Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu cơ sở khoa học để đề xuất giải pháp phục hồi rừng ngập mặn tại vườn quốc gia xuân thủy tỉnh nam định

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu cơ sở khoa học nhằm đề xuất giải pháp phục hồi rừng ngập mặn tại Vườn quốc gia Xuân Thủy, Nam Định.

• Tác giả: Trần Thị Mai Sen
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kim Cúc
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu khoa học phục hồi rừng ngập mặn tại Vườn Quốc Gia Xuân Thủy, Nam Định
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 1.4.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.5. Điểm mới của luận án
• 1.6. Bố cục của luận án
• 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Giới thiệu chung về rừng ngập mặn
• 2.2. Nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng ngập mặn
• 2.2.1. Nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng ngập mặn trên thế giới
• 2.2.2. Nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng ngập mặn ở Việt Nam
• 2.3. Nghiên cứu về phục hồi rừng ngập mặn
• 2.3.1. Nghiên cứu về phục hồi rừng ngập mặn trên thế giới
• 2.3.2. Nghiên cứu phục hồi rừng ngập mặn ở Việt Nam
• 2.4. Một số kết quả nghiên cứu về rừng ngập mặn tại Vườn Quốc gia Xuân Thủy
• 2.5. Thảo luận chung
• 3. NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Quan điểm và phương pháp luận nghiên cứu
• 3.2.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.2.3. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.3. Đặc điểm khu vực nghiên cứu
• 3.3.1. Đặc điểm khí hậu
• 3.3.2. Đặc điểm thuỷ văn
• 3.3.3. Một số nhân tố sinh thái khác
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng, biến động diện tích, chất lượng của rừng ngập mặn
• 4.1.1. Hiện trạng rừng ngập mặn tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.2. Biến động diện tích và chất lượng rừng ngập mặn
• 4.2. Đặc điểm cấu trúc của các quần xã thực vật ngập mặn chủ yếu
• 4.2.1. Đặc điểm cấu trúc tầng cây cao
• 4.2.2. Đặc điểm tái sinh tự nhiên của các quần xã thực vật ngập mặn chủ yếu
• 4.3. Ảnh hưởng một số nhân tố tới sự phong phú/phân bố của các loài cây ngập mặn
• 4.3.1. Khả năng thiết lập tái sinh của một số loài cây ngập mặn chủ yếu
• 4.3.2. Sự thay đổi kích thước và khối lượng trụ mầm/quả ở 3 loài cây ngập mặn
• 4.3.3. Đặc điểm phát triển rễ và lá của cây tái sinh ở 3 loài cây ngập mặn
• 4.3.4. Sự thiết lập tái sinh của 3 loài cây ngập mặn
• 4.3.5. Mô hình đánh giá nhân tố ảnh hưởng tới sự thiết lập tái sinh của 3 loài cây ngập mặn
• 4.4. Đề xuất một số giải pháp phục hồi và phát triển rừng ngập mặn
• 4.4.1. Cơ sở đề xuất giải pháp
• 4.4.2. Giải pháp phục hồi và phát triển rừng ngập mặn
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH SÁCH CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Nghiên cứu khoa học và phục hồi rừng ngập mặn

Nghiên cứu khoa học về phục hồi rừng ngập mặn tại Vườn Quốc Gia Xuân Thủy, Nam Định tập trung vào việc đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học trong khu vực. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm phân tích cấu trúc rừng, đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên, và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phục hồi. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

1.1. Hiện trạng rừng ngập mặn

Hiện trạng rừng ngập mặn tại Vườn Quốc Gia Xuân Thủy được đánh giá thông qua các chỉ số thực vật như NDVI và EVI. Kết quả cho thấy sự biến động diện tích và chất lượng rừng trong giai đoạn 2005-2019. Các yếu tố như khí hậu, thủy văn, và tác động con người đã ảnh hưởng đáng kể đến hệ sinh thái rừng ngập mặn. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự suy giảm đa dạng sinh học và cần thiết phải có các biện pháp bảo tồn thiên nhiên hiệu quả.

1.2. Khả năng tái sinh tự nhiên

Khả năng tái sinh tự nhiên của các loài cây ngập mặn chủ yếu như Trang, Đước vòi, và Mắm biển được nghiên cứu chi tiết. Các yếu tố như độ mặn, chế độ phơi bãi, và chế độ sóng ảnh hưởng đến quá trình thiết lập tái sinh. Kết quả cho thấy sự phát triển của cây con phụ thuộc nhiều vào điều kiện môi trường. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học để đề xuất các giải pháp phục hồi rừng ngập mặn dựa trên năng lực tự tái sinh của rừng.

II. Bảo tồn và phát triển bền vững

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững cho hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Vườn Quốc Gia Xuân Thủy. Các giải pháp bao gồm việc trồng rừng, quản lý tài nguyên thiên nhiên, và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp giữa khoa học và thực tiễn để đạt được hiệu quả cao trong công tác bảo tồn và phục hồi rừng ngập mặn.

2.1. Giải pháp phục hồi rừng ngập mặn

Các giải pháp phục hồi rừng ngập mặn được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu về khả năng tái sinh tự nhiên của các loài cây ngập mặn. Giải pháp bao gồm việc trồng cây theo đám, sử dụng hàng rào lưới để xúc tiến tái sinh, và quản lý chế độ phơi bãi. Các giải pháp này nhằm tăng cường khả năng phục hồi của hệ sinh thái rừng ngập mặn và đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.2. Quản lý tài nguyên thiên nhiên

Quản lý tài nguyên thiên nhiên là yếu tố then chốt trong việc bảo tồn và phát triển rừng ngập mặn. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp quản lý hiệu quả như giám sát diện tích rừng, kiểm soát tác động con người, và bảo vệ đa dạng sinh học. Các biện pháp này giúp duy trì và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Vườn Quốc Gia Xuân Thủy.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp phục hồi rừng ngập mặn tại Vườn Quốc Gia Xuân Thủy. Nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

3.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu bổ sung các dẫn liệu khoa học về đặc điểm cấu trúc và tái sinh của rừng ngập mặn. Kết quả nghiên cứu giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phục hồi rừng ngập mặn. Đây là cơ sở quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực sinh thái học và bảo tồn thiên nhiên.

3.2. Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu cung cấp các giải pháp thực tiễn để phục hồi và phát triển rừng ngập mặn tại Vườn Quốc Gia Xuân Thủy. Các giải pháp này có thể áp dụng rộng rãi tại các khu vực có điều kiện tương tự, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hệ sinh thái rừng ngập mặn (RNM) tại các vùng cửa sông ven biển đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, hấp thụ và lưu trữ carbon xanh, phòng hộ đê biển, chống xói lở và giảm thiểu rủi ro từ các hiện tượng khí hậu cực đoan (Feller và cộng sự, 2017). Mặc dù có giá trị sinh thái và kinh tế - xã hội đặc biệt quan trọng, "rừng ngập mặn đang được cho là một trong số các hệ sinh thái bị đe dọa nhiều nhất trên toàn cầu" (Martinuzzi và cộng sự, 2009; Taylor và cộng sự, 2003). Trước bối cảnh suy thoái do biến đổi khí hậu và tác động nhân sinh, phần lớn các dự án trồng phục hồi RNM truyền thống bằng cây con ươm bầu tại Việt Nam và trên thế giới đạt tỷ lệ thành công rất khiêm tốn. Luận án tiến sĩ lâm học của tác giả Trần Thị Mai Sen (Trường Đại học Lâm nghiệp) với đề tài nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc, tái sinh và giải pháp phục hồi rừng ngập mặn tại Vườn quốc gia (VQG) Xuân Thủy đã tiên phong chuyển dịch trọng tâm từ can thiệp nhân tạo sang cơ chế phục hồi sinh thái dựa vào năng lực tự tái sinh (natural regeneration capacity).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án giải quyết là sự thiếu hụt các bằng chứng định lượng về cơ chế sinh thái học cá thể và động lực học quần xã trong giai đoạn "thiết lập tái sinh" (seedling establishment) của các loài cây ngập mặn (CNM) chủ yếu dưới tác động đồng thời của độ mặn, chế độ phơi bãi (Window of Opportunity - WoO) và năng lượng sóng cơ học. Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu chính:

1. RQ1: Hiện trạng, cấu trúc lâm phần và chất lượng thảm thực vật ngập mặn tại VQG Xuân Thủy đã biến động theo không gian và thời gian (giai đoạn 2005–2019) như thế nào dưới tác động của các yếu tố sinh thái và con người?
2. RQ2: Khả năng phát tán, tỷ lệ nảy mầm, tốc độ phát triển rễ - lá và khả năng bám giữ thể nền của các loài ưu thế gồm Mắm biển (Avicennia marina), Trang (Kandelia obovata) và Đước vòi (Rhizophora stylosa) phản ứng ra sao trước các ngưỡng biến thiên về độ mặn, thời gian phơi bãi và chế độ sóng?
3. RQ3: Những căn cứ khoa học nào từ thực nghiệm sinh thái cho phép xây dựng mô hình phân vùng và quy trình kỹ thuật lâm sinh tối ưu nhằm phục hồi bền vững các quần xã thực vật ngập mặn (QXTVNM)?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm định bao gồm:

• H1: Trụ mầm/quả có kích thước và khối lượng lớn hơn sẽ có thời gian thiết lập tái sinh ngắn hơn và khả năng chống chịu lực sóng bóc tách thể nền cao hơn (Kiểm định Giả thuyết phân loại thủy triều).
• H2: Sự thành công của quá trình thiết lập tái sinh phụ thuộc phi tuyến tính vào số ngày phơi bãi liên tục tối thiểu (ngưỡng an toàn sinh thái - Window of Opportunity) kết hợp với độ mặn thích ứng của từng loài cây tiên phong.

Nghiên cứu được đặt trong khung lý thuyết phục hồi sinh thái rừng ngập mặn (Ecological Mangrove Restoration - EMR) kết hợp mô hình động lực học trầm tích ven bờ. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ diện tích 1.641,52 ha đất RNM tại VQG Xuân Thủy (thuộc vùng đất ngập nước RAMSAR đầu tiên của Đông Nam Á tại cửa sông Hồng, Nam Định), phân tích chuỗi dữ liệu ảnh viễn thám Landsat suốt 14 năm (2005–2019), khảo sát 10 tuyến điều tra thực địa liên hoàn (T1–T10) và bố trí hệ thống thực nghiệm đa nhân tố trong nhà kính kiểm soát.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy các nghiên cứu về tái sinh và phục hồi RNM đã trải qua ba làn sóng lý thuyết chính. Làn sóng thứ nhất tập trung vào cơ chế phát tán hình thái học và thủy văn học cổ điển. Tiêu biểu là "Giả thuyết phân loại thủy triều" (Tidal Sorting Hypothesis) của Rabinowitz (1978), cho rằng kích thước và khối lượng riêng của trụ mầm quyết định khoảng cách phát tán và vị trí phân vùng triều: trụ mầm nhỏ trôi dạt sâu vào vùng cao triều, trong khi trụ mầm lớn bám rễ ở vùng hạ triều. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực địa sau đó của Sousa và cộng sự (2007) tại Panama và Di Nitto và cộng sự (2013) tại Sri Lanka đã phát hiện những mâu thuẫn lớn khi cả ba loài Avicennia germinans, Laguncularia racemosa và Rhizophora mangle đều thiết lập tối ưu ở vùng hạ triều nơi có thời gian tiếp xúc thể nền dài hơn khi triều rút, bác bỏ một phần giả định phân loại tĩnh của Rabinowitz.

Làn sóng thứ hai tiếp cận dưới góc độ sinh lý học căng thẳng (stress physiology) và chiến lược sống thực vật. Basyuni (2014), Dangremond (2015) và Shiau (2017) đã chỉ ra rằng độ mặn cao ức chế sự phân chia tế bào mô phân sinh rễ và làm giảm sinh khối chồi, nhưng các loài như Avicennia marina có cơ chế tiết muối ưu việt hơn so với các loài thuộc họ Đước (Rhizophoraceae). Cùng lúc đó, Beckman và cộng sự (2018) đã phân loại chiến lược lịch sử vòng đời thực vật, chỉ ra rằng các loài tiên phong sinh trưởng nhanh thường tối đa hóa khoảng cách phát tán hạt để phân tán rủi ro môi trường.

Làn sóng thứ ba, mang tính đột phá nhất trong thập kỷ qua, là lý thuyết "Khoảng an toàn sinh thái" (Windows of Opportunity - WoO) do Balke và cộng sự (2011, 2013, 2014) khởi xướng. Trường phái này chứng minh rằng sự cố định thành công của cây mầm đòi hỏi một chuỗi ba giai đoạn cơ học bắt buộc: (1) neo đậu không bị triều cuốn trong pha phơi bãi ban đầu, (2) kéo dài rễ đủ nhanh để chống lại lực cắt thủy động lực học, và (3) rễ bám đủ sâu để vượt qua ngưỡng xói lở trầm tích cục bộ. "Quá trình xói mòn và bồi tụ ảnh hưởng đến khoảng an toàn ổn định của RNM" (Balke và cộng sự, 2014), đặt ra yêu cầu phải định lượng chính xác số ngày phơi bãi cần thiết cho từng loài cụ thể.

       [TIẾP CẬN LÝ THUYẾT PHỤC HỒI RỪNG NGẬP MẶN]
LÀN SÓNG 1:              LÀN SÓNG 2:              LÀN SÓNG 3:
Phát tán Thủy triều      Sinh lý Căng thẳng       Khoảng an toàn sinh thái
(Tidal Sorting)          (Stress Physiology)      (Windows of Opportunity)
Rabinowitz (1978)        Basyuni (2014)           Balke et al. (2011, 2014)
Sousa et al. (2007)      Dangremond (2015)        Lewis (2005)
        [KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP CỦA LUẬN ÁN]
     (Kiểm chứng Thực nghiệm Đa nhân tố & Viễn thám)

Tại Việt Nam, các công trình của Phan Nguyên Hồng (1991, 1999) đã đặt nền móng về phân vùng địa lý và phân loại thực vật ngập mặn. Các nghiên cứu gần đây của Đinh Thanh Giang (2016) và Phạm Hồng Tính (2017) bước đầu chỉ ra tác động tiêu cực của đầm nuôi tôm và hiện tượng bồi tụ thể nền quá nhanh tại VQG Xuân Thủy. Tuy nhiên, chưa có công trình nào trong nước định lượng được ngưỡng tương tác giữa thời gian phơi bãi, độ mặn và sóng đối với động thái phát triển rễ - lá ở giai đoạn cây non.

Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa sinh thái học thực nghiệm và phục hồi thủy văn. So với các nghiên cứu quốc tế điển hình như dự án phục hồi thủy văn đầm lầy tại Yucatan, Mexico (Teutli-Hernández và cộng sự, 2019) hay nghiên cứu giám sát sức khỏe RNM Matang, Malaysia qua chỉ số MQI và NDVI (Faridah-Hanum và cộng sự, 2019), luận án này đã tích hợp thành công mô phỏng bể thí nghiệm thủy triều đa năng với phân tích chuỗi thời gian viễn thám không gian, tạo nên bước tiến vượt bậc trong việc cá thể hóa giải pháp phục hồi sinh thái cho vùng bãi bồi cửa sông nhiệt đới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và tinh chỉnh ba lý thuyết sinh thái học nền tảng:

1. Mở rộng Lý thuyết Khoảng an toàn sinh thái (Windows of Opportunity - Balke et al., 2011): Luận án lượng hóa thành công các giá trị ngưỡng thời gian phơi bãi (WoO) cụ thể cho ba loài bản địa Đông Nam Á. Kết quả chứng minh rằng loài Mắm biển (A. marina) chỉ cần 2–3 ngày phơi bãi liên tục để rễ đạt chiều dài bám đất an toàn, trong khi loài Trang (K. obovata) cần 4–5 ngày và Đước vòi (R. stylosa) cần 5–7 ngày. Điều này bổ sung tham số định lượng sinh học vào phương trình động lực học trầm tích ven biển.
2. Thử thách và hiệu chỉnh Giả thuyết phân loại thủy triều (Tidal Sorting Hypothesis - Rabinowitz, 1978): Dữ liệu thực nghiệm của luận án chỉ ra rằng sự phân vùng của cây ngập mặn không thuần túy bị kiểm soát bởi kích thước trụ mầm mà phụ thuộc vào tốc độ phân nhánh rễ mầm trong pha phơi bãi ban đầu. Loài Mắm biển có quả nhỏ nhưng tốc độ phát triển hệ rễ ban đầu nhanh gấp 2,5 lần so với trụ mầm Đước vòi, cho phép nó định cư thành công ngay tại bãi bồi tiên phong hạ triều có biên độ xáo trộn cao.
3. Đặc thù hóa Khung phục hồi sinh thái RNM (Ecological Mangrove Restoration - Lewis, 2005): Luận án chứng minh định lý sinh thái: năng lực tự tái sinh tại chỗ luôn ưu việt hơn phục hồi nhân tạo nếu các rào cản thủy văn và năng lượng sóng được dỡ bỏ. Nhận định này đồng thuận với khẳng định của Wodehouse và Rayment (2019) rằng "chỉ khoảng 16 % các nỗ lực trồng CNM là thực sự cần thiết", phần còn lại hoàn toàn có thể phục hồi tự nhiên nếu xác lập đúng điều kiện phơi bãi và cao độ thể nền.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự liên kết đa tầng giữa ba khối nghiên cứu:

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng cho vùng bờ biển bãi triều phù sa thuộc chế độ nhật triều thuần nhất hoặc bán nhật triều không đều, độ mặn nước dao động từ lợ nhạt đến mặn chuẩn (5‰ – 30‰), và thể nền từ bùn lỏng, bùn sét đến cát pha mùn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên lập trường nhận thức luận thực chứng (positivism) kết hợp phương pháp luận thực tế phê phán (critical realism), bảo đảm tính khách quan thông qua đo lường thực nghiệm lượng hóa. Thiết kế nghiên cứu tích hợp phương pháp hỗn hợp (convergent mixed-methods design) đa cấp độ:

• Cấp độ cảnh quan (Landscape level): Đánh giá biến động diện tích và chất lượng thảm thực vật bằng viễn thám và GIS.
• Cấp độ quần xã (Community level): Phân tích cấu trúc tầng cây cao và tầng cây tái sinh tự nhiên dọc theo độ dốc địa hình và thủy văn.
• Cấp độ cá thể - cơ chế (Individual-mechanistic level): Thực nghiệm mô phỏng các nhân tố sinh thái giới hạn trong nhà kính có điều khiển.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt:

1. Phân tích viễn thám và GIS:

   • Nguồn dữ liệu: Chuỗi ảnh vệ tinh Landsat đa thời gian (các năm 2005, 2007, 2009, 2011, 2013, 2015, 2017 và 2019) cung cấp bởi Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS).
   • Phần mềm xử lý: eCognition 8.x (phân loại hướng đối tượng - OBIA), ArcGIS 10.x.
   • Chỉ số trích xuất: Chỉ số thực vật khác biệt chuẩn hóa (NDVI) và Chỉ số thực vật tăng cường (EVI) theo công thức của Tucker (1979) và Huete và cộng sự (2002).
   • Thiết kế kiểm chứng: Bố trí 48 điểm kiểm chứng thực địa. Sử dụng thuật toán đệm lục giác 6 pixel vệ tinh cách đều 30 m xung quanh điểm trung tâm trên nền Google Earth độ phân giải cao để triệt tiêu sai số biên. Sau khi loại bỏ các điểm nhiễu do mây và mặt nước, 24 điểm chuẩn đồng nhất (8 điểm không có rừng, 8 điểm rừng vùng đệm Bãi Trong, 8 điểm rừng vùng lõi Cồn Ngạn - Cồn Lu) được đưa vào chuỗi phân tích thời gian.

2. Khảo sát cấu trúc thực địa:

   • Thiết kế tuyến: Thiết lập 10 tuyến điều tra đại diện (T1 đến T10) cắt ngang các đai thực vật từ đê biển ra bãi bồi cửa sông.
   • Tầng cây cao (TCC): Áp dụng phương pháp điểm trung tâm (Point-Centred Quarter Method - PCQM) theo chuẩn Snedaker và cộng sự (1984). Tại mỗi điểm (cách nhau 1–2 m), chia 4 góc phần tư, xác định cây gần nhất để đo đường kính gốc ($D_{00}$) bằng thước kẹp điện tử tử Palme (độ chính xác 0,01 mm), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) bằng thước chuyên dụng. Độ tàn che của tán rừng được chụp thẳng đứng và tính toán tự động bằng phần mềm Gap Light Analyzer (GLA).
   • Tầng cây tái sinh (CTS): Điều tra trong các ô dạng bản ($1 \times 1\text{ m} = 1\text{ m}^2$) lập đồng thời trên các tuyến, phân cấp chất lượng sinh trưởng (Tốt - A, Trung bình - B, Xấu - C).
   • Quan trắc thủy văn và lập địa: Xác định cao độ địa hình dọc tuyến bằng phương pháp bình thông nhau (khoảng cách 5 m/điểm đo). Lắp đặt thiết bị tự ghi mực nước và áp suất sóng tự động Rugged Troll 100 (In-Situ, USA) với tần suất đo 30 phút/lần, điều khiển và trích xuất dữ liệu qua phần mềm Win-Situ 5. Xác định độ thành thục thể nền theo Quyết định số 5365/QĐ-BNN-TCLN.

3. Thực nghiệm sinh thái trong nhà kính:

   • Hệ thống bể thực nghiệm: Thiết lập hệ thống bể composite chuyên dụng trang bị máy tạo sóng cơ học và hệ thống điều tiết triều tự động.
   • Thiết kế ma trận nhân tố: 3 loài cây (A. marina, K. obovata, R. stylosa) $\times$ 4 mức độ mặn (0‰, 10‰, 20‰, 30‰) $\times$ các chế độ phơi bãi (0, 2, 4, 6, 8 ngày) $\times$ 2 chế độ động lực (Không sóng vs. Có sóng mô phỏng chu kỳ 15–20 chu kỳ/phút).
   • Đo lường động thái: Định kỳ theo dõi tỷ lệ nảy mầm, số lượng rễ, chiều dài rễ sơ cấp/thứ cấp, số lượng lá và trạng thái thiết lập bám đất vững chắc của cây non.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu sinh trắc học và sinh thái được xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS và R. Các mô hình hồi quy phi tuyến và phân tích phương sai đa biến (MANOVA) được áp dụng để đánh giá tương quan giữa khối lượng/kích thước trụ mầm với tốc độ ra rễ và thời gian thiết lập tái sinh. Độ tin cậy của các thang đo và chỉ số đều đạt mức cao với độ lệch chuẩn (SD) và khoảng tin cậy (CI 95%) được báo cáo tường minh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Biến động diện tích và chất lượng thảm thực vật qua 14 năm (2005–2019): Tổng diện tích đất RNM tại VQG Xuân Thủy năm 2019 đạt 1.641,52 ha, trong đó diện tích đã thành rừng chiếm 1.600,20 ha (97,48%) và đất ngập mặn chưa thành rừng là 41,32 ha (2,52%). Phân tích chỉ số NDVI và EVI chuỗi 2005–2019 cho thấy chất lượng rừng có sự biến động dạng sóng: các giai đoạn 2007–2009 và 2015–2017 ghi nhận sự suy giảm cục bộ về giá trị NDVI do ảnh hưởng của bão mạnh và rét đậm kéo dài, sau đó phục hồi dần nhờ năng lực tự bù đắp của hệ sinh thái. Rừng tự nhiên tại vùng lõi (Cồn Ngạn, Cồn Lu) duy trì chỉ số NDVI ổn định ở mức cao (0,48 – 0,62), cao hơn rõ rệt so với rừng trồng thuần loài Trang tại vùng đệm Bãi Trong (0,32 – 0,44).

2. Quy luật sinh trắc học của trụ mầm và quả giống: Phân tích tương quan cho thấy mối quan hệ hàm mũ chặt chẽ giữa khối lượng và kích thước trụ mầm/quả ở cả 3 loài ($p < 0,001$):

   • Mắm biển (A. marina): Khối lượng quả trung bình đạt $3,45 \pm 0,82\text{ g}$, đường kính quả $1,85 \pm 0,31\text{ cm}$.
   • Trang (K. obovata): Khối lượng trụ mầm trung bình $14,26 \pm 2,45\text{ g}$, chiều dài trụ mầm $18,62 \pm 2,15\text{ cm}$.
   • Đước vòi (R. stylosa): Khối lượng trụ mầm trung bình $38,50 \pm 5,12\text{ g}$, chiều dài trụ mầm $32,40 \pm 3,80\text{ cm}$.

3. Động thái ra rễ - lá và ngưỡng thời gian thiết lập tái sinh: Kết quả thực nghiệm trong bể nhà kính chỉ ra sự phân hóa sinh thái sâu sắc giữa các loài:

   • Mắm biển: Có tốc độ ra rễ nhanh nhất. Trong điều kiện không có sóng, rễ mầm xuất hiện chỉ sau 24–48 giờ; sau 5 ngày, số lượng rễ trung bình đạt 6–8 rễ/cây với chiều dài đạt 3,5–4,8 cm. Khi có sóng tác động, tỷ lệ thiết lập thành công đạt >80% nếu có thời gian phơi bãi tối thiểu 3 ngày ở độ mặn 10‰–20‰.
   • Trang: Cần thời gian 4–6 ngày để hình thành hệ rễ cọc ban đầu. Ở độ mặn >25‰, tốc độ kéo dài rễ bị ức chế nghiêm trọng (giảm 45% so với mức 10‰).
   • Đước vòi: Mặc dù có trụ mầm lớn nhất, Đước vòi lại có thời gian kích hoạt rễ chậm nhất (cần 5–8 ngày). Tuy nhiên, một khi rễ đã đâm sâu >5 cm vào thể nền, khả năng chống chịu sóng của Đước vòi cao gấp 2,2 lần so với Mắm biển.

4. Mô hình ảnh hưởng đa nhân tố đến xác suất thiết lập tái sinh: Mô hình hồi quy Logistic đa biến xác định: Chế độ phơi bãi ($WoO$) là nhân tố có trọng số chi phối cao nhất ($\beta = 0,542, p < 0,001$), tiếp theo là Chế độ sóng ($\beta = -0,385, p < 0,001$) và Độ mặn ($\beta = -0,218, p = 0,004$). Khi có sóng cơ học, thời gian cần thiết để thiết lập tái sinh an toàn của cả 3 loài đều phải kéo dài thêm từ 2 đến 3 ngày so với môi trường nước tĩnh.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Khẳng định tính đúng đắn của việc tích hợp cơ học sinh thái (biomechanics) vào mô hình diễn thế thực vật ven biển, cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố lý thuyết Phục hồi Sinh thái Rừng ngập mặn (EMR).
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn mực kết hợp giữa viễn thám độ phân giải cao, cảm biến thủy văn tự động và bể sinh thái mô phỏng có kiểm soát, có thể nhân rộng cho các vùng đất ngập nước ven biển nhiệt đới.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp bản đồ phân vùng lập địa chi tiết tại VQG Xuân Thủy dựa trên cao độ thể nền, số ngày phơi bãi thực tế và chế độ mặn.
• Về chính sách lâm nghiệp: Cung cấp luận cứ khoa học để bãi bỏ các dự án trồng rừng cơ học tốn kém tại các bãi bồi không đủ cao trình, chuyển hướng ngân sách sang hỗ trợ khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên có hỗ trợ kỹ thuật (hàng rào giảm sóng, rãnh lưu thông thủy văn).

Limitations và Future Research

Luận án ghi nhận 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn loài thực nghiệm: Thí nghiệm nhà kính mới chỉ tập trung sâu vào 3 loài ưu thế (A. marina, K. obovata, R. stylosa), chưa bao quát toàn bộ các loài cây đồng hành quan trọng như Bần chua (Sonneratia caseolaris) và Sú (Aegiceras corniculatum).
2. Giới hạn tích hợp lập địa: Các biến số về thành phần cấp hạt đất (tỷ lệ cát/sét/bùn) và hàm lượng chất hữu cơ trong thể nền chưa được tích hợp đồng thời vào mô hình bể thí nghiệm nhà kính có sóng.
3. Độ phân giải không gian viễn thám: Việc sử dụng ảnh Landsat (pixel $30\text{ m} \times 30\text{ m}$) phần nào hạn chế khả năng phát hiện các lỗ trống tán rừng quy mô nhỏ (<100 m²).
4. Khung chính sách và thể chế: Nghiên cứu tập trung thuần túy vào khía cạnh sinh thái kỹ thuật, chưa lồng ghép phân tích chi phí - lợi ích kinh tế và cơ chế đồng quản lý tài nguyên với cộng đồng địa phương.

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào: (i) Ứng dụng ảnh viễn thám siêu phổ (hyperspectral) kết hợp thiết bị bay không người lái (UAV/LiDAR) để lập bản đồ cấu trúc 3D tán rừng và giám sát cây tái sinh thời gian thực; (ii) Mở rộng mô hình thực nghiệm đa loài có xét đến cạnh tranh liên loài; (iii) Đánh giá tương tác giữa bồi lắng phù sa sông Hồng và nước biển dâng dài hạn; (iv) Nghiên cứu cơ chế hấp thụ carbon xanh (blue carbon) dưới tầng đất của các quần xã phục hồi tự nhiên.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Luận án thiết lập hệ thống dữ liệu gốc về sinh thái tái sinh RNM cửa sông miền Bắc Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa Thủy văn công trình - Cơ học trầm tích - Lâm sinh học.
• Chuyển giao thực tiễn ngành: Cung cấp giải pháp kỹ thuật "Hàng rào lưới chữ V giảm sóng kết hợp trồng dặm theo đám" đã được ứng dụng thử nghiệm thành công tại phân khu phục hồi sinh thái VQG Xuân Thủy, nâng tỷ lệ sống của cây tái sinh từ <30% lên >75%.
• Tác động chính sách: Đóng góp trực tiếp vào cơ sở dữ liệu quốc gia thực hiện Quyết định số 742/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về bảo tồn các khu bảo tồn biển và Đề án bảo vệ và phát triển rừng vùng ven biển ứng phó với biến đổi khí hậu.
• Lợi ích sinh thái xã hội: Nâng cao năng lực phòng hộ đê biển của dải RNM Xuân Thủy, bảo vệ sinh kế nuôi trồng thủy sản bền vững cho hàng vạn hộ dân thuộc huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định.

       [HỆ THỐNG GIẢI PHÁP PHỤC HỒI RỪNG NGẬP MẶN]
VÙNG HẠ TRIỀU - TIÊN PHONG:         VÙNG TRUNG & CAO TRIỀU:
(Bãi bồi ngoài, ngập triều sâu)     (Đất bồi cao, rừng thoái hóa)

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận mô hình nghiên cứu kết hợp giữa viễn thám đa thời gian và thí nghiệm cơ học sinh thái; khai thác các khoảng trống nghiên cứu về sinh thái học cá thể của thực vật ngập mặn.
• Ban quản lý Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng bản đồ phân vùng lập địa và quy trình xác định khoảng thời gian phơi bãi an toàn để tối ưu hóa kế hoạch tuần tra, bảo vệ và phục hồi rừng hàng năm.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và Dự án phát triển: Chuẩn hóa tài liệu hướng dẫn kỹ thuật trồng và phục hồi RNM dựa vào tự nhiên, giảm thiểu lãng phí tài chính trong các chương trình ứng phó biến đổi khí hậu.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ NN&PTNT, Sở NN&PTNT các tỉnh ven biển): Có cơ sở khoa học xác đáng để phê duyệt các định mức kinh tế kỹ thuật và quy chuẩn lâm sinh phục hồi rừng ngập mặn toàn quốc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc lượng hóa chính xác ngưỡng "Khoảng an toàn sinh thái" (Windows of Opportunity - WoO) cho các loài cây ngập mặn ưu thế bản địa miền Bắc Việt Nam, mở rộng lý thuyết phục hồi sinh thái của Balke et al. (2011) và Lewis (2005). Luận án chứng minh rằng việc phục hồi không phụ thuộc vào mật độ trồng cây con ban đầu mà phụ thuộc vào việc khớp nối chính xác thời điểm phát tán trụ mầm với chu kỳ phơi bãi triều rút tối thiểu (2–3 ngày đối với Mắm biển, 4–5 ngày đối với Trang).

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chủ yếu dựa vào điều tra tĩnh hoặc quan sát hồi cứu (như Phan Nguyên Hồng, 1991; Đinh Thanh Giang, 2016), luận án đã tạo bước đột phá phương pháp luận khi kết hợp đồng thời ba công cụ: (i) Giải đoán ảnh vệ tinh Landsat liên tục 14 năm bằng thuật toán đệm lục giác triệt tiêu sai số biên; (ii) Giám sát liên tục áp suất sóng và biên độ triều bằng máy Rugged Troll 100 chuyên dụng; (iii) Mô phỏng thực nghiệm đa nhân tố trong bể sóng nhà kính kiểm soát tuyệt đối các biến số mặn - triều - sóng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là loài Đước vòi (Rhizophora stylosa), mặc dù sở hữu trụ mầm có kích thước và sinh khối lớn nhất ($38,50\text{ g}$), lại là loài có khả năng tự thiết lập tái sinh kém nhất tại bãi bồi tiên phong nếu không có hàng rào che chắn sóng. Nguyên nhân do thời gian kích hoạt ra rễ của Đước vòi kéo dài tới 5–7 ngày, khiến trụ mầm dễ bị lực đẩy nổi và dao động sóng lật đổ trước khi rễ kịp cắm sâu vào đất bùn. Ngược lại, quả Mắm biển nhỏ bé lại chiếm lĩnh bãi bồi nhanh nhất nhờ khả năng đâm rễ bám đất thần tốc chỉ sau 24–48 giờ.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Luận án cung cấp quy trình chi tiết gồm 4 bước chuẩn hóa:

1. Đo đạc trắc địa: Xác định cao độ thể nền bãi triều và đo chu kỳ ngập triều bằng thiết bị tự ghi.
2. Tính toán số ngày phơi bãi ($WoO$): Đối chiếu lịch triều để xác định các khung thời gian có từ 3 ngày phơi bãi liên tục trùng với mùa rụng quả của loài cây mục tiêu.
3. Công trình phụ trợ giảm sóng: Lắp đặt hàng rào cọc tre/lưới mắt cáo giảm chấn nếu lực sóng đo được vượt ngưỡng $0,15\text{ m/s}$.
4. Bố trí trồng dặm theo đám: Áp dụng cự ly linh hoạt và phân đai sinh thái thay cho phương pháp trồng thuần loài theo hàng truyền thống.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Lộ trình nghiên cứu giai đoạn 2022–2032 được xác định gồm:

• Giai đoạn 2022–2024: Mở rộng thực nghiệm sinh thái cho 100% các loài CNM còn lại tại miền Bắc và Bắc Trung Bộ.
• Giai đoạn 2025–2028: Xây dựng hệ thống tự động hóa quan trắc sức khỏe RNM ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và ảnh vệ tinh viễn thám siêu phổ Sentinel-2/Landsat-9.
• Giai đoạn 2029–2032: Đánh giá toàn diện bể chứa carbon sinh thái ngầm và thiết lập thị trường tín chỉ carbon xanh cho RNM phục hồi tự nhiên tại các vùng cửa sông Việt Nam.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ hiện trạng, động thái biến động cấu trúc và chất lượng 1.641,52 ha thảm thực vật ngập mặn tại VQG Xuân Thủy giai đoạn 2005–2019 thông qua viễn thám và khảo sát thực địa.
2. Thực nghiệm sinh thái đã lượng hóa thành công các giá trị ngưỡng sinh học then chốt: Mắm biển cần 2–3 ngày phơi bãi liên tục, Trang cần 4–5 ngày, và Đước vòi cần 5–7 ngày để thiết lập hệ thống rễ vững chắc chống chịu lực sóng.
3. Tác động của năng lượng sóng cơ học làm kéo dài thời gian thiết lập an toàn của cây con thêm 2–3 ngày, khẳng định vai trò sống còn của các cấu trúc giảm sóng sinh thái trong giai đoạn tái sinh ban đầu.
4. Nghiên cứu chứng minh tính ưu việt của mô hình phục hồi dựa vào năng lực tự tái sinh kết hợp khơi thông thủy văn so với các biện pháp trồng rừng cưỡng bức truyền thống.
5. Bản đồ phân vùng phục hồi và hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh (hàng rào giảm sóng chữ V, trồng bổ sung theo đám) cung cấp cơ sở khoa học chuẩn xác cho công tác quản trị và phát triển bền vững các hệ sinh thái đất ngập nước RAMSAR tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu (27 trang); - Chương 2. Nội dung, phương pháp nghiên cứu và địa điểm (21 trang); - Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận (79 trang); - Kết luận, tồn tại và khuyến nghị (2 trang); - Tài liệu tham khảo (13 trang); - Danh sách các công trình đã công bố liên quan đến luận án (1 trang). Luận án có 39 bảng; 43 hình, 120 tài liệu tham khảo, trong đó có 20 tài liệu tiếng Việt và 100 tài liệu tiếng Anh; 18 phụ lục.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu chung về rừng ngập mặn Rừng ngập mặn (RNM) được coi là một hệ sinh thái (HST) có vai trò đặc biệt quan trọng đối với cuộc sống của cộng đồng người dân ven biển. RNM có tác dụng về nhiều mặt như môi trường, xã hội, giá trị kinh tế và đặc biệt trong đó là về giá trị lưu trữ carbon, phòng hộ đê biển, chống xói lở, cố định đất ven biển, ven sông, hạn chế gió bão, sóng biển, triều cường, góp phần điều hòa khí hậu. Bên cạnh vai trò bảo vệ đường bờ biển, HST RNM còn cung cấp rất nhiều dịch vụ như củi gỗ, là nơi sinh sản và phát triển của các loài thủy hải sản và rất nhiều các giá trị thương mại khác (Feller và cộng sự, 2017) [55].

Theo FAO (2007) [51] và UNEP (2004) [108] năm 1980 diện tích RNM trên thế giới là 156. Sự suy giảm RNM toàn cầu được ghi nhận nhiều nhất vào năm 1993 khi diện tích chỉ còn là 124.291,1 km², ITTO/ISME, 1993 [119]. Tổng diện tích RNM trên thế giới năm 2000 là 137. Spalding và cộng sự (2010) [101] đã công bố thì diện tích RNM trên thế giới tăng lên là 152.

Theo số liệu của FAO (2020) [52] diện tích RNM trên thế giới là 147.860 km2, phân bố ở 113 quốc gia; Châu Á có diện tích lớn nhất (55.470 km2), tiếp theo là Châu Phi (32.400 km2), Bắc và Trung Mỹ (25.710 km2), Nam Mỹ (21.300 km2) và Châu Đại Dương (12.980 km2); Châu Âu không có RNM; Hơn 40 % diện tích RNM trên thế giới xuất hiện ở 4 quốc gia: Indonesia (chiếm 19 % tổng số diện tích RNM trên thế giới), Brazil (9 %), Nigeria (7 %) và Mexico (6 %). Rừng ngập mặn xuất hiện trên toàn thế giới ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, chủ yếu nằm giữa 25° độ vĩ Nam và 25° độ vĩ Bắc. Diện tích RNM lớn nhất và đa dạng loài cao nhất được tìm thấy ở các khu vực gần xích đạo trong khoảng 5° độ vĩ Bắc đến 5° độ vĩ Nam. Tuy nhiên, một số loài có thể mở rộng phân bố lên phía Bắc ở Bermuda (32o20' Bắc) và Nhật Bản (31o22' Bắc) như Trang (Kandelia candel), Vẹt Dù (Bruguiera gymnorrhira), Đước vòi và Cóc vàng (Lumnitzera racemosa).

Giới hạn phía nam của CNM là New Zealand (38o03' Nam). Ở những vùng này do khí hậu mùa đông lạnh nên thường chỉ còn loài Mắm biển (Avicennia marina) phân 6 bố (Phan Nguyên Hồng, 1991, Spalding, 2010) [8, 101]. Có khoảng 110 loài được coi là "cây ngập mặn", trong số đó có 54 loài thuộc 20 chi từ 16 họ được gọi là “cây ngập mặn thực sự”. Các quần xã sinh vật rừng mưa nhiệt đới độ đa dạng loài lên tới hàng nghìn loài cây, nhưng điều này không có nghĩa là RNM thiếu tính đa dạng.

Mặc dù có ít loài cây ngập mặn (CNM), nhưng HST mà những cây này tạo ra tạo lập môi trường sống cho rất nhiều sinh vật khác, như ở Caribe bao gồm tới 174 loài động vật biển (Amir và cộng sự, 2019) [27]. Việt Nam là một quốc gia nằm trên bán đảo Đông Dương, thuộc khu vực Đông Nam Á, ven biển Thái Bình Dương, khí hậu nhiệt đới gió mùa ở đây đã tạo ra những điều kiện thuận lợi cho RNM sinh trưởng và phát triển, đặc biệt là ở vùng ven biển Nam Bộ. Phan Nguyên Hồng (1999) [9] đã công bố 77 loài CNM thuộc 2 nhóm được phân chia theo các điều kiện môi trường và dạng sống khác nhau. Nhóm 1 có 35 loài CNM thuộc 20 chi của 16 họ, nhóm này thường được gọi là CNM "thực thụ" hoặc CNM "chủ yếu", phân bố ở các bãi lầy ngập triều định kỳ.

Nhóm 2 có 42 loài thuộc 36 chi của 28 họ, nhóm này bao gồm loài cây "gia nhập" hoặc "tham gia" RNM thường ở các rừng thứ sinh và rừng trồng trên đất cao hoặc một số loài gặp cả ở vùng đất nước ngọt. Sự phân bố địa lý RNM cũng thể hiện sự khác nhau giữa miền Nam và miền Bắc. Ở miền Nam có 69 loài, trong khi ở miền Bắc chỉ có 34 loài. Một số loài cây như: Mắm trắng (Avicennia alba), Dà vôi (Ceriops tagal), Vẹt tách (Bruguiera parviflora), Vẹt trụ (Bruguiera cylindrica), Đước bộp (Rhizophora apiculata), Bần trắng (Sonneratia alba), Bần ổi (Sonneratia ovata) và Cóc đỏ (Lumnitzara littorea) chỉ có ở miền Nam.

Sự phân bố, độ nhiều của các loài thực vật ngập mặn ven biển Việt Nam cho thấy phần lớn đều nằm ở ven biển Nam bộ, rồi đến Bắc Bộ và miền Trung. Nghiên cứu về sự phân bố địa lý của RNM ở Việt Nam, theo Phan Nguyên Hồng (1999) [9] các HST RNM ở nước ta có tới 45 quần xã CNM, 6 quần thể cây RNM, và được phân bố theo 4 khu vực và 12 tiểu khu gồm: 7 Khu vực I: Ven biển Đông Bắc, từ mũi Ngọc đến mũi Đồ Sơn. Được chia ra làm 3 tiểu khu: tiểu khu 1 - từ Móng Cái đến Cửa Ông; tiểu khu 2 - từ Cửa Ông đến Cửa Lục; tiểu khu 3 - từ Cửa Lục đến Mũi Đồ Sơn. Khu vực II: Ven biển Đồng Bằng Bắc Bộ, từ mũi Đồ Sơn đến mũi Lạch Trường, được chia ra làm 2 tiểu khu: tiểu khu 1 - từ mũi Đồ Sơn đến cửa sông Văn Úc; tiểu khu 2 - từ cửa sông Văn Úc đến cửa Lạch Trường.

Khu vực III: Ven biển Trung Bộ, từ mũi Lạch Trường đến mũi Vũng Tàu. Dựa vào đặc điểm địa mạo, thủy văn, có thể chia ra làm 3 tiểu khu: tiểu khu 1 - từ Lạch Trường đến mũi Ròn; tiểu khu 2 - từ mũi Ròn đến đèo Hải Vân; tiểu khu 3 - từ đèo Hải Vân đến mũi Vũng Tàu. Khu vực IV: Ven biển Nam Bộ, từ mũi Vũng Tàu đến mũi Nài. Khu vực này được chia ra làm 4 tiểu khu: tiểu khu 1 - từ mũi Vũng Tàu đến cửa sông Soài Rạp; tiểu khu 2 - từ cửa sông Soài Rạp đến cửa sông Mỹ Thanh; tiểu khu 3 - từ cửa sông Mỹ Thanh đến cửa sông Bảy Háp (ven biển Tây Nam bán đảo Cà Mau); tiểu khu 4 - từ cửa sông Bảy Háp đến mũi Nài - Hà Tiên (ven biển phía Tây bán đảo Cà Mau).

Về diện tích RNM ở Việt Nam, trước năm 1943 thì RNM phân bố khá rộng ở các vùng ven biển, cửa sông với tổng diện tích trên 400.000 ha, nhưng sau năm 1975 diện tích chỉ còn lại 185. Năm 2020, tổng diện tích RNM của Việt Nam chỉ còn 154.878 ha phân bố trên 28 tỉnh thành, trong đó Tây Nam bộ là khu vực có diện tích RNM lớn nhất, chiếm đến hơn 50 % diện tích của cả nước (81. Trong 28 tỉnh thành có RNM phân bố, các tỉnh từ Quảng Bình tới Bình Thuận có diện tích RNM dưới 100 ha/tỉnh, mỗi tỉnh chiểm khoảng 0,01 – 0,06 % so với tổng diện tích RNM cả nước, trong đó Ninh Thuận có diện tích RNM ít nhất (chỉ có 5,13 ha), ngược lại Cà Mau là tỉnh có diện tích RNM lớn nhất cả nước với 52. Như vậy, Việt Nam có HST RNM tương đối đa dạng so với các quốc gia trên thế giới, trong đó, miền Bắc Việt có HST RNM đa dạng thứ hai so với cả nước.

Tuy nhiên, diện tích RNM ở Việt Nam có suy hướng giảm trong nhiều năm gần đây. Nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng ngập mặn 1. Nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng ngập mặn trên thế giới Trong môi trường tự nhiên nếu đặt giả thuyết rằng cấu trúc rừng chỉ đạt tốt nhất khi ở các lâm phần rừng nguyên sinh, thì đánh giá cấu trúc RNM sẽ cung cấp thông tin có giá trị giúp cho công tác phục hồi RNM trở lại cấu trúc rừng gần nhất với trạng thái tự nhiên ban đầu vốn có. Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu khác nhau về khả năng phát hạt giống là sự khởi đầu của quá trình tái sinh tự nhiên của CNM.

Rabinowitz và Deborah (1978) [83] nghiên cứu về khả năng phát tán hạt giống của RNM và cho rằng đặc tính phát tán hạt giống tương quan với sự phân bố không gian trong RNM. Các chi được tìm thấy ở rìa rừng, phía đất liền của RNM có trụ mầm nhỏ hơn, cần khoảng thời gian không bị ngập triều là 5 ngày để có thể cố định trên thể nền. Các chi được tìm thấy ở vùng nước sâu và lầy hơn thường có trụ mầm lớn hơn. Biên độ triều và khả năng thiết lập của trụ mầm trên bãi triều là yếu tố quan trọng quyết định sự phân bố của CNM ở các khu vực, Jiménez và A.

Clarke và Myerscough (1991) [39] khi quan sát khả năng tái sinh của Mắm biển và cho rằng trụ mầm rụng nhanh hơn và chìm sớm hơn ở vị trí nước lợ. Sau 24 giờ, hơn 80% trụ mầm đã chìm ở tất cả các vị trí, sau 48 giờ các mầm cây ở vùng nước lợ bắt đầu quần tụ lại. Nghiên cứu còn chỉ ra rằng khả năng phát tán của Mắm biển tương đối hẹp, có xu hướng phân bố gần cây mẹ. Cũng với nghiên cứu về sự phát tán của Mắm biển, Clarke (1993) [40] cho rằng: các quả phát triển bộ phận trụ dưới, lá mầm, gốc, rễ trong vòng vài tuần do đó việc phát tán bắt buộc phải thực hiện trong vòng 1 tuần để cây con cố định trên bãi triều có được sự sinh trưởng phát triển tốt nhất, tránh được những tổn hại cơ học trước khi hình thành đủ các bộ phận cơ bản.

Kết quả quan sát sự phát tán của Mắm biển cho thấy hầu hết quả chỉ phát tán trong bán kính 1 km, rất ít quả phát tán quá 10 km. Các mô hình phát tán trụ mầm CNM là một quá trình quan trọng trong động lực học không gian thực vật, các nghiên cứu về mô hình phát tán đã đóng một vai trò cơ bản trong việc nghiên cứu quá trình thiết lập tái sinh chỉ ra các kiểu phát tán, 9 điều tra các quá trình phát tán, làm sáng tỏ kết quả của sự phát tán đối với quần thể và quần xã, Levin và cộng sự (2003) [69].