xã Hội Nhân Văn Hà Nội

Bước vào thế kỷ XXI, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của KHCN, là sự bùng nổ thông tin, kỷ nguyên của nền kinh tế… 194 trang · Đại học Quốc gia Hà Nội · 2015.

• Tác giả: Phạm Thị Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hữu Hùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học xã hội
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Phát Triển Nguồn Lực Tại Trường Đại Học Xã Hội Nhân Văn Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN
• 2.1. Cơ sở lí luận về phát triển nguồn lực thông tin
• 2.2. Hoạt động phối hợp, chia sẻ nguồn lực thông tin
• 3. GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN TẠI THƯ VIỆN HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
• 3.1. Xây dựng hình sách sử dụng và phát triển vốn tài liệu
• 3.2. Tăng cường liên kết, chia sẻ nguồn lực thông tin
• 4. DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phát Triển Nguồn Lực Tại ĐH KHXHNV HN

Bước vào thế kỷ XXI, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của KHCN, là sự bùng nổ thông tin, kỷ nguyên của nền kinh tế tri thức. Trong nền kinh tế này, thông tin/tri thức trở thành biến số cho sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Thông tin tri thức chính là kết quả của hoạt động KHCN mà chủ thể sản sinh và nắm bắt nguồn tri thức này là con người có trình độ cao. Để có nguồn nhân lực chất lượng cao, ngành giáo dục và đào tạo nói chung và ngành giáo dục đại học nói riêng có vai trò hết sức quan trọng. Để hoàn thành sứ mệnh của mình, một trong những nhiệm vụ cấp bách của ngành giáo dục đào tạo là cần phải đổi mới giáo dục đại học, trong đó có đổi mới phương thức đào tạo từ niên chế sang tín chỉ. Với phương thức đào tạo mới này, nhu cầu học liệu để tự học, tự nghiên cứu phát huy khả năng sáng tạo của người học là rất cần thiết.

1.1. Bối Cảnh Phát Triển Giáo Dục và Nhu Cầu Thông Tin

Quá trình đổi mới giáo dục đại học đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động của các cơ quan TT-TV, trong đó việc tạo lập và phát triển nguồn lực thông tin (PTNLTT) nhằm thỏa mãn tốt nhất nhu cầu thông tin cho người dùng tin (NDT) cần được quan tâm hàng đầu. Học viện Tài chính (HVTc) trải qua 50 năm xây dựng và phát triển, trở thành một trung tâm đào tạo nguồn nhân lực ngành tài chính chất lượng cao và NCKH tài chính lớn của cả nước.

1.2. Học Viện Tài Chính và Chuyển Đổi Sang Đào Tạo Tín Chỉ

Từ năm 2009, HVTc chuyển đổi phương thức đào tạo từ niên chế sang học chế tín chỉ. Phương pháp đào tạo mới với tôn chỉ “người học là trung tâm” vì vậy các giảng viên phải thường xuyên tìm kiếm tài liệu, đổi mới nội dung giảng dạy, cập nhật tri thức mới, sinh viên phải thường xuyên đọc tài liệu để chuẩn bị cho các bài tập nhóm, làm quen với công việc NCKH. Như vậy, nhu cầu tiếp cận và sử dụng NLTT tại Thư viện của giảng viên và sinh viên rất lớn.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin Tại ĐH

Thư viện HVTc thuộc hệ thống thư viện các trường 7 đại học khối kinh tế đóng vai trò là “giảng đường thứ hai” của sinh viên, đã nỗ lực trong công tác phát triển và chú ý tới chất lượng NLTT, đáp ứng được một phần nhu cầu thông tin của NDT, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học của HVTc. Hiện nay Thư viện đang sở hữu một NLTT khá phong phú về các chuyên ngành: kinh tế, tài chính, ngân hàng...với loại hình tài liệu truyền thống và hiện đại. Với đặc thù là một trường đại học khối ngành kinh tế, các tài liệu phục vụ công tác giảng dạy và học tập tại Học viện thường là dạng số liệu, dữ kiện…nên sự lạc hậu, lỗi thời của tài liệu diễn ra rất nhanh chóng.

2.1. Sự Lạc Hậu Thông Tin và Yêu Cầu Cập Nhật Liên Tục

Do đó công tác PTNLTT tại Học viện có vai trò rất quan trọng, đòi hỏi phải thực hiện liên tục để NLTT tại Học viện được đảm bảo tính mới, tính thời sự. Bên cạnh thành công đã đạt được công tác PTNLTT tại TVHVTc còn bộc lộ nhiều hạn chế, cụ thể là: vốn tài liệu của Thư viện được bổ sung chỉ dựa vào kinh nghiệm của cán bộ Thư viện dẫn tới tình trạng bổ sung thiên lệch, chưa thực sự sát với các chuyên ngành đào tạo, cơ cấu tài liệu chưa thật phù hợp với nhu cầu của NDT, nguồn tài liệu điện tử, tài liệu ngoại văn còn nghèo nàn.

2.2. Hạn Chế Về Bổ Sung Tài Liệu và Nguồn Lực Điện Tử

Để phục vụ có hiệu quả công tác đào tạo và NCKH trong lĩnh vực kinh tế tài chính của Học viện, mục tiêu hướng tới của TVHVTc là xây dựng được NLTT đủ mạnh cả về số lượng và chất lượng nhằm thỏa mãn tối đa NDT của NDT.Việc tạo lập và phát triển bền vững NLTT tại HVTc thực sự là vấn đề cấp thiết và liên quan đến các khía cạnh học thuật và thực tiễn của của công tác TT-TV cần phải được giải quyết kịp thời trong giai đoạn hiện nay.

III. Cách Tiếp Cận Nghiên Cứu Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin

Chính vì những lý do trên, tôi đã chọn chủ đề “Phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện Học viện Tài chính” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ khoa học Thông tin - Thư viện của mình. Trong lĩnh vực nghiên cứu chủ đề NLTT được nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu trong nửa thế kỷ nay, trong đó có nhiều công trình của các nhà khoa học ở các nước phương Tây như Nikẹ Willard trong công trình “Information Resources Management, Asliь Information”, [32], R. Wiǥǥin “A conceptual framework for information resources management [34], nhà khoa học Nga như A. Antopolskyɣ trong công trình “Questions of development of navigating systems on scientific and technical information resources” [30].Tuy nhiên ở nước ta, việc nghiên cứu về NLTT mới 9 được chú ý nhiều trong nửa sau những năm 90 và những kết quả nghiên cứu về NLTT còn ở mức khá khiêm tốn.

3.1. Nghiên Cứu NLTT Trên Thế Giới và Tại Việt Nam

Các kết quả nghiên cứu trong nước được trình bày chủ yếu trong các bài viết trên các tạp chí chuyên ngành, trong các kỷ yếu hội thảo khoa học, các luận văn thạc sỹ. tạp chí : Thuật ngữ “nguồn lực thông tin” được tác giả Nguyễn Hữu Hùng dùng đầu tiên trong bài viết “Hoạt động thông tin trong khoa học và quản lý” công bố vào năm 1973 và sau đó trong nhiều bài viết được tác giả tập hợp trong cuốn “Thông tin: Từ lý luận tới thực tiễn”[10].

3.2. Các Công Trình Nghiên Cứu Tiêu Biểu Về NLTT

Gần đây, tác giả có bài “ Phát triển NLTT trong bối cảnh công nghệ thông tin mới”[13],“Phát triển thông tin để trở thành nguồn lực”[11],“ Vấn đề phát triển và chia sẻ NLTT số hóa tại Việt Nam”[12]. Trong các bài viết trên tác giả thể hiện hệ quan điểm để tạo lập, quản trị và khai thác NLTT trong các hoạt động xã hội. Tác giả Vũ Văn Sơn với các bài “Một số quan niệm về chính sách phát triển nguồn tư liệu”[25 ; “chính sách chia sẻ NLTT trong thời kỳ áp dụng công nghệ thông tin mới”[26].; tác giả Nguyễn Viết Nghĩa với bài “Phương pháp luận xây dựng chính sách phát triển nguồn tin”[16] đã trình bày khía cạnh chính sách đối với vấn đề PTNLTT.

IV. Giải Pháp Phát Triển Nguồn Lực Thông Tin Tại ĐH KHXHNV

Tác giả Nguyễn Huy Chương và Trần Anh Tuấn trong bài “ Phát triển nguồn học liệu tại các tổ chức nghiên cứu đào tạo hiện nay”[2] nêu vấn đề tổ chức NLTT về học liệu tại các tổ chức HCQT và trường đại học. Tác giả Trần Thị Quý trong bài “Số hóa tài liệu - từ nhận thức đến triển khai đào tạo tại Khoa TT-TV”[21] đã xem xét các cách tiếp cận để tạo lập các bộ sưu tập số trong cơ sở đào tạo hiện nay. Nhìn chung, các bài viết trên đây của các tác giả đã đặt ra những khía cạnh học thuật của NLTT, trình bày về các các cách tiếp cận và giải quyết những vấn đề khác nhau trong lý luận và thực tiễn tổ chức NLTT. Đây là những căn cứ phương pháp luận khoa học, mang tính khái quát và vì vậy khi ứng dụng vào thực tiễn tại từng cơ quan TT-TV cụ thể cần có sự nghiên cứu để áp dụng sao cho phù hợp với điều kiện, năng lực của mỗi cơ quan.

4.1. Xây Dựng Chính Sách Bổ Sung Và Phát Triển Vốn Tài Liệu

Hội thảo khoa học : Bên cạnh các bài viết trên các tạp chí khoa học chuyên ngành còn có các Kỷ yếu của các hội thảo, hội nghị khoa học liên quan đến NLTT đã được tổ chức như: Hội thảo: “Xây dựng và chia sẻ NLTT địa phương dạng số phục vụ bảo tồn di sản và phát triển kinh tế xã hội diễn ra ngày 25 11 2011 tại Thư viện Quốc gia do Vụ Thư viện tổ chức.

4.2. Chú Trọng Công Tác Tổ Chức Quản Lý và Thanh Lý Tài Liệu

Hội thảo “Xây dựng và phát triển nguồn học liệu phục vụ đào tạo và nghiên cứu khoa học” do Trung tâm TT-TV Đại học QGHN phối hợp với Liên hiệp Thư viện Đại học khu vực phía Bắc tổ chức tại Đại học Đà nẵng năm 2007. Hội thảo “Giải pháp xây dựng và chia sẻ tài nguyên số diễn ra ngày 10 3 2012 tại Trung tâm thông tin tư liệu Đại học Cần Thơ” …. Luận văn : Đề tài về NLTT được thể hiện khá nhiều trong các luận văn thạc sỹ, như “ Phát triển NLTT tại Trung tâm TT-TV Viện Hoá học công nghệ Việt Nam phục vụ sự nghiệp đổi mới đất nước.” của tác giả Nghiêm Thị Như Ngọc bảo vệ năm 2010[17 ; “ Phát triển NLTT tại TV Bộ Tư pháp” của tác giả Phạm Thị Thu Hà bảo vệ năm 2010[5 ; “ Phát triển NLTT phục vụ công tác đào tạo tín chỉ tại Trung tâm TT-TV Trường Đại học Đ-Xh” của tác giả Nguyễn Tiến Đức bảo vệ năm 2010[4 ; “ Phát triển NLTT tại TV Trường Đại học Hoa lư”, của tác giả Lê Thị Tuyết Nhung bảo vệ năm 2011[18 ; “ Phát triển NLTT tại Trung tâm TT-TV Trường Đại học kinh tế - tài chính TP.HCM” của tác giả Nguyễn Công Trứ bảo vệ năm 2013[28 ; “ Phát triển NLTT tại Trung tâm TT- TV Trường Đại học công nghiệp Hà Nội” của tác giả Trần Thị Lan Đào bảo vệ năm 2013[3 ; “ Phát triển NLTT tại Thư viện Trường Đại học Xây dựng Hà Nội của tác giả Nguyễn Thị Thu Hiền bảo vệ năm 2013[6],…Nhìn chung các luận văn trên đều nghiên cứu về thực trạng NLTT và công tác PTNLTT tại các cơ quan TT-TV cụ thể.

V. Ứng Dụng CNTT và Liên Kết Chia Sẻ Tài Nguyên Thông Tin

Tuy nhiên mỗi tác giả lại có các cách tiếp cận và giải quyết vấn đề khác nhau, phụ thuộc vào tính chất và đặc thù của từng cơ quan nhằm đưa ra các giải pháp phù hợp để nâng cao hiệu quả công tác PTNLTT tại các cơ quan TT-TV trong giai đoạn hiện nay. Nghiên cứu về hoạt động thông tin tại TVHVTc đến nay có 2 luận văn. Đó là luận văn của tác giả Nguyễn Thị Nghĩa “Tăng cường hoạt động TT-TV ở HVTc thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa” bảo vệ năm 2003[14 . Đề tài này 13 nghiên cứu thực trạng công tác tổ chức, quản lý hoạt động TT-TV và đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động TT-TV của Thư viện phục vụ công tác giảng dạy và học tập, NC KH của HVTc; luận văn: “ Nghiên cứu nhu cầu tin tại TVHVTc” của tác giả Vũ Thanh Thủy bảo vệ năm 2011[27]. Đề tài này tập trung phân tích đặc điểm NDT, NCT tại TVHVTc và đưa ra các giải pháp nâng cao khả năng đáp ứng NCT tại TVHVTc.

5.1. Đẩy Mạnh Ứng Dụng CNTT Trong Quản Lý Thông Tin

Như vậy mặc dù đến nay có khá nhiều luận văn, bài viết khoa học về công tác PTNL TT nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về công tác PTNLTT tại TVHVTc. Vì vậy, có thể nói đề tài: “Phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện Học viện Tài chính” là một đề tài hoàn toàn mới, không trùng lặp với các công trình nghiên cứu nào đã công bố cho tới nay.

5.2. Marketing Về Nguồn Lực Thông Tin Để Tăng Cường Sử Dụng

Đề tài luận văn này hướng tới việc khảo cứu thực trạng NLTT tại TVHVTc, từ đó đề xuất các kiến nghị, giải pháp nhằm tiếp tục PTNLTT cả về lượng và chất, đáp ứng NCT của NDT phục vụ công tác NCKH, giảng dạy, học tập của Học viện. : Đề tài thực hiện nghiên cứu những nhiệm vụ cụ thể như sau: + Hệ thống hóa lý luận về NLTT; + Tìm hiểu thực tiễn hoạt động của HVTc; Nghiên cứu thực trạng NLTT, công tác PTNL TT tại TVHVTc; + Luận chứng và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng công tác PTNLTT tại TVHVTc.

VI. Hiệu Quả Thiết Thực Nghiên Cứu Phát Triển Nguồn Lực

Giả thuyết nghiên cứu Thực trạng NLTT tại TVHVTc còn tồn tại nhiều hạn chế như: chưa xây dựng CSBS tài liệu, nguồn bổ sung chưa được bao quát đầy đủ, kinh phí bổ sung còn hạn hẹp, vấn đề liên kết, chia sẻ NLTT chưa được triển khai, … Do vậy NLTT tại TVHVTc hiện nay chưa thể được coi là hoàn thiện, từ đó năng lực đảm bảo thông tin phục vụ hoạt động NCKH, giảng dạy và học tập của Học viện mới chỉ đáp ứng được một phần NCT của NDT. Nếu NLTT của Thư viện được tăng cường đủ 15 mạnh cả về số lượng và chất lượng thì hoạt động của Thư viện sẽ đáp ứng tốt hơn NCT của NDT góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và NCKH của Học viện.

6.1. Các Giải Pháp Chuyên Môn Nghiệp Vụ Đề Xuất

Về phạm vi nghiên cứu : Nguồn lực thông tin tại Thư viện HVTc. a͎ : Về mặt không gian: Thư viện Học viện Tài chính * Về mặt thời gian: công tác PTNL TT tại TVHVTc từ 2009 đến nay. Đây là giai đoạn HVTc bắt đầu đào tạo theo hình thức tín chỉ do đó cần phải có NLTT đủ mạnh cả về chất và lượng phục vụ hoạt động NCKH, giảng da ɣ và học tập của Học viện.

6.2. Tổng Kết và Các Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Về mặt lý luận khoa học : Luận văn góp phần vào việc hệ thống hóa, bổ sung một số vấn đề lý luận khoa học về NLTT và PTNLTT nói chung và trong hệ thống thư viện đại học nói riêng. Ý nghĩa thực tiễn: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra các giải pháp có thể ứng dụng vào thực tiễn nhằm khắc phục những mặt còn hạn chế trong công tác PTNLTT tại TVHVTc nhằm thỏa mãn tốt hơn NCT của NDT góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về lĩnh vực tài chính cho đất nước trong giai đoạn hiện nay và những năm tiếp theo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Học viện Tài chính là một trong những trung tâm đào tạo và nghiên cứu khoa học kinh tế hàng đầu tại Việt Nam với bề dày lịch sử hơn 50 năm xây dựng và phát triển kể từ ngày thành lập theo Quyết định số 117/CP ngày 31 tháng 7 năm 1963. Hiện nay, đơn vị đảm nhận quy mô đào tạo khoảng 25.000 sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh, với đội ngũ gồm 787 cán bộ viên chức, trong đó có 548 cán bộ giảng dạy và nghiên cứu, cùng 474 người đạt trình độ từ thạc sĩ trở lên. Kể từ năm 2009, khi Học viện chuyển đổi phương thức đào tạo từ niên chế sang học chế tín chỉ, nhu cầu tự học, tự nghiên cứu của người học và yêu cầu đổi mới bài giảng của giảng viên tăng lên rõ rệt.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn bắt nguồn từ nghịch lý thực tiễn: tài liệu kinh tế - tài chính có chu kỳ lỗi thời rất nhanh, trong khi công tác phát triển nguồn lực thông tin tại Thư viện Học viện Tài chính còn nhiều điểm nghẽn. Hoạt động bổ sung tài liệu chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân, dẫn đến cơ cấu vốn tài liệu thiếu cân đối, tỷ lệ tài liệu số và ngoại văn còn nghèo nàn, chưa bắt kịp nhu cầu tra cứu chuyên sâu cho 19 chuyên ngành đào tạo.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn diện thực trạng nguồn lực thông tin giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2015, đánh giá mức độ đáp ứng nhu cầu tin của người dùng tin và xác lập các giải pháp chiến lược nhằm nâng cao năng lực thông tin của Thư viện. Nghiên cứu có phạm vi không gian tại Thư viện Học viện Tài chính và thời gian khảo sát từ năm 2009 đến năm 2015. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, giúp tối ưu hóa khoảng 20% đến 30% hiệu quả phân bổ ngân sách mua sắm tài liệu, đồng thời nâng tỷ lệ thỏa mãn nhu cầu tin của bạn đọc lên trên 80%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý luận hiện đại về thông tin học và khoa học thư viện, trọng tâm là các quy luật phát triển dòng tin khoa học:

Thứ nhất, quy luật tăng trưởng hàm mũ của thông tin khoa học do nhà nghiên cứu Derek J. de Solla Price xây dựng. Quy luật chỉ ra rằng tổng lượng tài liệu khoa học trên thế giới có xu hướng tăng gấp đôi sau chu kỳ khoảng 10 đến 12 năm, đặt ra áp lực thường trực lên việc chọn lọc và dung nạp tài liệu tại các thư viện đại học.

Thứ hai, quy luật tán xạ thông tin của Samuel Bradford. Quy luật khẳng định rằng chỉ khoảng 10% đến 15% số lượng tạp chí chuyên ngành hạt nhân có khả năng cung cấp tới 90% lượng thông tin cốt lõi của một lĩnh vực. Ứng dụng quy luật này giúp thư viện tối ưu hóa danh mục đặt mua định kỳ, tránh lãng phí ngân sách vào các ấn phẩm có giá trị thấp.

Thứ ba, quy luật về thời gian hữu ích và sự lão hóa của tài liệu khoa học, giải thích xu hướng suy giảm giá trị của ấn phẩm theo thời gian và tạo cơ sở lý thuyết cho hoạt động thanh lọc tài liệu định kỳ.

Bên cạnh đó, luận văn làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

• Nguồn lực thông tin: Tập hợp có tổ chức các dạng tài liệu và phương tiện kiểm soát nhằm thỏa mãn nhu cầu người dùng.
• Phát triển nguồn lực thông tin: Quá trình liên tục từ lập kế hoạch, lựa chọn, thu thập, xử lý đến bảo quản và thanh lý tài liệu.
• Chính sách bổ sung: Văn bản định hướng nguyên tắc, cơ cấu và chỉ tiêu phát triển vốn tư liệu.
• Nhu cầu tin: Đòi hỏi khách quan của người dùng tin về tri thức phục vụ học tập, giảng dạy và nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp chặt chẽ giữa các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính:

Về quy mô và phương pháp chọn mẫu: Tác giả tiến hành khảo sát với cỡ mẫu gồm 350 phiếu điều tra, phân bổ cho 300 sinh viên, học viên cao học và 50 giảng viên, cán bộ nghiên cứu thuộc 14 khoa chuyên môn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện đầy đủ cho 6 ngành và 19 chuyên ngành đào tạo kinh tế của Học viện.

Về phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu: Tác giả kết hợp phương pháp nghiên cứu tài liệu, thống kê mô tả, quan sát trực tiếp và phỏng vấn sâu cán bộ quản lý thư viện. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo lưu chiểu tài liệu, thống kê bổ sung và nhật ký mượn trả sách trong giai đoạn 2009-2014.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp đối sánh là nhằm xác định chính xác cơ cấu vật mang tin, đo lường tốc độ bổ sung tài liệu và đối chiếu trực tiếp với hệ số tăng giá tạp chí khoa học quốc tế bình quân 12% đến 15,4%/năm trong giai đoạn khảo sát. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được thực hiện đồng bộ trong timeline từ năm 2013 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng nguồn lực thông tin tại Thư viện Học viện Tài chính giai đoạn 2009-2015 mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, cơ cấu vốn tài liệu còn mất cân đối nghiêm trọng giữa tài liệu in truyền thống và tài liệu điện tử. Tài liệu in chiếm tỷ trọng áp đảo với khoảng 82% tổng vốn tài liệu, trong khi cơ sở dữ liệu số và tài liệu điện tử chỉ chiếm khoảng 18%. Hầu hết các tài liệu điện tử hiện có mới chỉ dừng lại ở dạng toàn văn nội sinh như khóa luận, luận văn, luận án nộp lưu chiểu từ năm 2009 đến năm 2014.

Thứ hai, khả năng đáp ứng nhu cầu tin cho 19 chuyên ngành đào tạo chưa đồng đều. Giáo trình cơ bản tiếng Việt đáp ứng được khoảng 72% nhu cầu học tập của sinh viên. Ngược lại, nguồn tài liệu ngoại văn chuyên khảo và các tạp chí học thuật quốc tế chỉ đáp ứng dưới 28% nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu của 548 cán bộ giảng dạy và nghiên cứu.

Thứ ba, sự sụt giảm sức mua do áp lực giá tư liệu khoa học. Trong khi giá xuất bản phẩm khoa học công nghệ quốc tế tăng trung bình từ 12% đến 15,4%/năm, ngân sách bổ sung định kỳ của thư viện không tăng tương ứng, khiến số lượng bản sách mới bổ sung hàng năm bị sụt giảm ước tính khoảng 22% so với giai đoạn trước năm 2009.

Thứ tư, hiệu quả khai thác hạ tầng phần mềm quản trị thư viện Libol 6.0 và cổng tra cứu trực tuyến Portal còn thấp. Trên 63% bạn đọc được khảo sát cho biết chỉ sử dụng hệ thống để tra cứu danh mục mượn sách in truyền thống, chưa tận dụng tối đa phân hệ tra cứu cơ sở dữ liệu toàn văn và mục lục trực tuyến OPAC.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ việc thiếu vắng một chính sách phát triển vốn tài liệu thành văn mang tính chiến lược dài hạn. Hoạt động thu thập tư liệu chịu sự chi phối nặng nề bởi tính thời điểm, thiếu cơ chế liên kết và chia sẻ nguồn tin liên thư viện giữa các trường đại học khối kinh tế.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua việc đối chiếu giữa Biểu đồ cơ cấu nguồn lực thông tin theo nội dung tài liệu và Bảng thống kê tài liệu nộp lưu chiểu giai đoạn 2009-2014. Qua đó thấy rõ nguồn tài liệu nội sinh gia tăng đều đặn với hàng trăm bản luận văn mỗi năm, nhưng nguồn tài liệu mua ngoài lại suy giảm về số lượng đầu mục.

Khi so sánh với các nghiên cứu cùng thời kỳ của các tác giả nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Hà Nội hoặc các trường đại học chuyên ngành kinh tế khác, kết quả nghiên cứu cho thấy điểm tương đồng rõ nét: các thư viện đại học Việt Nam đều gặp thách thức trong việc chuyển dịch từ mô hình thư viện truyền thống sang thư viện số. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng việc chậm số hóa và thiếu hụt tài liệu cập nhật sẽ trực tiếp kìm hãm chất lượng đào tạo theo tín chỉ của hơn 25.000 sinh viên và học viên tại Học viện.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng nguồn lực thông tin đáp ứng học chế tín chỉ, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, chuẩn hóa và ban hành chính sách phát triển vốn tài liệu thành văn. Ban Giám đốc Học viện phối hợp cùng Hội đồng Khoa học và Thư viện phê duyệt khung chính sách chính thức trong vòng 6 tháng, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng tài liệu điện tử và cơ sở dữ liệu chuyên ngành lên mức 35% đến 40% trong giai đoạn 2016-2018.

Thứ hai, đẩy mạnh liên kết, phối hợp chia sẻ nguồn lực thông tin liên thư viện. Thư viện Học viện Tài chính cần chủ động ký kết thỏa thuận hợp tác với ít nhất 10 thư viện thuộc khối trường kinh tế và Liên hiệp Thư viện Đại học phía Bắc. Mục tiêu là chia sẻ quyền truy cập chung vào các gói cơ sở dữ liệu quốc tế như ScienceDirect hay Springer, giúp cắt giảm từ 25% đến 30% chi phí mua sắm trùng lặp.

Thứ ba, nâng cấp hạ tầng công nghệ và tối ưu hóa hệ thống phần mềm Libol 6.0. Trung tâm Thông tin và Thư viện cần hoàn thành việc tích hợp cổng thông tin tra cứu một điểm dừng trong thời hạn 12 tháng, đặt mục tiêu tăng 50% lưu lượng truy cập trực tuyến của người dùng tin vào các cơ sở dữ liệu toàn văn.

Thứ tư, thiết lập quy trình kiểm kê, thanh lọc tài liệu và tiếp thị thông tin định kỳ. Bộ phận Nghiệp vụ Thư viện tiến hành rà soát 2 năm một lần nhằm loại bỏ khoảng 5% đến 8% tài liệu lạc hậu, giải phóng diện tích kho lưu trữ; đồng thời tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng tìm kiếm thông tin cho 100% tân sinh viên ngay từ đầu mỗi năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm 1: Ban Giám hiệu và các nhà quản lý giáo dục đại học khối ngành kinh tế. Tài liệu cung cấp căn cứ thực tiễn để hoạch định ngân sách đầu tư cơ sở vật chất, xây dựng chiến lược phát triển thư viện đồng bộ với quy mô đào tạo trên 20.000 người học.

Nhóm 2: Lãnh đạo và chuyên viên nghiệp vụ tại các cơ quan thông tin - thư viện đại học. Luận văn cung cấp quy trình 4 bước hoàn chỉnh về khảo sát nhu cầu tin, thiết kế chính sách bổ sung, xử lý nghiệp vụ theo chuẩn quốc tế và thanh lọc tài liệu khoa học.

Nhóm 3: Giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Khoa học Thông tin - Thư viện. Công trình đóng vai trò là một tài liệu học thuật giá trị, minh họa cho việc ứng dụng các quy luật thông tin học vào giải quyết bài toán quản trị nguồn lực thông tin tại cơ sở đào tạo chuyên ngành đặc thù.

Nhóm 4: Học viên cao học và sinh viên các ngành Khoa học Thông tin, Quản trị Thông tin và Quản trị Tri thức. Luận văn là một nghiên cứu tình huống điển hình về phương pháp khảo sát chọn mẫu phân tầng và xử lý dữ liệu thống kê phục vụ nghiên cứu ứng dụng.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận khái niệm nguồn lực thông tin theo những tiêu chí nào?
Luận văn tiếp cận nguồn lực thông tin dưới góc độ khoa học thư viện hiện đại, bao gồm toàn bộ vốn tài liệu in và tài liệu điện tử cùng hệ thống công cụ tra cứu. Nghiên cứu đánh giá nguồn lực thông tin qua 6 tiêu chí định lượng: khả năng tiếp cận, độ chính xác, độ cập nhật, độ đầy đủ, giá trị sử dụng và mức độ hài lòng của khoảng 25.000 người dùng tin tại Học viện.

Tại sao việc áp dụng học chế tín chỉ từ năm 2009 lại đặt ra yêu cầu cấp bách về phát triển nguồn lực thông tin?
Phương thức đào tạo tín chỉ lấy người học làm trung tâm, đòi hỏi sinh viên phải tăng gấp 2 lần thời lượng tự học so với hình thức niên chế cũ. Do đó, nhu cầu tiếp cận giáo trình, bài giảng và tài liệu nghiên cứu của hơn 25.000 sinh viên, học viên tăng mạnh, buộc thư viện phải mở rộng kho tư liệu và cung cấp dịch vụ tra cứu trực tuyến 24/7.

Quy luật tán xạ thông tin của Samuel Bradford được ứng dụng như thế nào trong luận văn?
Quy luật Bradford chứng minh khoảng 10% đến 15% tạp chí hạt nhân chứa tới 90% lượng bài báo chuyên ngành giá trị. Tác giả vận dụng nguyên lý này để khuyến nghị Thư viện Học viện Tài chính tập trung kinh phí ưu tiên đặt mua đúng danh mục tạp chí cốt lõi ngành tài chính - kế toán, giúp tiết kiệm từ 20% đến 30% ngân sách bổ sung hàng năm.

Hạn chế lớn nhất trong nguồn lực thông tin của Thư viện Học viện Tài chính giai đoạn 2009-2015 là gì?
Hạn chế lớn nhất là sự mất cân đối về cấu trúc vật mang tin: tài liệu in chiếm tới khoảng 82%, trong khi tài liệu số chỉ chiếm khoảng 18%. Thêm vào đó, nguồn tài liệu ngoại văn chuyên khảo còn nghèo nàn, chỉ đáp ứng được dưới 28% nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu của 548 cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khoa học.

Giải pháp nào được đánh giá là khả thi nhất để giải quyết bài toán kinh phí bổ sung tài liệu?
Giải pháp liên kết và chia sẻ nguồn tin liên thư viện được đánh giá mang lại hiệu quả cao nhất. Việc gia nhập mạng lưới liên hiệp các trường đại học khối kinh tế giúp thư viện khai thác chung các gói cơ sở dữ liệu quốc tế đắt tiền, cắt giảm từ 25% đến 30% chi phí mua sắm đơn lẻ mà vẫn mở rộng nguồn tin cho người dùng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về nguồn lực thông tin và phát triển nguồn lực thông tin trong môi trường giáo dục đại học chuyển đổi sang học chế tín chỉ.
• Khảo sát thực chứng chỉ ra tỷ trọng tài liệu in chiếm khoảng 82%, trong khi tài liệu số chỉ chiếm khoảng 18%, phản ánh sự mất cân đối cần khắc phục sớm.
• Tốc độ tăng giá tài liệu khoa học từ 12% đến 15,4%/năm là nguyên nhân khách quan trực tiếp làm suy giảm sức mua của Thư viện Học viện Tài chính trong giai đoạn 2009-2015.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về chính sách bổ sung, liên kết chia sẻ nguồn tin, nâng cấp phần mềm Libol 6.0 và chuẩn hóa quy trình thanh lọc vốn tài liệu.
• Kế hoạch triển khai giai đoạn 2016-2020 đặt mục tiêu nâng tỷ lệ tài liệu số lên mức 35% đến 40% và nâng mức thỏa mãn nhu cầu tin của bạn đọc lên trên 80%.

Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhà quản lý giáo dục, cán bộ thư viện và học viên ngành Khoa học Thông tin - Thư viện. Hãy tham khảo và áp dụng ngay các giải pháp trong luận văn để nâng cao chất lượng nguồn lực thông tin tại đơn vị của bạn.