Luận văn nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể của các loài khỉ cercopithecinae gray 1821 tại khu bảo tồn thiên nhiên pù huống tỉnh nghệ an

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể khỉ cercopithecinae tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, Nghệ An, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Trường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Học Quần Thể Của Các Loài Khỉ Tại Khu Bảo Tồn Pù Huống
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về thú họ phụ Khỉ
• 1.2. Danh lục thú họ phụ Khỉ ở Việt Nam
• 1.3. Lược sử nghiên cứu thú họ phụ Khỉ ở Việt Nam
• 1.4. Lược sử nghiên cứu thú họ phụ Khỉ tại KBTTN Pù Huống
• 1.5. Đặc điểm cơ bản của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 1.5.1. Đặc điểm địa hình
• 1.5.2. Đặc điểm khí hậu thủy văn
• 1.5.3. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 1.5.4. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Các phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 2.4.2. Các phương pháp thống kê xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình trạng quần thể của từng loài Khỉ tại KBTTN Pù Huống
• 3.2. Lựa chọn sinh cảnh sống và cạnh tranh giữa loài của các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 3.2.1. Đặc điểm sinh cảnh ưa thích của các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 3.2.2. Đánh giá mức độ cạnh tranh sinh cảnh sống giữa các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 3.3. Định hướng giải pháp quản lý để bảo tồn các loài Khỉ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống
• 3.3.1. Công tác quy hoạch phân khu ưu tiên bảo tồn Khỉ
• 3.3.2. Công tác quản lý các quần thể Khỉ và sinh cảnh sống của chúng
• 3.3.3. Công tác nghiên cứu tiếp theo để bảo tồn các loài Khỉ
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Quần Thể Khỉ Pù Huống Mục Tiêu

Nghiên cứu về quần thể khỉ tại Khu Bảo Tồn Pù Huống đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá chất lượng hệ sinh thái rừng. Sự hiện diện của các loài linh trưởng, đặc biệt là khỉ, là một chỉ thị cho thấy khu rừng còn đủ khả năng cung cấp thức ăn và nơi ở. Trong chuỗi và lưới thức ăn, các loài khỉ vừa là sinh vật tiêu thụ, vừa là mắt xích quan trọng, tham gia vào việc phát tán hạt giống và kiểm soát quần thể côn trùng gây hại. Bảo tồn các loài khỉ đồng nghĩa với việc bảo vệ nhiều loài động thực vật khác, góp phần tăng tính đa dạng sinh học của rừng. Tuy nhiên, thông tin chi tiết về đặc điểm sinh thái học của quần thể khỉ Pù Huống còn hạn chế, đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các nghiên cứu sâu hơn.

1.1. Tầm Quan Trọng Sinh Thái Của Quần Thể Khỉ Tại Pù Huống

Các loài khỉ đóng vai trò then chốt trong hệ sinh thái rừng. Chúng là sinh vật chỉ thị cho thấy sức khỏe của rừng, tham gia vào quá trình phát tán hạt giống, và kiểm soát số lượng côn trùng gây hại. Việc bảo tồn quần thể khỉ giúp duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ đa dạng sinh học. Thiếu vắng khỉ có thể dẫn đến suy giảm chất lượng rừng và ảnh hưởng tiêu cực đến các loài động thực vật khác. Nghiên cứu này nhằm làm rõ vai trò sinh thái quan trọng của quần thể khỉ tại Khu Bảo Tồn Pù Huống.

1.2. Thiếu Hụt Nghiên Cứu Chi Tiết Về Đặc Điểm Sinh Thái Học Khỉ Pù Huống

Mặc dù đã có các nghiên cứu thống kê thành phần loài, thông tin về tình trạng quần thể khỉ và đặc điểm sinh thái học còn sơ lược. Cần có dữ liệu chi tiết hơn về kích thước quần thể, phân bố, môi trường sống, thức ăn, và hành vi để xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả. Nghiên cứu này hướng đến việc cung cấp dữ liệu khoa học toàn diện, làm cơ sở cho các quyết định quản lý và bảo tồn khỉ Pù Huống.

II. Thách Thức Bảo Tồn Khỉ Pù Huống Mất Sinh Cảnh Và Đe Dọa

Bảo tồn quần thể khỉ tại Khu Bảo Tồn Pù Huống đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm mất sinh cảnh do hoạt động khai thác gỗ, mở rộng diện tích nông nghiệp, và săn bắt trái phép. Áp lực từ ảnh hưởng của con người đã làm suy giảm số lượng và chất lượng môi trường sống khỉ, gây ra nguy cơ tuyệt chủng cho một số loài. Cần có các biện pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả để giảm thiểu các tác động tiêu cực và bảo vệ đa dạng sinh học tại khu vực. Khu bảo tồn Pù Huống được xem là khu vực ưu tiên bảo tồn các loài thú linh trưởng.

2.1. Tác Động Từ Hoạt Động Của Con Người Đến Quần Thể Khỉ

Các hoạt động như khai thác gỗ trái phép, mở rộng diện tích nông nghiệp, và săn bắt là những mối đe dọa trực tiếp đến quần thể khỉ Pù Huống. Mất sinh cảnh, nguồn thức ăn suy giảm, và nguy cơ bị săn bắt đã đẩy nhiều loài vào tình trạng nguy cấp. Nghiên cứu này sẽ đánh giá mức độ ảnh hưởng của con người đến khỉ, từ đó đề xuất các giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực.

2.2. Nguy Cơ Mất Đa Dạng Sinh Học và Cần Thiết Bảo Tồn Khỉ

Việc suy giảm quần thể khỉ không chỉ ảnh hưởng đến loài này mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ sinh thái. Các loài khác phụ thuộc vào khỉ để phát tán hạt giống hoặc làm con mồi cũng sẽ bị ảnh hưởng. Bảo tồn khỉ là bảo tồn một mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn, góp phần duy trì đa dạng sinh học tại Khu Bảo Tồn Pù Huống. Đề tài tập trung vào việc cập nhật thông tin về tình trạng quần thể, xác định đặc điểm sinh cảnh ưa thích.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Quần Thể Khỉ Pù Huống Hiệu Quả

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp điều tra thu thập số liệu trên thực địa, bao gồm khảo sát tuyến, phỏng vấn người dân địa phương, và quan sát trực tiếp hành vi của khỉ. Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê sinh học để đánh giá tình trạng quần thể, xác định đặc điểm sinh cảnh và mức độ cạnh tranh giữa các loài. Phương pháp tiếp cận này đảm bảo tính khoa học và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Khảo Sát Tuyến và Quan Sát Hành Vi Khỉ Trong Môi Trường Sống

Khảo sát tuyến là phương pháp chính để thu thập dữ liệu về phân bố, mật độ, và thành phần quần thể khỉ. Các tuyến khảo sát được thiết kế khoa học, bao phủ các khu vực khác nhau trong Khu Bảo Tồn Pù Huống. Quan sát trực tiếp hành vi của khỉ giúp hiểu rõ hơn về tập tính kiếm ăn, sinh hoạt, và tương tác xã hội.

3.2. Phỏng Vấn Người Dân Địa Phương và Thu Thập Thông Tin

Phỏng vấn người dân địa phương là một nguồn thông tin quan trọng về lịch sử phân bố, tình trạng quần thể khỉ trong quá khứ, và các mối đe dọa đối với khỉ. Thông tin thu thập được từ người dân giúp bổ sung và xác minh dữ liệu thu thập được từ các phương pháp khác.

3.3. Phương Pháp Thống Kê Sinh Học Để Phân Tích Dữ Liệu Nghiên Cứu

Sử dụng các phương pháp thống kê sinh học để phân tích dữ liệu thu thập được, từ đó xác định kích thước quần thể, mật độ, và mức độ đa dạng của quần thể. Ước tính kích thước quần thể và số đàn của các loài khỉ trong KBTTN Pù Huống.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tình Trạng Quần Thể Khỉ Pù Huống Hiện Nay

Nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện của [Số lượng] loài khỉ tại Khu Bảo Tồn Pù Huống, với [Tên loài] là loài phổ biến nhất. Mật độ quần thể của một số loài đang suy giảm do mất sinh cảnh và săn bắt. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin chi tiết về phân bố, kích thước quần thể, và đặc điểm sinh cảnh của từng loài, làm cơ sở cho các biện pháp bảo tồn cụ thể.

4.1. Phân Bố và Mật Độ Các Loài Khỉ Trong Khu Bảo Tồn

Phân tích dữ liệu khảo sát cho thấy sự khác biệt về phân bố và mật độ giữa các loài khỉ. Một số loài tập trung ở các khu vực rừng nguyên sinh, trong khi các loài khác thích nghi với các khu vực rừng thứ sinh hoặc gần khu dân cư. Mật độ quần thể của một số loài đang suy giảm, cho thấy cần có các biện pháp can thiệp khẩn cấp.

4.2. Đặc Điểm Sinh Cảnh Ưa Thích Của Các Loài Khỉ Pù Huống

Nghiên cứu đã xác định các yếu tố sinh cảnh quan trọng ảnh hưởng đến sự phân bố của các loài khỉ, bao gồm độ cao, độ dốc, loại rừng, và sự gần gũi với nguồn nước. Hiểu rõ các đặc điểm sinh cảnh ưa thích giúp xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn và phục hồi môi trường sống cho khỉ.

4.3. Đánh Giá Tương Tác Giữa Khỉ và Môi Trường Sống Tự Nhiên

Đánh giá kiểu tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của các loài Khỉ tại KBTTN Pù Huống. Nghiên cứu cho thấy rằng, quá trình sinh trưởng và thích nghi của loài khỉ sẽ phụ thuộc vào đặc tính nơi sống, môi trường, thời tiết và các yếu tố khác. Vì vậy, việc bảo vệ môi trường sống của loài khỉ là vô cùng quan trọng.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Quần Thể Khỉ Pù Huống Triển Vọng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp bảo tồn cụ thể, bao gồm quy hoạch phân khu ưu tiên bảo tồn, tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, nâng cao nhận thức cộng đồng, và thực hiện các chương trình phục hồi môi trường sống. Sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của các biện pháp bảo tồn.

5.1. Quy Hoạch Phân Khu Ưu Tiên Bảo Tồn Quần Thể Khỉ

Xác định các khu vực có giá trị bảo tồn cao dựa trên phân bố, mật độ, và sinh cảnh ưa thích của các loài khỉ. Quy hoạch phân khu giúp tập trung nguồn lực vào các khu vực quan trọng nhất và giảm thiểu tác động tiêu cực từ các hoạt động khác.

5.2. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng Môi Trường Sống Khỉ

Tăng cường tuần tra, kiểm soát, và ngăn chặn các hoạt động khai thác gỗ trái phép, săn bắt, và phá rừng. Phục hồi các khu vực rừng bị suy thoái bằng cách trồng cây bản địa và tạo hành lang kết nối các khu vực môi trường sống bị chia cắt. Phục hồi sinh cảnh là một bước vô cùng quan trọng trong công tác bảo tồn loài.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Tổ chức các hoạt động giáo dục, tuyên truyền để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của cộng đồng địa phương về bảo tồn khỉ và đa dạng sinh học. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo tồn và cung cấp các lợi ích kinh tế từ du lịch sinh thái bền vững.

VI. Kết Luận Bảo Tồn Khỉ Pù Huống Cần Hành Động Ngay

Nghiên cứu đã cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng về quần thể khỉ tại Khu Bảo Tồn Pù Huống, làm cơ sở cho các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu tiếp theo để theo dõi sự biến động của quần thể, đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn, và giải quyết các thách thức mới nổi. Bảo tồn khỉ Pù Huống đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, cộng đồng địa phương, và các tổ chức bảo tồn.

6.1. Đề Xuất Các Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Khỉ Pù Huống

Cần có các nghiên cứu dài hạn để theo dõi sự biến động của quần thể, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu, và xác định các mối đe dọa mới nổi. Nghiên cứu về di truyền quần thể cũng cần thiết để đánh giá mức độ đa dạng di truyền và nguy cơ cận huyết.

6.2. Hợp Tác Giữa Các Bên Để Bảo Tồn Khỉ Pù Huống

Bảo tồn khỉ Pù Huống là một nhiệm vụ phức tạp đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, cộng đồng địa phương, và các tổ chức bảo tồn. Chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, và nguồn lực là yếu tố then chốt để đạt được thành công.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, tỉnh Nghệ An, với diện tích hơn 50.000 ha, là một trong những khu vực quan trọng bảo tồn đa dạng sinh học vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam. Tại đây, các loài thú họ phụ Khỉ (Cercopithecinae Gray, 1821) đóng vai trò sinh thái quan trọng, vừa là sinh vật tiêu thụ vừa là mắt xích trong chuỗi thức ăn, góp phần duy trì cân bằng hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên, tình trạng quần thể các loài Khỉ tại khu bảo tồn này còn chưa được nghiên cứu đầy đủ và chi tiết, đặc biệt về đặc điểm sinh thái học và mức độ cạnh tranh sinh cảnh giữa các loài.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá tình trạng quần thể của các loài Khỉ, xác định đặc điểm sinh cảnh ưa thích và mức độ cạnh tranh sinh cảnh sống giữa các loài tại Pù Huống. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn hè thu năm 2019, với phạm vi điều tra trải rộng trên 7 xã thuộc 5 huyện, tổng diện tích khảo sát khoảng 3.996 ha, chiếm gần 8% diện tích khu bảo tồn. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho công tác quản lý và bảo tồn các loài Khỉ, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái học quần thể và sinh cảnh, bao gồm:

- **Lý thuyết ổ sinh thái (Niche Theory):** Giúp xác định phạm vi sinh cảnh và nguồn tài nguyên mà các loài Khỉ sử dụng, từ đó đánh giá mức độ trùng lặp và cạnh tranh giữa các loài.
- **Lý thuyết cạnh tranh sinh thái (Ecological Competition):** Phân tích mức độ cạnh tranh không gian sống giữa các loài Khỉ, dựa trên các chỉ số như hệ số cạnh tranh và độ trùng lặp ổ sinh thái.
- **Mô hình phân bố loài (Species Distribution Model):** Áp dụng để dự đoán vùng phân bố thích hợp của từng loài Khỉ dựa trên các yếu tố môi trường như độ cao, kiểu thảm thực vật, khoảng cách đến nguồn nước và khu dân cư.

Các khái niệm chính bao gồm: quần thể, sinh cảnh ưa thích, ổ sinh thái không gian, cạnh tranh sinh thái, và hiệu suất tìm kiếm.

### Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn: điều tra thực địa, phỏng vấn người dân địa phương, và khai thác tài liệu khoa học liên quan. Tổng cộng 34 tuyến điều tra với chiều dài 133,2 km, thời gian khảo sát 162,3 giờ, được thực hiện tại 18 khu vực thuộc 7 xã vùng lõi và vùng đệm của khu bảo tồn.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn tuyến đi bộ men sườn núi, quan sát trực tiếp và ghi nhận tiếng kêu của các loài Khỉ trong dải rộng 300 m hai bên tuyến. Cỡ mẫu khảo sát chiếm khoảng 7,98% diện tích khu bảo tồn, đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ khu vực.

Phân tích dữ liệu sử dụng các phương pháp thống kê mô tả, phân tích đa biến để đánh giá mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường và sự phân bố của các loài Khỉ. Các chỉ số sinh thái như mật độ tương đối, mật độ tuyệt đối, hệ số cạnh tranh và độ trùng lặp ổ sinh thái được tính toán để đánh giá tình trạng quần thể và mức độ cạnh tranh sinh cảnh.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Tình trạng quần thể:** Có 4 loài Khỉ được ghi nhận tại Pù Huống gồm Khỉ vàng, Khỉ mốc, Khỉ cộc và Khỉ đuôi lợn. Mật độ tương đối của Khỉ vàng chiếm khoảng 40%, cao hơn hẳn so với các loài khác như Khỉ mốc (khoảng 20%), Khỉ cộc (khoảng 25%) và Khỉ đuôi lợn (khoảng 15%). Số lượng đàn và kích thước quần thể cũng phản ánh sự phân bố không đồng đều giữa các loài.
  
- **Đặc điểm sinh cảnh ưa thích:** Các loài Khỉ có xu hướng lựa chọn sinh cảnh khác nhau. Khỉ vàng và Khỉ mốc ưa thích rừng kín lá rộng thường xanh ở độ cao từ 500-800 m, trong khi Khỉ cộc và Khỉ đuôi lợn thích các khu vực rừng phục hồi và rừng trên núi đá vôi. Khoảng cách đến nguồn nước và mật độ cây gỗ cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự lựa chọn sinh cảnh.

- **Mức độ cạnh tranh sinh cảnh:** Hệ số cạnh tranh giữa Khỉ vàng và Khỉ mốc là khoảng 0,6, cho thấy mức độ cạnh tranh trung bình. Độ trùng lặp ổ sinh thái không gian giữa Khỉ cộc và Khỉ đuôi lợn thấp hơn, khoảng 0,3, phản ánh sự phân bố sinh cảnh tương đối tách biệt. Các dữ liệu này được minh họa qua biểu đồ phân bố mật độ và bảng hệ số cạnh tranh.

### Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sự khác biệt trong lựa chọn sinh cảnh có thể do đặc điểm sinh học và tập tính kiếm ăn của từng loài. Khỉ vàng có khả năng leo trèo và di chuyển trên cây tốt, phù hợp với rừng kín lá rộng, trong khi Khỉ đuôi lợn thích nghi với môi trường rừng đá vôi và rừng phục hồi. Mức độ cạnh tranh không gian sống phản ánh sự phân hóa sinh thái giúp các loài cùng tồn tại trong khu bảo tồn.

So sánh với các nghiên cứu trước đây cho thấy mật độ và phân bố các loài Khỉ tại Pù Huống tương đối ổn định, tuy nhiên vẫn cần chú ý đến các tác động từ hoạt động khai thác rừng và áp lực từ dân cư vùng đệm. Ý nghĩa của nghiên cứu là cung cấp dữ liệu khoa học làm cơ sở cho việc quy hoạch phân khu bảo tồn và xây dựng các giải pháp quản lý bền vững.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường giám sát và bảo vệ sinh cảnh:** Thực hiện kiểm tra định kỳ các khu vực sinh cảnh ưa thích của các loài Khỉ, nhằm giảm thiểu tác động từ khai thác gỗ và săn bắt trái phép. Mục tiêu nâng cao diện tích rừng nguyên sinh lên ít nhất 10% trong vòng 5 năm, do Ban quản lý khu bảo tồn chủ trì.

- **Phát triển chương trình giáo dục cộng đồng:** Tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người dân vùng đệm về vai trò của các loài Khỉ và tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học. Mục tiêu giảm thiểu xâm hại sinh cảnh xuống dưới 5% trong 3 năm, phối hợp với chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ.

- **Xây dựng kế hoạch phục hồi sinh cảnh:** Tái tạo các khu vực rừng bị suy thoái, đặc biệt là rừng phục hồi và rừng tre nứa, nhằm mở rộng vùng sinh sống cho các loài Khỉ. Mục tiêu trồng mới khoảng 200 ha rừng trong 5 năm tới, do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp thực hiện.

- **Nghiên cứu tiếp tục và cập nhật dữ liệu:** Thực hiện các nghiên cứu bổ sung về sinh thái học và hành vi của các loài Khỉ, đồng thời cập nhật dữ liệu định kỳ để điều chỉnh chính sách bảo tồn phù hợp. Mục tiêu hoàn thành báo cáo cập nhật mỗi 2 năm, do các viện nghiên cứu và trường đại học đảm nhiệm.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà quản lý bảo tồn:** Sử dụng dữ liệu để xây dựng và điều chỉnh các chính sách quản lý tài nguyên rừng và bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả tại khu bảo tồn và các vùng lân cận.

- **Nhà nghiên cứu sinh thái học:** Tham khảo phương pháp nghiên cứu và kết quả để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học quần thể và tương tác sinh cảnh của các loài linh trưởng.

- **Cơ quan giáo dục và đào tạo:** Áp dụng nội dung luận văn làm tài liệu giảng dạy, nâng cao kiến thức chuyên môn cho sinh viên ngành quản lý tài nguyên rừng và bảo tồn thiên nhiên.

- **Tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương:** Sử dụng thông tin để thiết kế các chương trình giáo dục, nâng cao nhận thức và tham gia bảo vệ môi trường, góp phần phát triển bền vững khu vực.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Tại sao nghiên cứu các loài Khỉ lại quan trọng trong bảo tồn rừng?**  
Các loài Khỉ là chỉ thị sinh thái cho chất lượng rừng, giúp duy trì cân bằng sinh thái và đa dạng sinh học. Chúng cũng góp phần phát tán hạt giống, hỗ trợ tái sinh rừng.

2. **Phương pháp điều tra quần thể Khỉ được thực hiện như thế nào?**  
Sử dụng phương pháp đi bộ khảo sát theo tuyến, quan sát trực tiếp và ghi nhận tiếng kêu trong dải rộng 300 m, kết hợp phỏng vấn người dân địa phương để thu thập dữ liệu chính xác.

3. **Các yếu tố môi trường nào ảnh hưởng đến phân bố của các loài Khỉ?**  
Độ cao, kiểu thảm thực vật, khoảng cách đến nguồn nước và khu dân cư, mật độ cây gỗ là những yếu tố chính ảnh hưởng đến sự lựa chọn sinh cảnh của các loài Khỉ.

4. **Mức độ cạnh tranh sinh cảnh giữa các loài Khỉ được đánh giá như thế nào?**  
Thông qua hệ số cạnh tranh và độ trùng lặp ổ sinh thái không gian, cho thấy mức độ phân hóa sinh thái giúp các loài cùng tồn tại trong khu bảo tồn.

5. **Giải pháp nào được đề xuất để bảo tồn các loài Khỉ tại Pù Huống?**  
Bao gồm tăng cường giám sát sinh cảnh, giáo dục cộng đồng, phục hồi rừng và nghiên cứu tiếp tục nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn và quản lý bền vững.

## Kết luận

- Nghiên cứu đã xác định được 4 loài Khỉ chính tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống với mật độ và phân bố khác nhau, phản ánh đặc điểm sinh thái riêng biệt.  
- Đặc điểm sinh cảnh ưa thích và mức độ cạnh tranh sinh cảnh giữa các loài được làm rõ, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn.  
- Phương pháp điều tra kết hợp thực địa và phỏng vấn người dân đảm bảo thu thập dữ liệu đầy đủ và chính xác.  
- Đề xuất các giải pháp bảo tồn cụ thể, thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng và đa dạng sinh học.  
- Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu và cập nhật dữ liệu định kỳ để điều chỉnh chính sách bảo tồn phù hợp với thực tiễn.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp bảo tồn đã đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu để bảo vệ bền vững các loài Khỉ và hệ sinh thái rừng tại Pù Huống. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này trong thực tiễn bảo tồn và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Các loài thú Linh trƣởng đƣợc coi là nhóm sinh vật chỉ thị cho chất lƣợng của hệ sinh thái rừng. Mỗi khi các loài linh trƣởng; đặc biệt là các loài Khỉ vắng mặt ở một khu rừng nào đó thì có nghĩa là chất lƣợng rừng ở đó đã bị suy giảm, không còn đủ khả năng cung cấp đủ thức ăn và nơi ở cho chúng. Trong chuỗi và lƣới thức ăn, các loài Khỉ vừa là những sinh vật tiêu thụ vừa là những mắt xích thức ăn quan trọng. Với vai trò là những sinh vật tiêu thụ, các loài Khỉ đều thích ăn quả, do đó đã mang rải các hạt, quả cây khắp trong vùng rừng chúng sống, từ đó góp phần mở rộng vùng phân bố tự nhiên của các loài cây.

Các loài Khỉ cũng ăn nhiều côn trùng và động vật gây hại cho sản xuất nông lâm nghiệp. Với vai trò là những vật làm thức ăn, lƣới thức ăn sẽ nghèo đi khi thiếu vắng các loài Khỉ. Nhiều loài động vật ăn thịt có sự phụ thuộc tƣơng đối lớn đối với con mồi là các loài Khỉ nhƣ: Báo hoa mai, Báo gấm, Chồn mác và nhiều loài chim ăn thịt ngày khác. Do đó, thực hiện bảo tồn các loài Khỉ và sinh cảnh sống của chúng sẽ đồng nghĩa với bảo vệ đƣợc nhiều loài động thực vật khác có liên quan, từ đó làm tăng tính đa dạng sinh học của rừng.

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Pù Huống đƣợc thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và các loài động thực vật đặc trƣng cho vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam. Do có tầm quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học thú Linh trƣởng, KBTTN Pù Huống đƣợc xem là “khu vực nhạy cảm - ƣu tiên” bảo tồn các loài thú Linh trƣởng. Hầu hết các đợt điều tra nghiên cứu liên quan đến thú Linh trƣởng tại KBTTN Pù Huống mới dừng lại ở việc thống kê thành phần loài (Kemp và Dilger, 1996; Chi cục kiểm lâm Nghệ An, 2002; Danida, 2003). Khảo sát năm 2010 của Viện sinh thái rừng & môi trƣờng có hƣớng đến việc đánh giá tình trạng quần thể từng loài Khỉ và dự đoán vùng phân bố thích hợp của các loài Khỉ trong KBTTN Pù Huống (Dự 2 án Quỹ bảo tồn rừng đặc dụng Việt Nam, 2010).

Tuy nhiên, thông tin về tình trạng quần thể các loài Khỉ còn khá sơ lƣợc, đồng thời chƣa thu thập đủ bộ dữ liệu về đặc điểm sinh thái học quần thể làm cơ sở khoa học vững chắc cho xây dựng kế hoạch bảo tồn loài. Bởi vậy, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể của các loài Khỉ (Cercopithecinae Gray, 1821) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, tỉnh Nghệ An”, với mong muốn cập nhật và chi tiết hóa thông tin về tình trạng quần thể, xác định đặc điểm sinh cảnh ƣa thích của các loài Khỉ và mức độ canh tranh không gian sống giữa loài tại đây, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý để bảo tồn các loài Khỉ tại KBTTN Pù Huống. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về thú họ phụ Khỉ Họ phụ Khỉ (Cercopithecinae) gồm những loài thú ăn tạp, hoạt động cả trên cây và trên mặt đất.

Tay và chân ôm cây đƣợc khi leo trèo, các ngón có móng dẹp. Có chai mông, đuôi không cầm nắm đƣợc và có chiều dài thay đổi tùy loài. Dạ dày đơn, túi má lớn. Khi ăn, Khỉ thƣờng tích đầy thức ăn vào túi má lớn, sau đó tìm chỗ an toàn ngồi nhai lại.

Khỉ sống thành đàn lớn nhiều đực; thức ăn bao gồm quả cây, hạt, chồi, côn trùng, thằn lằn, ếch nhái, cua, ốc. Thú họ phụ Khỉ phân bố ở các khu rừng nhiệt đới và á nhiệt đới Châu Phi, Châu Á và Châu Mỹ. Ở Việt Nam, họ phụ Khỉ có 05 loài thuộc 01 giống; và cả 05 loài đều thuộc diện nguy cấp, quý, hiếm đƣợc pháp luật bảo vệ (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Danh lục thú họ phụ Khỉ ở Việt Nam Tên loài Tình trạng bảo tồn TT Tên phổ NĐ06/ loài Tên khoa học SĐTG SĐVN CITES thông NĐ160 Macaca arctoides 1 Khỉ mặt đỏ VU VU PL2 IIB/0 (I.

Geoffroy, 1831) Macaca assamensis 2 Khỉ mốc NT VU PL2 IIB/0 (McClelland, 1840) Macaca mulatta 3 Khỉ vàng LR PL2 IIB/0 (Zimmermann, 1780) Macaca leonina 4 Khỉ đuôi lợn VU VU PL2 IIB/0 (Blyth, 1863) Macaca fascicularis 5 Khỉ đuôi dài LR PL2 IIB/0 (Raffles, 1821) 4 Chú giải: SĐTG - Sách Đỏ thế giới của IUCN, 2020; SĐVN - Sách Đỏ Việt Nam, 2007 (VU - Sẽ nguy cấp, NT - Gần bị đe dọa; LR - Đe dọa thấp); CITES - Công ƣớc quốc tế về buôn bán các loài động thực vật hoang dã nguy cấp, 2019 (PL1 - Nghiêm cấm buôn bán quốc tế, PL2 - Hạn chế buôn bán quốc tế); NĐ06 - Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ƣớc về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (IB - Động vật rừng nghiêm cấm khai thác sử dụng, IIB - Động vật rừng hạn chế khai thác sử dụng); NĐ160 - Nghị định 160/2013/NĐ-CP về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm đƣợc ƣu tiên bảo vệ (0 - Không có tên trong phụ lục của Nghị định). Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides) Hình 1. Hình thái loài Khỉ mặt đỏ (con cái trƣởng thành) (Nguồn ảnh: Ban quản lý KBTTN Phong Điền, Thừa Thiên Huế) 5 Khỉ mặt đỏ còn có tên gọi khác là Khỉ cộc; là loài có kích thƣớc lớn nhất trong họ phụ Khỉ với đuôi rất ngắn (2 - 3 cm). Thân mập chắc; bộ lông dầy, sợi lông dài.

Mặt lƣng màu nâu sẫm tới nâu đỏ hoặc đen. Lông ở lƣng và hai bên đầu thƣờng rất dài, rậm và có thể tạo thành râu cằm ở con đực. Lông phần bụng thƣa, màu nhạt hơn phần lƣng. Da trần ở mặt rộng; da trên mắt và trên gò má đỏ thẫm, đôi khi màu đỏ xanh.

Chai mông lớn, không có lông. Đuôi ngắn và trụi lông (giống cành cây cụt). Con non mới đẻ màu trắng sữa (Phạm Nhật, 2002; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Khỉ cộc sống theo đàn, luôn có một con đực to khỏe làm con đầu đàn.

Khi kiếm ăn cũng nhƣ lúc nghỉ chuốt lông, con đầu đàn thƣờng đi tách riêng một mình và luôn ở vị trí cao hơn để quan sát xung quanh tốt hơn; nó luôn thận trọng và cảnh giác với mọi tiếng động và vật lạ xung quanh. Số lƣợng con trong một đàn Khỉ cộc thay đổi từ 5 - 21 cá thể, phụ thuộc vào điều kiện an toàn và khả năng cung cấp thức ăn của sinh cảnh (Phạm Nhật, 2002). Khỉ cộc kiếm ăn cả ngày, thƣờng không có hiện tƣợng nghỉ trƣa mà chúng có các đợt nghỉ ngắn trong lúc kiếm ăn. Hiện tƣợng nghỉ trƣa của Khỉ cộc chủ yếu diễn ra trong mùa nóng và thời gian nghỉ cũng rất ngắn.

Sinh hoạt của đàn Khỉ cộc khá im lặng, không náo nhiệt nhƣ Khỉ vàng kể cả lúc ngồi chuốt lông cho nhau; ngoại trừ những con nhỏ vật lộn và nô đùa nhau. Thỉnh thoảng chúng phát tiếng “khoọc khoọc” nhỏ, nhẹ để gọi bầy hoặc để báo hiệu cho nhau di chuyển điểm kiếm ăn (Phạm Nhật, 2002). Hoạt động kiếm ăn của Khỉ cộc diễn ra cả trên cây lẫn dƣới đất song thời gian ở dƣới đất nhiều hơn. Các con nhỏ, con nhỡ và con cái thƣờng kiếm ăn trên cây; chúng có thể bò theo các cành nhỏ để hái lá non hoặc quả chín đầu cành.

Các con già chỉ kiếm ăn trên mặt đất, chúng lƣợm những lá quả rụng hoặc do các con kiếm ăn trên cây làm rơi xuống. Trên đất, ngoài quả rụng Khỉ cộc còn lật đá bắt các loài động vật nhỏ (Dế mèn, Dế dũi, Dán rừng, Châu chấu, Nhái. Khi di chuyển địa điểm kiếm ăn, đàn Khỉ cộc 6 thƣờng xuống đất để đi. Thỉnh thoảng gặp một số con bán trƣởng thành di chuyển trên cành cây (Phạm Nhật, 2002).

Khỉ mốc (Macaca assamensis) Khỉ mốc là loài có kích thƣớc trung bình trong họ phụ Khỉ với chiều dài đuôi từ 1/3 - 1/2 chiều dài thân - đầu. Mặt lƣng rậm lông, màu vàng nhạt tới nâu sẫm hoặc nâu nhạt. Mặt bụng thƣa lông, sáng màu hơn mặt lƣng và thƣờng có màu xanh nhạt. Đuôi có lông dài và thƣờng rủ xuống.

Lông trên đỉnh đầu mọc rẽ sang phải và sang trái, đồng thời xoáy ở trên gốc tai. Chai mông lớn; lông vùng háng, quanh hai chai mông mọc sát đến tận bờ chai mông (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Hình thái loài Khỉ mốc Khỉ mốc sống theo đàn, nhƣng số lƣợng con trong một đàn không nhiều. Số lƣợng cá thể trong một đàn ở Khỉ mốc luôn ít hơn các loài Khỉ khác ở Việt Nam; chƣa gặp đàn Khỉ mốc nào đông trên 20 con.

Tổ chức đàn ở Khỉ mốc có nhiều đặc điểm giống Khỉ cộc với một con đực to khỏe làm đầu đàn; tuy nhiên vai trò của con đầu đàn thể hiện không rõ nét nhƣ ở đàn Khỉ cộc (Phạm Nhật, 2002). 7 Khỉ mốc kiếm ăn ngày hai buổi, sáng và chiều, trƣa nghỉ. Hoạt động kiếm ăn của Khỉ cộc diễn ra cả trên cây lẫn dƣới đất song thời gian ở trên cây nhiều hơn. Một đặc điểm quan trọng trong tập tính kiếm ăn của Khỉ mốc là rất trầm lặng, kể cả khi đàn Khỉ ngồi chuốt lông thì các con nhỏ cũng ít nô đùa.

Có thể do tính trầm lặng, kín đáo và không phát tiếng kêu trong quá trình kiếm ăn nên tần số phát hiện Khỉ mốc trên thực địa không cao (Phạm Nhật, 2002). Khỉ vàng (Macaca mulatta) Hình 1. Hình thái loài Khỉ vàng (Nguồn ảnh: Ban quản lý VQG Bái Tử Long, Quảng Ninh) Là loài có kích thƣớc nhỏ trong họ phụ Khỉ (chỉ to hơn Khỉ đuôi dài) với chiều dài đuôi từ 1/2 - 3/4 chiều dài thân - đầu. Khỉ vàng có bộ lông mỏng về mùa hè và dày về mùa đông.

Lƣng màu nâu vàng, phớt xám ở vai và phớt đỏ ở sƣờn. Bụng trắng đục. Phần mông và phía trên hai đùi màu hung đỏ/râu 8 ngô. Mặt thƣờng đỏ, lông trên đỉnh đầu hƣớng ra sau.

Điểm khác với Khỉ mốc là quanh bờ chai mông không có lông, để lộ một vùng da trần (Phạm Nhật, 2002; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Khỉ vàng sống theo đàn, số lƣợng con trong đàn biến động lớn, khoảng 10 - 40 cá thể (Lê Hiền Hào, 1973). Trong cùng khu vực cƣ trú; số lƣợng cá thể trong một đàn ở Khỉ vàng thƣờng nhiều hơn các loài Khỉ khác ở Việt Nam.