Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẠM NHIỀU TỘI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm phạm nhiều tội Luật hình sự là ngành luật trong hệ thống pháp luật có đối tượng và phương pháp điều chỉnh riêng, tuân theo các nguyên tắc và có các nhiệm vụ riêng. Với tính chất là ngành luật, luật hình sự được hiểu là hệ thống các quy phạm pháp luật xác định những hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm và quy định hình phạt áp dụng đối với người đã thực hiện các tội phạm đó [34, tr. Với hai nội dung như vậy mà ngành luật này có tên gọi gắn với một trong hai nội dung đó - tội phạm hoặc hình phạt.
Tội phạm được quy định trong BLHS Việt Nam là tội phạm riêng lẻ và các tội phạm được thực hiện có thể mang tính chất độc lập hoặc có thể liên quan đến nhau. Thực tế cho thấy rằng, trường hợp phạm nhiều tội xảy ra rất nhiều trên thực tế với tính chất, mức độ nguy hiểm cao hơn so với trường hợp phạm tội đơn lẻ. Do sự khác nhau về tính chất, mức độ nguy hiểm dẫn đến sự khác nhau về trách nhiệm hình sự giữa trường hợp phạm nhiều tội và phạm tội đơn lẻ mà không chỉ đơn thuần là phép cộng hình phạt thông thường. Chính vì vậy, BLHS năm 1985 và BLHS năm 1999 (được sửa đổi, bổ sung năm 2009) đều đề cập và quy định khá cụ thể về quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội.
Tuy nhiên cả hai BLHS này đều chưa đưa ra được khái niệm “phạm nhiều tội”. Do đó, trong quá trình cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án hình sự chưa có sự đồng nhất trong việc áp dụng pháp luật về trường hợp này. Trong lý luận cũng như thực tiễn áp dụng, trường hợp phạm nhiều tội còn bị nhầm lẫn với phạm tội nhiều lần, phạm tội có tính chất chuyên nghiệp 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay tái phạm. Các trường hợp này đều có những điểm chung nhưng vẫn có sự khác biệt rõ rệt về bản chất pháp lý.
Trước hết để phân biệt phạm tội nhiều lần với phạm nhiều tội ta cần hiểu được khái niệm phạm tội nhiều lần. Cũng như phạm nhiều tội, BLHS chưa đưa ra khái niệm về trường hợp này, nhưng từ thực tiễn xét xử và quan điểm của các học giả nghiên cứu thì có thể hiểu: Phạm tội nhiều lần là có từ hai lần trở lên phạm cùng một loại tội, trong đó mỗi lần đều đã có đủ yếu tố cấu thành tội phạm, chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nay các lần phạm tội đó được xét xử trong cùng một vụ án. Hành vi phạm tội trong trường hợp này là sự lặp lại tội đã phạm trước đó nên có mức độ nguy hiểm cao hơn trường hợp bình thường. Từ khái niệm trên, có thể phân biệt về hai trường hợp này như sau: Thứ nhất, phạm tội nhiều lần là một tình tiết tăng nặng TNHS được quy định tại điểm g khoản 1 Điều 48 BLHS năm 1999.
Trường hợp này, chủ thể thực hiện hành vi phạm tội từ hai lần trở lên mà mỗi lần có đầy đủ các dấu hiệu của CTTP cơ bản nhưng lần thứ nhất chưa bị phát hiện, chưa bị truy cứu TNHS, đến lần sau thì bị phát hiện và bị truy cứu TNHS theo mức độ tương ứng với CTTP cơ bản hay tăng nặng. Đối với phạm tội nhiều lần thì những hành vi phạm tội chỉ cấu thành một tội còn với trường hợp phạm nhiều tội thì có thể là một hành vi hoặc nhiều hành vi nhưng cấu thành từ hai tội trở lên và các khách thể trực tiếp bị xâm hại không phải là một khách thể như phạm tội nhiều lần. Đây là đặc điểm rõ ràng nhất để có thể phân biệt hai trường hợp này [18, tr. Thứ hai, trong trường hợp phạm tội nhiều lần, người thực hiện tội phạm chỉ xâm hại đến một khách thể (một quan hệ xã hội), mặc dù đối tượng bị xâm hại có thể khác nhau.
Còn đối với trường hợp phạm nhiều tội, người thực hiện tội phạm xâm hại đến các khách thể khác nhau. Ví dụ, Nguyễn Văn A 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biết Trần Văn B có hành vi trộm cắp tài sản là 01 chiếc xe máy Honda SH trị giá tài sản là 85.000 đồng của nhà ông C nhưng không trình báo với cơ quan công an mà còn che giấu tội phạm giúp B, đồng thời tiêu thụ rất nhiều tài sản mà B trộm cắp được. Trường hợp này, A bị đưa ra xét xử về hai tội: tội che giấu tội phạm (Điều 313 BLHS) và tội tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có (Điều 250 BLHS). Thứ ba, khi định tội danh và quyết định hình phạt trường hợp phạm tội nhiều lần, BLHS quy định phạm tội nhiều lần được coi là tình tiết tăng nặng khi đưa ra xét xử cùng một lúc (cùng một vụ án), nếu khi truy tố và xét xử ở các thời điểm khác nhau thì khi định tội danh và quyết định hình phạt không áp dụng tình tiết tăng nặng là phạm tội nhiều lần mà phải theo nguyên tắc tổng hợp hình phạt của nhiều bản án theo quy định tại Điều 51 BLHS.
Trong trường hợp phạm nhiều tội thì được đưa ra xét xử trong cùng một vụ án, Hội đồng xét xử xem xét định tội danh và quyết định hình phạt đối với từng tội sau đó tổng hợp hình phạt của tất cả các tội. Thực tế xét xử cũng cần phân tích hành vi phạm tội của từng tội, xem có thuộc trường hợp phạm tội nhiều lần hay không, nếu có thì áp dụng tình tiết tăng nặng cho tội đó (có thể áp dụng điểm g khoản 1 Điều 48 BLHS hoặc những tình tiết đã là yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt thì khung được coi là tình tiết tăng nặng), sau đó quyết định hình phạt chung cho các tội đối với bị cáo. Ngoài ra cần chú ý phân biệt phạm tội nhiều lần với phạm tội liên tục. Phạm tội liên tục là do một loạt hành vi phạm tội cùng loại, xảy ra kế tiếp nhau về mặt thời gian nhằm đạt tới mục đích của tội phạm.
Trong một loạt hành vi ấy, có hành vi đã thỏa mãn cấu thành tội phạm, có hành vi chưa thỏa mãn nhưng đều là tội phạm thống nhất. Ví dụ, với tội hành hạ người khác, có trường hợp bị cáo phạm tội liên tục do hàng loạt hành vi đối xử tàn ác với 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người lệ thuộc mình nhưng trong đó có những hành vi chưa cấu thành tội phạm mà phải tổng hợp các hành vi đó mới cấu thành tội phạm. Trường hợp phạm nhiều tội cũng giống trường hợp tái phạm, tái phạm nguy hiểm ở chỗ người phạm tội đều có hơn một lần thực hiện các tội phạm nhưng lại có những điểm khác biệt như: Thứ nhất, trường hợp tái phạm, tái phạm nguy hiểm vừa là tình tiết tăng nặng TNHS chung, vừa là tình tiết tăng nặng định khung thì phạm nhiều tội là trường hợp được đặt ra để cơ quan xét xử tổng hợp hình phạt đối với nhiều tội mà người phạm tội gây ra; Thứ hai, nếu như ở trường hợp phạm nhiều tội, người phạm tội có thể thực hiện nhiều hành vi phạm tội cụ thể, cũng có thể là một hành vi nhưng các hành vi đó có dấu hiệu của nhiều tội phạm thì ở tái phạm, tái phạm nguy hiểm, người phạm tội phải luôn thực hiện nhiều hành vi phạm tội trong những thời gian khác nhau. Thứ ba, người phạm tội trong trường hợp tái phạm, tái phạm nguy hiểm đã bị kết án về tội phạm trước, chưa được xóa án tích lại phạm tội mới còn ở trường hợp phạm nhiều tội thì người phạm tội chưa bị xét xử về tội nào trong các tội phạm mà họ gây ra.
Thứ tư, trong trường hợp tái phạm, tái phạm nguy hiểm đặt ra dấu hiệu hình thức lỗi của người phạm tội còn phạm nhiều tội thì không đặt ra dấu hiệu này [18, tr. Trường hợp phạm tội có tính chất chuyên nghiệp cũng không được quy định trong BLHS, cũng không được nhà làm luật giải thích cụ thể, không có khái niệm. Tuy nhiên theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TANDTC tại Nghị quyết số 01/2006/NQ-HĐTP ngày 12/5/2006 thì Tòa án sẽ áp dụng tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp khi có đầy đủ các điều kiện sau đây: Cố ý phạm tội từ năm lần trở lên về cùng một tội phạm không phân biệt đã bị truy cứu TNHS hay chưa bị truy cứu TNHS, nếu chưa hết thời hiệu truy cứu TNHS hoặc chưa được xóa án tích; Người phạm tội đều lấy các lần phạm tội làm nghề sinh sống và lấy kết quả của việc phạm tội làm nguồn sinh sống chính. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Người phạm tội có tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp sẽ bị phạt với mức án nghiêm khắc hơn người phạm tội không có tình tiết này vì khi quyết định hình phạt, Tòa án sẽ áp dụng thêm tình tiết tăng nặng TNHS quy định tại điểm b khoản 1 Điều 48 BLHS.
Ví dụ, A là một người không nghề nghiệp, chuyên sống bằng nguồn thu nhập từ việc phạm tội. Trong một thời gian, A liên tiếp thực hiện năm vụ trộm cắp tài sản (tài sản chiếm đoạt được trong mỗi vụ có giá trị từ hai triệu đồng trở lên). Trong trường hợp này, A bị truy cứu TNHS và phải bị áp dụng tình tiết định khung hình phạt “phạm tội có tính chất chuyên nghiệp”. Đối với trường hợp phạm tội từ năm lần trở lên mà trong đó có lần phạm tội đã bị kết án, chưa được xóa án tích thì tùy từng trường hợp cụ thể mà người phạm tội có thể bị áp dụng cả ba tình tiết là phạm tội nhiều lần, tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm và phạm tội có tính chất chuyên nghiệp.
Ví dụ, B đã bị kết án về tội trộm cắp tài sản nhưng chưa chấp hành hình phạt hoặc sau khi chấp hành xong hình phạt một thời gian, B lại liên tiếp thực hiện bốn vụ trộm cắp tài sản, tài sản chiếm đoạt được trong mỗi vụ có giá trị từ hai triệu đồng trở lên. Trong trường hợp này, B phải bị truy cứu TNHS và phải bị áp dụng ba tình tiết tăng nặng là phạm tội nhiều lần, tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm và phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Qua nghiên cứu và thực tiễn đã có tổng kết về khái niệm phạm nhiều tội.