Nghiên Cứu Về Loài Voi Tại Tỉnh Nghệ An

Nghiên cứu hiện trạng phân bố và giải pháp bảo tồn loài voi châu Á Elephas maximus tại tỉnh Nghệ An, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Hồ Sỹ Bảo
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Bảo tồn thiên nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Loài Voi Tại Tỉnh Nghệ An: Tình Hình, Đặc Điểm Và Giải Pháp Bảo Tồn
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số nghiên cứu về loài Voi (Elephas maximus Linnaeus, 1758)
• 1.1.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm nhận biết, sinh thái và tập tính của loài Voi châu Á
• 1.2.1. Đặc điểm nhận biết
• 1.2.2. Tìm hiểu sinh thái, tập tính và phân bố của Voi châu Á
• 1.3. Tình trạng của loài Voi ở một số quốc gia trên thế giới
• 1.4. Tìm hiểu tình trạng và phân bố của loài Voi châu Á tại Việt Nam
• 1.5. Tìm hiểu một số nghiên cứu về xung đột giữa loài Voi và con người (HEC)
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp
• 2.4.2. Phương pháp tổng hợp, phân tích, kế thừa các công trình nghiên cứu có liên quan
• 2.4.3. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.4.4. Phương pháp phỏng vấn
• 2.4.5. Phương pháp xử lí số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vườn Quốc gia Pù Mát
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.2. Khu BTTN Pù Hoạt
• 3.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2.2. Điều kiện dân sinh, kinh tế xã hội
• 3.3. Khu BTTN Pù Huống
• 3.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.3.2. Đặc điểm dân sinh và kinh tế
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng quần thể Voi châu Á (Elephas maximus) tại Nghệ An
• 4.1.1. Tại Vườn Quốc gia Pù Mát
• 4.1.2. Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 4.1.3. Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 4.2. Loại cây thức ăn ưa thích của loài Voi theo đánh giá của người dân tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Tác động qua lại giữa cộng đồng địa phương và quần thể Voi tại tỉnh Nghệ An
• 4.3.1. Ảnh hưởng của Voi đến cộng đồng địa phương
• 4.3.2. Tác động của cộng đồng địa phương đến loài Voi
• 4.4. Thực trạng và một số giải pháp quản lý, bảo tồn loài Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758) tại tỉnh Nghệ An
• 4.4.1. Thực trạng công tác quản lý và bảo tồn loài Voi tại Nghệ An
• 4.4.2. Đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn loài Voi châu Á (Elephas maximus) tại Nghệ An
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Voi Nghệ An Tầm Quan Trọng

Nghiên cứu về voi Nghệ An có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong bối cảnh số lượng loài voi Châu Á đang suy giảm nghiêm trọng. Quần thể voi Nghệ An, dù nhỏ bé, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học của khu vực Bắc Trung Bộ. Việc nghiên cứu không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học voi Nghệ An, tập tính voi Nghệ An mà còn đánh giá chính xác tình hình voi Việt Nam, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn voi hiệu quả. Theo Hồ Sỹ Bảo (2017), Nghệ An là một trong những tỉnh có hệ thú đa dạng nhất, chiếm 98.5% số loài của vùng, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn các loài quý hiếm như voi.

1.1. Đánh Giá Tình Hình Nghiên Cứu Về Voi Châu Á Trên Thế Giới

Các nghiên cứu quốc tế tập trung vào sinh thái học, hành vi và di truyền của voi. Ronglarp Sukmasuang (1993) nghiên cứu về sinh thái học của voi châu Á ở Thái Lan cho thấy sự liên quan giữa môi trường sống và sự thay đổi theo mùa của các loài thức ăn. Các nghiên cứu cũng đề cập đến xung đột giữa voi và người, đồng thời tìm kiếm các giải pháp giảm thiểu xung đột này. Việc tổng hợp các nghiên cứu này giúp có cái nhìn toàn diện về các thách thức và cơ hội trong công tác bảo tồn voi.

1.2. Tổng Quan Các Nghiên Cứu Về Voi Tại Việt Nam Gần Đây

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tập trung vào đánh giá quần thể voi, vùng sống và sinh cảnh. Nghiên cứu của Nguyễn Mạnh Hà và Lê Thiện Đức (2009) tại Đồng Nai cho thấy voi thường xuyên xuất hiện ở các khu vực canh tác nông nghiệp. Võ Công Anh Tuấn (2013) nghiên cứu về hiện trạng quần thể voi châu Á ở Nghệ An và tình trạng xung đột giữa voi và người dân, chỉ ra rằng xung đột gây thiệt hại đáng kể về kinh tế và con người. Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng các chương trình bảo tồn voi phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

II. Thực Trạng Đáng Báo Động Nguy Cơ Tuyệt Chủng Voi Nghệ An

Hiện trạng voi Nghệ An đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, đe dọa đến sự tồn vong của loài. Sự mất mát và suy thoái môi trường sống của voi Nghệ An do phá rừng, lấn chiếm đất rừng là nguyên nhân chính. Tình trạng xung đột voi người Nghệ An ngày càng gia tăng do voi xâm nhập vào khu vực canh tác, gây thiệt hại về tài sản và tính mạng. Số lượng voi Nghệ An còn lại rất ít, phân bố rải rác ở các khu vực rừng đặc dụng như Vườn Quốc gia Pù Mát, Khu BTTN Pù Huống và Pù Hoạt. Theo Tổng cục Lâm nghiệp, quần thể voi châu Á hoang dã ở Việt Nam đã giảm 95% từ năm 1975-2015, một con số đáng báo động.

2.1. Mất Môi Trường Sống Thách Thức Lớn Nhất Cho Voi Nghệ An

Việc khai thác gỗ trái phép, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, và mở rộng diện tích đất nông nghiệp đã làm thu hẹp hành lang di chuyển của voi và giảm nguồn thức ăn của voi. Điều này khiến voi phải tìm kiếm thức ăn ở các khu vực gần khu dân cư, dẫn đến xung đột với con người. Việc bảo tồn khu bảo tồn voi hiện tại và phục hồi các khu rừng bị suy thoái là rất cần thiết để đảm bảo môi trường sống của voi Nghệ An.

2.2. Xung Đột Voi Người Hậu Quả Nghiêm Trọng Và Giải Pháp Cần Thiết

Voi xâm nhập vào các khu vực canh tác, phá hoại mùa màng, gây thiệt hại kinh tế cho người dân. Trong một số trường hợp, voi còn tấn công người, gây thương vong. Việc giảm thiểu xung đột voi người Nghệ An đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn. Các biện pháp như xây dựng hàng rào bảo vệ, cảnh báo sớm, và hỗ trợ người dân bị thiệt hại cần được triển khai một cách hiệu quả.

III. Cách Xác Định Vùng Sống Voi Nghệ An Và Thức Ăn Ưa Thích

Để bảo tồn voi Nghệ An, cần xác định rõ vùng sống và hành lang di chuyển của voi. Điều này giúp chúng ta có thể bảo vệ môi trường sống của voi một cách hiệu quả. Việc nghiên cứu thức ăn của voi cũng rất quan trọng để đảm bảo voi có đủ nguồn dinh dưỡng. Theo nghiên cứu của Hồ Sỹ Bảo, voi thích ăn lá của các loài cây có hàm lượng tanine cao và đặc biệt thích ăn lá và thân cây chuối, cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn nguồn thức ăn của voi.

3.1. Phương Pháp Xác Định Vùng Sống và Hành Lang Di Chuyển Của Voi

Sử dụng GPS để theo dõi di chuyển của voi. Phân tích dấu vết của voi (phân, dấu chân) để xác định vùng hoạt động. Phỏng vấn người dân địa phương để thu thập thông tin về sự xuất hiện của voi. Kết hợp các phương pháp này giúp chúng ta có thể xác định chính xác vùng sống và hành lang di chuyển của voi, từ đó đưa ra các biện pháp bảo vệ phù hợp.

3.2. Nghiên Cứu Chi Tiết Các Loại Thức Ăn Ưa Thích Của Voi

Quan sát trực tiếp voi ăn để xác định các loài cây mà voi thích ăn. Phân tích thành phần thức ăn trong phân voi. Phỏng vấn người dân địa phương để thu thập thông tin về các loài cây mà voi thường ăn. Việc xác định chính xác thức ăn của voi giúp chúng ta có thể bảo tồn các loài cây này, đảm bảo voi có đủ nguồn dinh dưỡng.

IV. Giải Pháp Bảo Tồn Voi Nghệ An Hướng Đi Bền Vững

Bảo tồn voi Nghệ An đòi hỏi một chiến lược toàn diện, kết hợp nhiều giải pháp khác nhau. Cần tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, phục hồi các khu rừng bị suy thoái, và giảm thiểu xung đột voi người. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của việc bảo tồn voi và khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Các giải pháp bảo tồn voi cần phải được thực hiện một cách bền vững, đảm bảo lợi ích của cả voi và con người.

4.1. Tăng Cường Quản Lý Và Bảo Vệ Môi Trường Sống Của Voi

Ngăn chặn phá rừng, lấn chiếm đất rừng. Phục hồi các khu rừng bị suy thoái. Thiết lập các hành lang xanh kết nối các khu rừng bị phân mảnh. Quản lý chặt chẽ các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên trong khu vực môi trường sống của voi Nghệ An. Các biện pháp này giúp bảo vệ môi trường sống của voi và đảm bảo voi có đủ không gian để sinh sống và di chuyển.

4.2. Giảm Thiểu Xung Đột Voi Người Bằng Các Biện Pháp Hiệu Quả

Xây dựng hàng rào bảo vệ khu vực canh tác. Cảnh báo sớm khi voi xuất hiện gần khu dân cư. Hỗ trợ người dân bị thiệt hại do voi gây ra. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về cách ứng xử khi gặp voi. Việc giảm thiểu xung đột voi người giúp bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn voi.

4.3. Đầu Tư Nghiên Cứu Khoa Học Về Voi Và Giáo Dục Cộng Đồng

Thúc đẩy nghiên cứu khoa học về voi để hiểu rõ hơn về tập tính voi Nghệ An và đặc điểm sinh học voi Nghệ An. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn voi. Khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Đầu tư vào quỹ bảo tồn voi để đảm bảo nguồn lực cho các hoạt động bảo tồn.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kinh Nghiệm Bảo Tồn Voi Tại Nghệ An

Nghiên cứu này cung cấp thông tin khoa học cho các nhà quản lý, cán bộ kỹ thuật và kiểm lâm địa bàn. Thông tin này phục vụ cho quá trình quản lý và xây dựng cơ sở cho việc bảo tồn loài voi Nghệ An. Việc áp dụng các giải pháp bảo tồn cần dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, đồng thời phải có sự tham gia của cộng đồng địa phương.

5.1. Bài Học Từ Các Dự Án Bảo Tồn Voi Đã Triển Khai

Đánh giá hiệu quả của các dự án bảo tồn voi đã triển khai tại Nghệ An. Rút ra bài học kinh nghiệm để cải thiện các dự án hiện tại và tương lai. Chia sẻ kinh nghiệm với các địa phương khác có voi sinh sống. Việc học hỏi từ kinh nghiệm thực tế giúp chúng ta có thể triển khai các dự án bảo tồn voi một cách hiệu quả hơn.

5.2. Đề Xuất Các Mô Hình Bảo Tồn Voi Phù Hợp Với Điều Kiện Của Nghệ An

Xây dựng các mô hình bảo tồn voi dựa vào cộng đồng. Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn voi. Khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động bảo tồn voi. Các mô hình này giúp tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng, đồng thời bảo vệ voi.

VI. Tương Lai Voi Nghệ An Hy Vọng Và Cam Kết Bảo Tồn

Tương lai của voi Nghệ An phụ thuộc vào sự cam kết và hành động của chúng ta. Cần tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ và phục hồi môi trường sống của voi, giảm thiểu xung đột voi người, và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn voi. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể đảm bảo rằng voi Nghệ An sẽ tiếp tục tồn tại và phát triển trong tương lai.

6.1. Kêu Gọi Hành Động Vì Bảo Tồn Voi Nghệ An

Kêu gọi các cơ quan chức năng, tổ chức bảo tồn, cộng đồng địa phương và các cá nhân chung tay bảo tồn voi Nghệ An. Vận động nguồn lực cho các hoạt động bảo tồn. Tham gia vào các hoạt động bảo tồn voi. Hãy hành động ngay hôm nay để bảo vệ voi Nghệ An cho các thế hệ tương lai.

6.2. Cam Kết Bảo Tồn Voi Cho Thế Hệ Mai Sau

Chúng ta cam kết bảo tồn voi Nghệ An cho thế hệ mai sau. Chúng ta sẽ tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ và phục hồi môi trường sống của voi, giảm thiểu xung đột voi người, và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn voi. Chúng ta tin rằng với sự cam kết và nỗ lực của tất cả mọi người, voi Nghệ An sẽ tiếp tục tồn tại và phát triển trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần thể voi hoang dã tại Việt Nam đã trải qua giai đoạn suy giảm nghiêm trọng tới 95% trong 40 năm qua, khiến tổng số cá thể ngoài tự nhiên hiện chỉ còn dao động khoảng 100 đến 150 con. Tỉnh Nghệ An sở hữu diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn nhất cả nước với hơn 1,2 triệu ha, đóng vai trò là một trong 3 sinh cảnh trọng yếu cuối cùng của loài voi châu Á. Tuy nhiên, số lượng voi tại đây hiện chỉ còn lại từ 13 đến 17 cá thể, bị phân cắt thành các nhóm nhỏ sống tách biệt. Áp lực từ việc suy thoái diện tích rừng tự nhiên, áp lực phát triển kinh tế và nạn săn trộm trong quá khứ với ít nhất 9 cá thể bị giết hại kể từ năm 1995 đã đẩy loài thú lớn này vào tình trạng đặc biệt nguy cấp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào việc đánh giá toàn diện hiện trạng số lượng, xác lập vùng phân bố không gian và phân tích các tương tác phức tạp giữa quần thể voi với cộng đồng cư dân địa phương. Mục tiêu cụ thể là xây dựng cơ sở dữ liệu thực địa chuẩn xác, nhận diện các mối đe dọa sinh thái trực tiếp và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn có tính khả thi cao.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao phủ 3 vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, bao gồm Vườn quốc gia Pù Mát với 94.804,4 ha vùng lõi, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống và Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt với 56.232 ha rừng tự nhiên. Nghiên cứu được triển khai liên tục trong 8 tháng, cung cấp bộ chỉ số khoa học định lượng có giá trị thực tiễn to lớn nhằm phục vụ công tác hoạch định chính sách, quản lý lâm nghiệp và giảm thiểu triệt để các xung đột sinh thái giữa người và động vật hoang dã.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết sinh thái học cảnh quan và lý thuyết bảo tồn các loài thú lớn có phạm vi hoạt động rộng. Cấu trúc nghiên cứu đặc biệt chú trọng đến khung phân tích xung đột giữa người và voi (Human-Elephant Conflict - HEC) do các tổ chức bảo tồn quốc tế phát triển. Khung lý thuyết này giải thích mối quan hệ tương hỗ giữa sự suy giảm chất lượng sinh cảnh sống và hành vi xâm lấn nương rẫy của động vật hoang dã.

Một số khái niệm nền tảng được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Quần thể cô lập: Tập hợp các cá thể cùng loài sinh sống trong một sinh cảnh bị chia cắt hoàn toàn, mất khả năng giao phối tự nhiên với các quần thể lân cận.
• Sinh cảnh cốt lõi: Vùng không gian rừng tự nhiên rộng từ 40 đến 50 km², đáp ứng đầy đủ nguồn thức ăn thô, nước uống và các điểm khoáng sinh học cho cả đàn.
• Tải trọng sinh thái và áp lực nhân sinh: Giới hạn chịu đựng của hệ sinh thái rừng trước các hoạt động kinh tế của con người như khai thác gỗ, chăn thả gia súc và chuyển đổi đất rừng.

Hệ thống pháp lý quy chuẩn được viện dẫn gồm Nghị định 32/2006/NĐ-CP xếp loài voi vào Nhóm IB nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại, Sách Đỏ Việt Nam xếp cấp Cực kỳ nguy cấp (CR) và Danh lục Đỏ thế giới xếp cấp Nguy cấp (EN).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa theo tuyến kết hợp phỏng vấn xã hội học và mô hình hóa hệ thống thông tin địa lý (GIS). Hệ thống mẫu khảo sát gồm 10 tuyến điều tra với tổng chiều dài khoảng 70 km, phân bổ tại 3 khu bảo tồn:

• 5 tuyến tại Vườn quốc gia Pù Mát có chiều dài từ 2.966m đến 6.927m, độ cao từ 35m đến 105m.
• 3 tuyến tại Khu bảo tồn Pù Huống có chiều dài từ 5.860m đến 8.733m, độ cao từ 60m đến 121m.
• 2 tuyến tại Khu bảo tồn Pù Hoạt có chiều dài từ 5.743m đến 6.825m, độ cao từ 60m đến 140m.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng, ưu tiên các sinh cảnh rừng tre nứa ven suối, rừng chuối và các lối mòn lịch sử mà voi thường xuyên di chuyển. Mỗi tuyến điều tra được lặp lại 3 chu kỳ với tốc độ di chuyển từ 1,5 đến 2,5 km/h để thu thập tọa độ GPS, đo đếm đường kính dấu chân, cấu trúc bãi phân và vết cào xước trên thân cây.

Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc được thực hiện trên hơn 100 cán bộ kiểm lâm và người dân sinh sống tại 16 xã vùng đệm. Ma trận đánh giá mối đe dọa đa tiêu chí dựa trên 3 biến số: phạm vi ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết được sử dụng để lượng hóa mức độ rủi ro. Phương pháp phân tích dữ liệu không gian bằng phần mềm QGIS 2.18 kết hợp xử lý thống kê trên Excel giúp trực quan hóa chính xác các điểm xuất hiện của loài trong suốt 8 tháng nghiên cứu thực địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận toàn tỉnh Nghệ An chỉ còn tồn tại khoảng 13 đến 17 cá thể voi châu Á ngoài tự nhiên, phân bố không đồng đều tại 3 khu rừng đặc dụng. Trong đó, Vườn quốc gia Pù Mát là khu vực duy nhất duy trì được đàn voi sinh sản với cấu trúc hoàn chỉnh gồm cả cá thể đực trưởng thành, voi cái và voi con, phân bố chủ yếu tại các khu vực Cao Vều, Khe Thơi, Phúc Sơn và Thanh Đức. Ngược lại, tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống chỉ ghi nhận một cá thể đơn lẻ tại khu vực xã Bắc Sơn, và tại Pù Hoạt quần thể gần như đã suy giảm đến mức biến mất do mất kết nối sinh cảnh.

Thức ăn ưa thích của voi tại khu vực nghiên cứu gồm các loài tre, nứa, giang, chuối rừng và một số loài cây giàu tanin như trám, cẩm liên. Nhu cầu uống nước trung bình lên tới 200 lít mỗi ngày buộc voi phải lựa chọn các dạng sinh cảnh thung lũng ven sông suối ở độ cao thấp từ 35m đến 140m.

Xung đột giữa voi và người dân diễn ra với tần suất cao trong năm, đặc biệt vào mùa thu hoạch hoa màu từ tháng 8 đến tháng 11. Các đàn voi thường xuyên ra khỏi ranh giới rừng đặc dụng để phá hoại mía, ngô, sắn và lúa rẫy của người dân bản Vều và các vùng phụ cận, gây thiệt hại kinh tế ước tính hàng trăm triệu đồng mỗi năm và đe dọa trực tiếp tới an toàn tính mạng của cộng đồng địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng xung đột gia tăng bắt nguồn từ việc thu hẹp và phân mảnh sinh cảnh rừng tự nhiên. Hoạt động chuyển đổi đất rừng sang trồng cây keo lai, cao su và mở rộng diện tích nương rẫy nông nghiệp đã cắt đứt các hành lang di chuyển truyền thống của voi. Khi sinh cảnh bị chia cắt, nguồn thức ăn tự nhiên suy kiệt, voi buộc phải tìm đến các vùng canh tác nông nghiệp ven rừng để bổ sung nguồn năng lượng giàu dinh dưỡng.

So sánh với các tỉnh trọng điểm khác như Đắk Lắk (mất 23 cá thể voi trong giai đoạn 2009-2016, với gần 75% voi chết là voi non dưới 1 tuổi) và Đồng Nai (giảm 30% tổng đàn vào năm 2009 do 6 cá thể chết bất thường), quần thể voi tại Nghệ An đang chịu áp lực suy giảm gen rất nghiêm trọng do sự cô lập hoàn toàn giữa các nhóm đàn.

Dữ liệu nghiên cứu về sự phân bố không gian và mức độ xung đột được mô hình hóa hiệu quả qua các bản đồ chuyên đề QGIS, thể hiện rõ các vùng đệm có mật độ tiếp xúc cao giữa người và voi. Bên cạnh đó, các bảng tổng hợp chỉ số dấu chân cùng biểu đồ phân bố tần suất xuất hiện theo mùa giúp cơ quan quản lý dễ dàng nhận diện các điểm nóng xung đột để triển khai biện pháp ngăn chặn kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực địa, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn bền vững quần thể voi châu Á tại Nghệ An:

1. Thiết lập hành lang sinh thái kết nối sinh cảnh: Xây dựng và phục hồi các dải rừng tự nhiên kết nối giữa Vườn quốc gia Pù Mát và các khu bảo tồn lân cận, phấn đấu mở rộng 15% đến 20% không gian di chuyển an toàn cho các đàn voi trong giai đoạn 2018-2022. Trách nhiệm thực hiện thuộc về Chi cục Kiểm lâm Nghệ An và Ban quản lý các khu bảo tồn.
2. Ứng dụng công nghệ giám sát và cảnh báo xung đột sớm: Lắp đặt mạng lưới bẫy ảnh tự động kết hợp hệ thống hàng rào điện sinh học thông minh tại các khu vực trọng điểm như Cao Vều và Bắc Sơn, hướng tới mục tiêu giảm 80% số vụ voi đột nhập phá hoại hoa màu trong vòng 2 năm. Chủ thể triển khai là Ủy ban nhân dân các huyện Anh Sơn, Quỳ Hợp phối hợp cùng các tổ chức bảo tồn.
3. Phục hồi sinh cảnh và làm giàu nguồn thức ăn tự nhiên: Triển khai trồng bổ sung các loài cây thức ăn ưa thích như chuối rừng, tre, nứa và tạo lập các bãi liếm khoáng nhân tạo tại vùng lõi rừng đặc dụng, nâng cao 30% trữ lượng sinh khối thức ăn đến năm 2025. Ban quản lý Vườn quốc gia Pù Mát giữ vai trò chủ trì kỹ thuật.
4. Hoàn thiện chính sách đền bù thiệt hại và chuyển đổi sinh kế: Ban hành cơ chế bồi thường tài chính kịp thời đạt 100% giá trị thiệt hại nông nghiệp do voi gây ra, đồng thời hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang các loài cây voi không ăn như ớt cay, sả, gừng cho hơn 500 hộ dân vùng đệm trong giai đoạn 2018-2020 dưới sự chỉ đạo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nghệ An.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cán bộ quản lý lâm nghiệp và lực lượng kiểm lâm địa bàn: Cung cấp tài liệu tra cứu trực tiếp về tọa độ phân bố, tập tính mùa vụ và quy trình xử lý xung đột sinh thái giữa người và thú lớn trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
2. Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học và Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp khung phương pháp luận điều tra thực địa 10 tuyến mẫu mực, kỹ thuật xử lý ma trận rủi ro và các chỉ số sinh thái học định lượng của loài thú lớn.
3. Chính quyền địa phương và các cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng quy hoạch phân vùng bảo vệ rừng đặc dụng, điều chỉnh hướng tuyến giao thông nông thôn và bố trí ngân sách hỗ trợ sinh kế cho cư dân vùng đệm.
4. Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo kỹ thuật chuẩn xác để thiết kế các dự án viện trợ, hỗ trợ trang thiết bị giám sát thông minh và triển khai các chương trình bảo tồn loài nguy cấp tại khu vực Đông Dương.

Câu hỏi thường gặp

Hiện nay tỉnh Nghệ An còn lại bao nhiêu cá thể voi châu Á ngoài tự nhiên?
Theo kết quả điều tra, Nghệ An hiện có khoảng 13 đến 17 cá thể voi phân bố tại 3 khu rừng đặc dụng. Trong đó, Vườn quốc gia Pù Mát là nơi duy nhất ghi nhận một đàn sinh sản hoàn chỉnh có voi con, trong khi Khu bảo tồn Pù Huống chỉ còn một cá thể đơn lẻ và Pù Hoạt có nguy cơ biến mất hoàn toàn.

Nguyên nhân chính nào dẫn đến xung đột giữa voi và người dân địa phương?
Xung đột gia tăng do diện tích rừng tự nhiên bị suy giảm và phân mảnh bởi các dự án trồng cây kinh tế và nương rẫy. Việc mất đi hành lang di chuyển và khan hiếm cây thức ăn tự nhiên buộc voi phải xâm nhập vào đất canh tác của người dân để tìm kiếm mía, ngô và chuối.

Phương pháp điều tra thực địa nào được tác giả sử dụng chủ yếu trong nghiên cứu?
Tác giả đã thiết lập 10 tuyến khảo sát thực địa với tổng chiều dài khoảng 70 km tại 3 khu bảo tồn, lặp lại 3 chu kỳ điều tra. Phương pháp này kết hợp ghi nhận dấu vết thực địa bằng định vị vệ tinh GPS với phỏng vấn sâu hơn 100 người dân và cán bộ kiểm lâm địa bàn.

Đặc điểm dinh dưỡng và sinh cảnh sống của voi châu Á tại Pù Mát có gì đặc biệt?
Voi châu Á tại Pù Mát ưu tiên sinh sống tại rừng tre nứa ven khe suối ở độ cao từ 35m đến 105m. Mỗi ngày một cá thể trưởng thành tiêu thụ khối lượng lớn thực vật gồm nứa, chuối, cỏ và cần uống khoảng 200 lít nước kết hợp tìm kiếm các mỏ khoáng tự nhiên.

Giải pháp kỹ thuật nào hiệu quả nhất để ngăn chặn voi phá hoại mùa màng?
Giải pháp tối ưu là kết hợp hàng rào điện sinh học thông minh với hệ thống bẫy ảnh cảnh báo sớm tại các cửa rừng. Đồng thời, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang các loài cây voi không thích ăn và thực hiện bồi thường thỏa đáng sẽ giải quyết tận gốc mâu thuẫn sinh thái.

Kết luận

• Quần thể voi châu Á tại Nghệ An đang ở tình trạng cực kỳ nguy cấp với số lượng chỉ còn từ 13 đến 17 cá thể, đối mặt nguy cơ suy giảm nguồn gen nghiêm trọng.
• Vườn quốc gia Pù Mát là sinh cảnh sống quan trọng nhất của tỉnh khi bảo tồn được đàn voi sinh sản duy nhất còn ghi nhận sự phát triển của voi con.
• Xung đột giữa người và voi diễn biến phức tạp do sinh cảnh bị thu hẹp, ảnh hưởng lớn đến kinh tế của các hộ dân trồng mía và hoa màu tại vùng đệm.
• Hệ thống dữ liệu điều tra trên 10 tuyến khảo sát với chiều dài 70 km đã phản ánh chuẩn xác hiện trạng và bản đồ phân bố không gian của loài.
• Cần triển khai đồng bộ 4 nhóm giải pháp liên ngành từ thiết lập hành lang xanh, lắp đặt công nghệ giám sát đến chuyển đổi sinh kế cộng đồng.

Công trình luận văn là một đóng góp học thuật và thực tiễn đặc biệt quan trọng, cung cấp hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa hoàn chỉnh về quần thể voi tại Nghệ An. Lộ trình tiếp theo cần tập trung thí điểm mô hình giám sát thông minh và quy hoạch hành lang đa dạng sinh học trong giai đoạn 2018-2023. Các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương cần phối hợp hành động khẩn cấp để bảo vệ loài thú quý hiếm này khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Loài Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758) là loài thú có kích thƣớc lớn, hoạt động ở nhiều dạng sinh cảnh khác nhau nhƣ: Trảng cỏ, rừng thƣờng xanh nhiệt đới, rừng bán thƣờng xanh, rừng rụng lá ẩm, rừng khộp, rừng khô cây gai, các khu rừng thứ sinh, trảng cỏ thứ sinh và đất canh tác nông nghiệp [9]. Với mức độ suy giảm nghiêm trọng về số lƣợng cá thể ở ngoài tự nhiên hiện nay, loài Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758) đang bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn cầu ở các mức đe dọa tuyệt chủng cao: cấp rất nguy cấp (CR) trong Sách đỏ Việt Nam (2007), cấp Nguy cấp (EN) trong Danh sách đỏ thế giới (IUCN, 2016), nhóm IB trong Nghị định quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm) và phụ lục I của Công ƣớc quốc tế về quản lý buôn bán động, thực vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm (CITES, 2015). Các đe dọa chính đối với sự tồn tại của Voi châu Á trong thiên nhiên hiện nay là sự mất mát, suy thoái và phân mảnh môi trƣờng sống do sự gia tăng dân số của con ngƣời [47].

Điều này dẫn đến gia tăng mâu thuẫn giữa ngƣời và Voi do Voi xâm nhập vào các khu canh tác nông nghiệp ăn và phá hoại hoa màu, cây trồng, nhà cửa của dân. Trên thế giới hàng năm có hàng trăm ngƣời bị chết do Voi tấn công. Vì vậy, tƣơng lai lâu dài của Voi châu Á phụ thuộc chặt chẽ vào việc giảm thiểu xung đột giữa ngƣời và Voi, đây là một thử thách lớn trong công tác bảo tồn loài Voi châu Á hiện nay, bởi thế nên việc nghiên cứu hiện trạng quần thể và đề xuất các giải pháp bảo tồn loài là rất cần thiết. 2 Tại Việt Nam quần thể Voi châu Á bị suy giảm nghiêm trọng do mất rừng tự nhiên và nạn săn bắn trái phép Voi [43].

Theo đánh giá của Tổng cục Lâm nghiệp, quần thể Voi châu Á hoang dã ở Việt Nam giảm 95% sau 40 năm từ năm 1975-2015. Hiện nay chỉ còn trên 100 cá thể, tập trung chủ yếu ở các tỉnh Đắk Lắk, Đồng Nai và Nghệ An [34]. Với hệ thú đa dạng nhất của khu vực Bắc Trung Bộ, Nghệ An là một trong những tỉnh có số loài chiếm tới 98,5% số loài của vùng [28], tập trung chủ yếu ở các khu rừng đặc dụng: Vƣờn Quốc gia (VQG) và các Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) gồm: Khu BTTN Pù Hoạt, Khu BTTN Pù Huống. Với lợi thế là tỉnh có diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn nhất cả nƣớc (hơn 1,2 triệu ha), có nhiều tài nguyên đa dạng sinh học, với nhiều loài sinh vật quý hiếm có giá trị bảo tồn cao nhƣ Hổ (Phanthera tigris), Voi (Elephas maximus),Sao La (Pseudoryx nghetinhensis), Mang trƣờng sơn (Mang Lớn (Muntiacus vu- quangensis)), Thỏ Vằn (Nesolagus timminsi).

Đồng thời đƣợc đánh giá là khu vực có sinh cảnh tốt nhất cho Voi rừng sinh sống. Trong những năm gần đây tình trạng phá rừng, lấn chiếm đất rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng đã làm giảm một cách đáng kể diện tích rừng hiện có của Việt Nam nói chung và tỉnh Nghệ An nói riêng, làm suy thoái về chất lƣợng và mất sinh cảnh sống của nhiều loài động vật hoang dã trong đó có loài Voi châu Á (Elephas maximus). Đây chính là nguyên nhân làm cho xung đột giữa Voi và ngƣời dân địa phƣơng ngày càng căng thẳng. Mặc dù UBND tỉnh Nghệ An, chính quyền địa phƣơng và các tổ chức bảo tồn Voi đã có nhiều biện pháp bảo vệ quần thể Voi và hạn chế tình trạng Voi xuống bản nhƣ: đào hào chắn, tập trung đông ngƣời xua đuổi Voi vào rừng khi Voi xuống khu dân cƣ.

nhƣng đến nay vẫn chƣa giải quyết đƣợc những mâu thuẫn giữa quần thể Voi và cộng đồng địa phƣơng. Vì vậy, nghiên cứu hiện trạng quần thể loài Voi, xác định đƣợc vùng sống, vùng di chuyển, giảm 3 thiểu các tác động tiêu cực qua lại giữa quần thể Voi và cộng đồng địa phƣơng là công việc cần thiết và cần sớm đƣợc thực hiện. Trên cơ sở đó để cung cấp, bổ sung những thông tin khoa học, làm rõ thêm về hiện trạng, phân bố, số lƣợng quần thể, tác động qua lại giữa quần thể Voi và cộng đồng địa phƣơng từ đó đề xuất các giải pháp góp phần vào việc bảo tồn có hiệu quả loài Voi tại tỉnh Nghệ An chúng tôi chọn đề tài "Nghiên cứu hiện trạng, phân bố và đề xuất giải pháp bảo tồn loài Voi châu Á (Elephas maximus Linnaeus, 1758) tại tỉnh Nghệ An’’. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa về khoa học: Cung cấp thông tin khoa học về hiện trạng phân bố, số lƣợng quần thể và các tác động qua lại giữa quần thể Voi và cộng đồng địa phƣơng; mối đe dọa tới loài Voi tại Nghệ An.

- Ý nghĩa về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu sẽ là tài liệu tham khảo cho cán bộ quản lý, cán bộ kỹ thuật, Kiểm lâm địa bàn tại địa điểm nghiên cứu phục vụ tốt hơn cho quá trình quản lý, xây dựng cơ sở cho việc bảo tồn loài Voi (Elephas maximus) tại tỉnh Nghệ An. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Một số nghiên cứu về loài Voi (Elephas maximus Linnaeus, 1758) 1. Nghiên cứu trên thế giới - Năm 1993, Ronglarp Sukmasuang Kasetsart thuộc Trƣờng Đại học tại Bangkok, Thái Lan đã tiến hành nghiên cứu sinh thái học của Voi châu Á ở khu Bảo tồn động vật hoang dã Huai Kha Khaeng tỉnh Uthai Thani và Tak,Thái Lan[45].

Kết quả cho thấy Voi thƣờng lựa chọn và sử dụng môi trƣờng sống của chúng liên quan đến sự thay đổi theo mùa của các loài lƣu giữ, các lớp phủ thực vật và nƣớc có sẵn. Diện tích đàn bình quân hàng năm là 5,40 con (5,38 vào mùa khô và 5,44 vào mùa mƣa). Mối quan hệ giữa loài Voi với các loài khác trong khu vực nghiên cứu nhƣ trâu, bò tót rất đa dạng, đặc biệt là sự cạnh tranh của nguồn thức ănvà nguồn nƣớc. Không có sự tàn phá các cây trồng nông nghiệp xung quanh khu bảo tồn động vật hoang dã của Voi trong thời gian nghiên cứu.

Năm 2013 RuvindaKasun deMel, Devaka Keerthi Weerakoon, Waniga- sekara Daya Ratnasooriya và Ashoka Dangolla của các trƣờng Đại học: Co- lombo và Peradeniya, Srilanka đã nghiên cứu huyết học của Voi châu Á đƣợc quản lý dƣới các điều kiện nuôi nhốt khác nhau ở Srilanka. - Năm 2015, Nagarajan Baskaran and Raman Sukuma là cộng tác động vật học thuộc Trung tâm Khoa học Sinh thái, Viện khoa học Ấn Độ[46], đã tiến hành nghiên cứu và đƣa ra đánh giá về hiện trạng hiện tại của Voi và môi trƣờng sống của chúng trong khu dự trữ sinh quyển Nilgiri, miền Nam của Ấn độ. Kết quả nghiên cứu đƣa ra một số khuyến nghị đáng quan tâm: Việc phát triển mới đƣờng cao tốc và đƣờng sắt không đƣợc cho phép thông qua môi trƣờng sống Voi đây là khuyến nghị quan trọng; cần khôi phục thảm thực vật 5 tự nhiên cần thiết cho môi trƣờng sống của Voi; Quản lý xung đột giữa Voi và con ngƣời thông qua sự tham gia của cộng đồng;. Nghiên cứu ở Việt Nam - Năm 2009, Nguyễn Mạnh Hà (Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trƣờng), Lê Thiện Đức (Chƣơng trình WWF Việt Nam) và các cộng sự đã tiến hành đánh giá về quần thể, vùng sống, sinh cảnh và khả năng bảo tồn quần thể Voi (Elephas maximus) ở tỉnh Đồng Nai.

Kết quả nghiên cứu cho thấy: Quần thể Voi ở Đồng Nai hoạt động chủ yếu ở ba kiểu sinh cảnh là : rừng hỗn giao lồ ô và rừng gỗ, rừng thƣờng xanh/bán thƣờng xanh và vùng rừng xen kẽ các diện tích nông nghiệp; dạng sinh cảnh mà Voi hoạt động cũng nhƣ kiếm ăn chính là kiểu rừng hỗn giao tre nứa, là dạng sinh cảnh phổ biến ở khu vực; Sự xuất hiện của Voi theo định kỳ ở các khu vực canh tác nông nghiệp và cây ăn quả, là sự lựa chọn sinh cảnh khác với quy luật hoạt động của Voi hoang dã vì chúng thƣờng có xu hƣớng hoạt động ở xa các khu vực có sự xuất hiện thƣờng xuyên của con ngƣời. - Võ Công Anh Tuấn, 2013 đã tiến hành nghiên cứu hiện trạng quần thể Voi châu Á ở Nghệ An và tình trạng xung đột giữa Voi và ngƣời dân. Tại thời điểm nghiên cứu, tỉnh Nghệ An có 13-16 cá thể Voi châu Á, phân bố ở 3 khu rừng đặc dụng (Vƣờn Quốc gia Pù Mát, Khu BTTN Pù Huống và khu BTTN Pù Hoạt). Sự xung đột giữa Voi và ngƣời dân xảy ra gây thiệt hại 500 triệu đồng, 1 ngƣời tử vong, 2 ngƣời bị thƣơng do Voi tấn công [36].

Đặc điểm nhận biết, sinh thái và tập tính của loài Voi châu Á Xem xét trên các tài liệu của Phạm Nhật và Đỗ Quang Huy (1998), Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh (2009), các đặc điểm của loài Voi châu Á đƣợc mô tả nhƣ sau: 1. Đặc điểm nhận biết: 6 Bộ Voi (Proboscidea) hiện nay chỉ có 1 họ Voi (Elephantidae) với 2 giống: giống Loxodonta ở Châu Phi có 2 loài (L.cyclotis) và giống Elephas ở châu Á có 1 loài (Elephas maximus). Loài Voi châu Á là loài thú rất to lớn, nặng từ 3 – 6 tấn, dài thân 4 - 6m, dài đuôi 1 - 1,5m, cao vai 2,5 – 3m. Mũi và môi trên kéo dài thành vòi.

Vòi dài chấm đất. Chân trƣớc năm ngón, chân sau bốn ngón. Da dày, lông thƣa, màu xám hoặc nâu xám. Ngà của Voi đực dài thò ra khỏi môi, ngà của Voi cái rất ngắn (khoảng 30cm) nằm lấp trong môi.

Ngà của Voi đực già có thể dài tới 2m, một nửa thò ra khỏi môi và một nửa lấp trong môi. Ngà Voi phát triển liên tục suốt đời nên trong điều kiện nuôi ngà Voi thƣờng rất dài. Răng hàm mọc thành khối. Một số đặc điểm của Voi châu Á phân biệt với Voi châu Phi đó là: Tai của loài Voi châu Á nhỏ hơn, đầu gồ cao ở hai bên, chỉ con đực mới có ngà dài thò ra khỏi môi.

Trong khi đó, Voi châu Phi có tai rất lớn, đầu thuôn, cả con đực và con cái đều có ngà thò ra khỏi môi (hình 1. Voi châu Á lƣng cong hơn Voi châu Phi. Ở dƣới chân Voi châu Á có 4 móng ở chân sau thay vì 3 móng và 19 cặp xƣơng sƣờn thay vì 21 cặp ở Voi châu Phi. Ngoài ra, không giống nhƣ Voi châu Phi, Voi cái châu Á ngà không thò ra khỏi môi.

7 Voi châu Á (Elephas maximus) Voi châu Phi (Loxodonta africana) Hình 1.