Luận án nghiên cứu phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn

Luận án nghiên cứu cơ sở khoa học xây dựng phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng tại tỉnh Bắc Kạn, góp phần bảo vệ và phát triển rừng.

• Tác giả: La Thị Cẩm Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Điền
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Phương Án Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường Rừng Tại Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở pháp lý trên thế giới và tại Việt Nam về chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 1.2. Cơ sở pháp lý của chi trả dịch vụ môi trường rừng trên thế giới
• 1.3. Các kết quả nghiên cứu về chi trả dịch vụ môi trường rừng trên thế giới và tại Việt Nam
• 1.4. Các nghiên cứu về chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Bắc Kạn
• 1.5. Bài học kinh nghiệm từ các nghiên cứu về chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và thực trạng tài nguyên rừng tỉnh Bắc Kạn
• 2.4. Đánh giá thực trạng và tiềm năng chi trả dịch vụ môi trường rừng tỉnh Bắc Kạn
• 2.5. Ứng dụng một số phần mềm GIS trong xây dựng bản đồ hệ số K chi trả dịch vụ môi trường rừng tỉnh Bắc Kạn
• 2.6. Đề xuất phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng và giải pháp thực hiện
• 2.7. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và thực trạng tài nguyên rừng tỉnh Bắc Kạn
• 3.2. Thực trạng chi trả dịch vụ môi trường rừng tỉnh Bắc Kạn
• 3.3. Quá trình tổ chức thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 3.4. Các loại dịch vụ môi trường rừng đã thực hiện và chưa thực hiện trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 3.5. Các cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng đã thực hiện trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 3.6. Các kết quả chi trả dịch vụ môi trường rừng đã đạt được ở Bắc Kạn
• 3.7. Những tồn tại, vướng mắc cần khắc phục, điều chỉnh trong công tác chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 3.8. Đánh giá tiềm năng trong chi trả dịch vụ môi trường rừng tỉnh Bắc Kạn
• 3.9. Xây dựng bản đồ hệ số K chi trả dịch vụ môi trường rừng tỉnh Bắc Kạn
• 3.10. Đề xuất phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng và giải pháp thực hiện
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Vấn đề dịch vụ môi trường đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Việt Nam, với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên đa dạng, là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất. Việc chi trả dịch vụ môi trường rừng không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn tạo ra cơ hội cho người dân địa phương cải thiện sinh kế. Theo nghiên cứu, Bắc Kạn là tỉnh có độ che phủ rừng cao, với hơn 70,5%, cho thấy tiềm năng lớn trong việc thực hiện chính sách này. Tuy nhiên, việc áp dụng phương án chi trả hiện tại còn nhiều bất cập, như việc sử dụng hệ số K không công bằng và thiếu chính xác. Do đó, việc nghiên cứu và xây dựng một phương án chi trả hợp lý là cần thiết để đảm bảo quyền lợi cho người dân và bảo vệ rừng.

II. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài

Mục tiêu tổng quát của đề tài là hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc triển khai chi trả dịch vụ môi trường rừng, đảm bảo sự công bằng trong việc tiếp cận nguồn kinh phí hỗ trợ. Mục tiêu cụ thể bao gồm đánh giá thực trạng tài nguyên rừng và chi trả dịch vụ môi trường tại Bắc Kạn, cung cấp cơ sở dữ liệu thông qua bản đồ hệ số K, và đề xuất phương án chi trả khả thi. Điểm mới của nghiên cứu là xây dựng bản đồ hệ số K và cơ sở dữ liệu chi trả dịch vụ môi trường rừng, từ đó xác định tiềm năng và đề xuất phương án chi trả có tính khả thi. Những kết quả này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường tại Bắc Kạn.

III. Cơ sở pháp lý về chi trả dịch vụ môi trường rừng

Cơ sở pháp lý cho chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam được xây dựng dựa trên các khung pháp lý quốc tế và trong nước. Các nghiên cứu cho thấy rằng chi trả dịch vụ môi trường là một giao dịch tự nguyện, trong đó người hưởng lợi từ dịch vụ môi trường sẽ trả tiền cho người cung cấp dịch vụ. Chính sách này đã được áp dụng thành công ở nhiều quốc gia, như Costa Rica và Mexico, và đang được thí điểm tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc thực hiện chính sách này tại Bắc Kạn vẫn còn nhiều thách thức, như việc xác định rõ ràng các bên liên quan và cơ chế chi trả. Cần có sự điều chỉnh và hoàn thiện để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc quản lý rừng.

IV. Đánh giá thực trạng chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Bắc Kạn

Thực trạng chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Bắc Kạn cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng tồn tại nhiều vấn đề cần khắc phục. Các loại dịch vụ môi trường đã được thực hiện nhưng chưa đồng bộ và hiệu quả. Việc áp dụng hệ số K hiện tại chưa phản ánh đúng giá trị thực của rừng, dẫn đến sự không công bằng trong chi trả dịch vụ. Nhiều hộ gia đình tham gia vào chương trình này vẫn chưa nhận được lợi ích tương xứng với công sức bỏ ra. Đánh giá tiềm năng trong chi trả dịch vụ môi trường rừng cho thấy cần có sự cải tiến trong phương pháp và cơ chế thực hiện để nâng cao hiệu quả và sự công bằng cho người dân. Việc xây dựng bản đồ hệ số K và các cơ chế chi trả hợp lý sẽ là bước đi quan trọng trong việc cải thiện tình hình này.

V. Đề xuất phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng

Đề xuất phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Bắc Kạn cần dựa trên các nghiên cứu thực tiễn và dữ liệu thu thập được. Cần xây dựng bản đồ phân vùng ưu tiên cho chi trả dịch vụ môi trường và xác định rõ các bước thực hiện. Các bước này bao gồm xác định diện tích rừng có khả năng cung cấp dịch vụ, thống kê các cơ sở sản xuất sử dụng dịch vụ từ rừng, và xác định đối tượng hưởng lợi. Việc áp dụng công nghệ GIS trong xây dựng bản đồ sẽ giúp nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong việc quản lý và chi trả dịch vụ môi trường. Đề xuất này không chỉ giúp cải thiện tình hình quản lý rừng mà còn tạo ra cơ hội cho người dân tham gia vào việc bảo vệ và phát triển rừng một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Khoa học môi trường (mã số: 9.01) của tác giả La Thị Cẩm Vân, được thực hiện tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên năm 2019 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đàm Xuân Vận, tập trung vào đề tài: "Nghiên cứu cơ sở khoa học xây dựng phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu tổn thương nặng nề trước các tác động tiêu cực về môi trường. Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) theo tinh thần Nghị định số 99/2010/NĐ-CP và Nghị định số 147/2016/NĐ-CP của Chính phủ đã tạo ra bước chuyển biến trong quản lý tài nguyên, cung cấp nguồn tài chính ổn định (khoảng 1.300 tỷ đồng/năm trên toàn quốc) nhằm giảm gánh nặng ngân sách nhà nước từ 22% đến 25% cho ngành lâm nghiệp, đồng thời tạo nguồn thu nhập bổ sung cho hàng trăm nghìn hộ gia đình tham gia bảo vệ rừng.

Bắc Kạn là địa phương miền núi phía Bắc có tỷ lệ che phủ rừng lớn nhất cả nước (trên 70,5%). Tính đến năm 2016, diện tích trồng rừng của tỉnh đạt 91.128,2 ha (chiếm 18,75% diện tích tự nhiên và 26,25% diện tích đất lâm nghiệp có rừng; trong đó 67.809,7 ha đã thành rừng và 23.318,5 ha chưa thành rừng). Mặc dù địa phương sở hữu tiềm năng lớn về cung ứng dịch vụ môi trường rừng (điều tiết nguồn nước cho thủy điện, nước sạch, du lịch sinh thái và lưu trữ cacbon), công tác thực thi chính sách tại Bắc Kạn giai đoạn trước nghiên cứu bộc lộ nhiều hạn chế:

• Toàn bộ các lô rừng có cung ứng dịch vụ đều bị áp dụng đồng nhất hệ số chi trả $K = 1$. Việc cào bằng này không phản ánh đúng chất lượng rừng (trạng thái, trữ lượng), nguồn gốc hình thành cũng như mức độ khó khăn trong công tác quản lý bảo vệ, dẫn tới sự thiếu công bằng giữa các chủ rừng và làm giảm động lực chăm sóc, bảo vệ rừng.
• Quy trình đo đếm, tính toán và xác định diện tích chi trả thực hiện bằng phương pháp thủ công, tốn nhiều thời gian, công sức và sai số lớn.
• Thiếu hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa không gian và bộ bản đồ phân cấp hệ số K tích hợp để hỗ trợ quản lý, thanh toán minh bạch.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn trong triển khai chi trả dịch vụ môi trường rừng, đảm bảo sự công bằng trong tiếp cận nguồn kinh phí hỗ trợ trả dịch vụ môi trường rừng, góp phần bảo vệ nguồn tài nguyên rừng và phát triển sinh kế cho người dân tham gia phát triển và bảo vệ rừng.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá thực trạng tài nguyên rừng trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
  2. Đánh giá thực trạng chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
  3. Cung cấp cơ sở dữ liệu về chi trả dịch vụ môi trường rừng thông qua bản đồ hệ số K phục vụ chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR).
  4. Đề xuất được phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng có tính khả thi cho tỉnh Bắc Kạn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Tài nguyên rừng, các chủ rừng (tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng thôn bản) và các tổ chức, cá nhân liên quan đến quản lý, sử dụng và bảo vệ rừng.
  • Cơ chế, chính sách và phương án chi trả dịch vụ môi trường rừng.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ địa bàn tỉnh Bắc Kạn (bao gồm 8 đơn vị hành chính cấp huyện/thành phố: Ba Bể, Pác Nặm, Na Rì, Chợ Đồn, Chợ Mới, Bạch Thông, Ngân Sơn và thành phố Bắc Kạn).
• Phạm vi thời gian: Thu thập chuỗi số liệu tài nguyên rừng và thực trạng chi trả từ năm 2014 đến năm 2016; thời gian triển khai nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu từ năm 2014 đến năm 2018.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam

Tác giả đã điểm luận và phân loại các công trình nghiên cứu theo các hướng tiếp cận chính:

1. Khung lý thuyết và thể chế về dịch vụ môi trường (PES/PFES):

   • Quốc tế: Wunder và cộng sự (2005, 2007, 2008) đưa ra khái niệm chuẩn mực về PES gồm 5 tiêu chí: giao dịch tự nguyện, dịch vụ xác định, có người mua, có người bán và có tính điều kiện. Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ (MEA, 2005) phân chia 4 nhóm dịch vụ: dịch vụ cung cấp, điều hòa, văn hóa và hỗ trợ. Các chương trình PES quy mô lớn đã được đúc kết bởi Corbera (2007), Bennett (2008), Xu và cộng sự (2006), Fonatifo (2012) tại Costa Rica (chương trình PSA với quy mô 900.000 ha), Mexico (chương trình PSAB với 2,5 triệu ha), Ecuador (Socio Bosque với 525.000 ha) và Trung Quốc (Chương trình chuyển đổi đất dốc với 28 triệu ha).
   • Việt Nam: Hoàng Minh Hà và cộng sự (2008), Nguyễn Tuấn Phú (2009), Nguyễn Chí Thành và cộng sự (2015), Phạm Thu Thủy (2013) phân tích khung pháp lý, cơ chế tài chính ủy thác qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng (VNFF) và mối quan hệ giữa các bên liên quan theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP và Nghị định 147/2016/NĐ-CP.

2. Dịch vụ điều tiết nguồn nước, phòng hộ và hạn chế xói mòn:

   • Quốc tế: Hamilton và cộng sự, Mahmood (1987) lượng hóa thiệt hại bồi lắng hồ chứa khoảng 4 USD/ha/năm và ước tính lợi ích kiểm soát dòng chảy của rừng đạt tới 80 USD/ha/năm; Tô Đình Mai (2006) dẫn số liệu tại Trung Quốc về giá trị giữ đất (11,5 tỷ NDT) và tăng nguồn nước (93,6 tỷ NDT).
   • Việt Nam: Bùi Quang Toản (1964), Thái Phiên và Trần Đức Toàn (1998), Thái Phiên và Nguyễn Tử Siêm (1999), Vũ Tấn Phương (2006, 2007) chứng minh rừng tự nhiên có độ tàn che 0,7–0,8 hạn chế xói mòn tốt nhất (lượng xói mòn chỉ 0,23 tấn/ha/năm, thấp hơn 25–100 lần so với đất nông nghiệp và nương rẫy); MacDonald (2011) và Winrock International (2011) nghiên cứu tại Lâm Đồng cho thấy bồi lắng từ đất nông nghiệp đạt 1.200 tấn/km², gấp 40 lần so với lưu vực rừng lá rộng (30 tấn/km²); Phạm Thị Hương Lan (2005) nghiên cứu ảnh hưởng của thảm phủ rừng tới dòng chảy kiệt và dòng chảy lũ.

3. Dịch vụ hấp thụ và lưu trữ cacbon (REDD+):

   • Quốc tế: Brown và Pearce (1994) xác định rừng nhiệt đới nguyên sinh hấp thụ 280 tấn C/ha; IPCC (2000) chuẩn hóa 4 nhóm phương pháp đo đếm bể chứa và dòng luân chuyển cacbon.
   • Việt Nam: Ngô Đình Quế và cộng sự xác định cacbon rừng trồng Keo, Thông, Bạch đàn; Vũ Tấn Phương và Ngô Đình Quế (2005, 2006) lượng hóa giá trị kinh tế hấp thụ CO₂ từ 50–100 USD/ha/năm; Bảo Huy và Phạm Tuấn Anh (2007, 2008) nghiên cứu dự báo sinh khối rừng tự nhiên Tây Nguyên; Viên Ngọc Nam (2012) nghiên cứu tích tụ cacbon rừng tràm tại Vườn quốc gia Tràm Chim; Nguyễn Đức Cường và Đỗ Trọng Hoàn (2011) tính toán tiềm năng giảm phát thải từ bếp cải tiến tại Pác Nặm.

4. Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám trong quản lý rừng:

   • Quốc tế: Chandra (2005) dự báo cháy rừng tại Garhwal Himalaya; Foody và cộng sự thiết lập bản đồ sinh khối từ ảnh Landsat TM; Mohd (2010) định vị tuyến đường rừng tại Ayer Hitam (Malaysia); Muhammad (2011) tại Punjab (Pakistan); Sonti (2015) tại Kenya, Cameroon, Congo; Sunar và cộng sự phân tích cháy rừng tại Thổ Nhĩ Kỳ.
   • Việt Nam: Trần Duy Mạnh (2014) sử dụng ảnh SPOT 5 tại Cà Mau; Phan Thanh Quyết (2015) lập mô hình rừng tại A Lưới; Nguyễn Thị Liên (2015) đánh giá độ tàn che tỉnh Lai Châu; Nguyễn Thị Thanh Hương (2011, 2015) phân loại rừng tại Đắk Nông và Tây Nguyên; Nguyễn Công Tài Anh (2016) xây dựng đường phát thải tham chiếu (FRL) tại Lâm Đồng; Nguyễn An Bình (2015) và Hà Quý Quỳnh (2016) xây dựng hệ thống WebGIS giám sát rừng Tây Bắc.

5. Các nghiên cứu cụ thể tại địa bàn Bắc Kạn:

   • Hoàng Minh Hà, Meine van Noordwijk, Phạm Thu Thủy (2008) về phương án PFES cho dự án đối tác người nghèo; Nguyễn Văn Trí Tín và cộng sự ứng dụng PRA đánh giá sinh kế tại Ba Bể, Pác Nặm, Na Rì; các nghiên cứu về bể chứa cacbon ghi nhận lượng C tích lũy trên mặt đất dao động từ 4,08 tấn C/ha (trảng cỏ) đến 166,93 tấn C/ha (rừng phục hồi).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù đã có các nghiên cứu thí điểm đơn lẻ ở cấp huyện (Ba Bể, Pác Nặm, Na Rì), tỉnh Bắc Kạn vẫn chưa có một công trình nào giải quyết toàn diện bài toán xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa và bản đồ phân cấp 4 hệ số K thành phần ($K_1, K_2, K_3, K_4$) và K tổng hợp trên phạm vi toàn tỉnh bằng công nghệ GIS, nhằm thay thế cơ chế tính toán thủ công và xóa bỏ chính sách cào bằng $K=1$.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và thể chế

Luận án vận dụng khung lý thuyết kinh tế môi trường về chi trả dịch vụ hệ sinh thái (Wunder, 2005) kết hợp hệ thống thể chế quản lý nhà nước về lâm nghiệp tại Việt Nam.

Khung điều chỉnh hệ số K theo quy định: Hệ số K của từng lô trạng thái rừng được xác định theo công thức tích hợp: $$K = K_1 \times K_2 \times K_3 \times K_4$$

Hệ số thành phần	Nội dung điều chỉnh	Phân cấp và giá trị quy định
$K_1$	Trạng thái và trữ lượng rừng	- Rừng giàu: 1,00 - Rừng trung bình: 0,95 - Rừng nghèo và rừng phục hồi: 0,90
$K_2$	Mục đích sử dụng rừng	- Rừng đặc dụng: 1,00 - Rừng phòng hộ: 0,95 - Rừng sản xuất: 0,90
$K_3$	Nguồn gốc hình thành rừng	- Rừng tự nhiên: 1,00 - Rừng trồng: 0,90
$K_4$	Mức độ khó khăn trong quản lý bảo vệ rừng	- Rất khó khăn: 1,00 - Khó khăn: 0,95 - Ít khó khăn: 0,90

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp kế thừa có chọn lọc: Tổng hợp các văn bản quy phạm pháp luật (Nghị định 99/2010/NĐ-CP, Nghị định 147/2016/NĐ-CP, Thông tư 80/2011/TT-BNNPTNT, Thông tư 20/2012/TT-BNNPTNT, Thông tư 22/2017/TT-BNNPTNT, Thông tư 04/2018/TT-BTC, Văn bản hợp nhất số 04 và 06/VBHN-BNNPTNT), báo cáo kiểm kê tài nguyên rừng và niên giám thống kê tỉnh Bắc Kạn từ 2012 đến 2016.
• Phương pháp điều tra khảo sát thực địa: Khảo sát ranh giới các kiểu rừng, mạng lưới thủy văn, lưu vực hồ chứa thủy điện, trạm cấp nước sạch và các điểm du lịch trên địa bàn tỉnh.
• Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA/PRA): Phỏng vấn bán cấu trúc bảng hỏi đối với các chủ rừng tổ chức, đại diện chính quyền địa phương và các hộ gia đình, cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng.
• Phương pháp ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám:
  • Chuẩn hóa hệ quy chiếu tọa độ VN-2000 cho các lớp dữ liệu bản đồ địa hình, bản đồ hiện trạng rừng và bản đồ lưu vực.
  • Phân tích không gian đa tiêu chí (Spatial Multi-Criteria Analysis) và chồng xếp các lớp dữ liệu thuộc tính (Spatial Overlay) trên phần mềm ArcGIS/MapInfo để xây dựng các bản đồ đơn tính ($K_1, K_2, K_3, K_4$), bản đồ hệ số K tổng hợp, bản đồ phân vùng ưu tiên và bản đồ chi trả DVMTR.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa cơ sở lý luận, khung pháp lý và tổng quan kết quả nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam:

• Phân tích chi tiết mức chi trả quy định tại Nghị định số 147/2016/NĐ-CP:
  • Cơ sở sản xuất thủy điện: 36 đồng/kWh điện thương phẩm.
  • Cơ sở sản xuất nước sạch: 52 đồng/m³ nước thương phẩm.
  • Tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ du lịch: 1–2% tổng doanh thu trong kỳ.
• Đánh giá vai trò của các hệ số K thành phần và trách nhiệm phân cấp quản lý giữa UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, UBND cấp huyện và các chủ rừng.
• Khái quát các bài học kinh nghiệm quốc tế và trong nước về quản trị Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng, đồng thời chỉ ra các hạn chế trong thực tiễn áp dụng hệ số K cào bằng tại một số địa phương miền núi phía Bắc.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này trình bày phạm vi, nội dung và các bước kỹ thuật thực hiện:

• Xác lập địa bàn nghiên cứu tại 8 huyện, thành phố thuộc tỉnh Bắc Kạn với 4 nội dung trọng tâm: (1) Khái quát điều kiện tự nhiên, KT-XH và tài nguyên rừng; (2) Đánh giá thực trạng và tiềm năng chi trả DVMTR; (3) Ứng dụng GIS xây dựng bản đồ hệ số K; (4) Đề xuất phương án và giải pháp thực hiện chi trả.
• Mô tả quy trình thu thập số liệu sơ cấp (phiếu điều tra hộ, PRA) và số liệu thứ cấp (bản đồ kiểm kê rừng 2016, số liệu khí tượng, thủy văn).
• Thiết lập quy trình 4 sơ đồ khối xử lý không gian trong GIS tương ứng với việc tính toán và trích xuất các bản đồ hệ số $K_1$, $K_2$, $K_3$, $K_4$, cùng sơ đồ tích hợp bản đồ phương án chi trả DVMTR.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và thực trạng tài nguyên rừng Bắc Kạn

• Tỉnh Bắc Kạn có địa hình phức tạp, độ chia cắt mạnh, độ che phủ rừng đạt trên 70,5%.
• Giai đoạn 2012–2016, diện tích rừng có sự chuyển dịch tích cực. Tính đến hết năm 2016, tổng diện tích đất lâm nghiệp có rừng trồng là 91.128,2 ha. Trữ lượng và chất lượng rừng phân bố không đều giữa các kiểu lập địa và trạng thái rừng.

Năm	Rừng tự nhiên (ha)	Rừng trồng đã thành rừng (ha)	Rừng trồng chưa thành rừng (ha)	Tổng diện tích có rừng (ha)	Độ che phủ (%)
2012	272.502,4	48.120,5	29.410,2	350.033,1	65,4
2014	271.890,1	58.340,6	25.112,0	355.342,7	68,2
2016	270.615,8	67.809,7	23.318,5	361.744,0	70,5

(Nguồn: Số liệu tổng hợp kiểm kê rừng tỉnh Bắc Kạn 2012–2016)

2. Thực trạng chi trả DVMTR trên địa bàn tỉnh

• Bắc Kạn đã triển khai hình thức chi trả gián tiếp qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh. Nguồn thu chủ yếu đến từ các lưu vực thủy điện nội tỉnh và điều tiết liên tỉnh.
• Việc thực thi chính sách đã nâng cao ý thức bảo vệ rừng và tạo việc làm cho cộng đồng vùng đệm. Tuy nhiên, việc áp dụng hệ số $K = 1$ cho tất cả các đối tượng đã bộc lộ bất cập lớn: chủ rừng quản lý rừng tự nhiên giàu ở vùng núi cao hiểm trở nhận mức tiền tương đương với chủ rừng sở hữu rừng trồng sản xuất ở vùng đồng bằng dễ tiếp cận.

3. Đánh giá tiềm năng các loại hình DVMTR

• Tiềm năng thủy văn: Toàn tỉnh có mạng lưới lưu vực sông suối cung cấp nguồn nước phục vụ trực tiếp cho các nhà máy thủy điện (như hệ thống thủy điện trên lưu vực sông Cầu, sông Năng) và các trạm sản xuất nước sinh hoạt đô thị.
• Tiềm năng du lịch sinh thái: Tập trung tại Vườn quốc gia Ba Bể và các khu bảo tồn thiên nhiên, danh lam thắng cảnh rừng núi.
• Tiềm năng hấp thụ và lưu giữ cacbon: Lượng cacbon tích lũy trên mặt đất tại Bắc Kạn có sự khác biệt lớn giữa các trạng thái:
  • Trảng cỏ: 4,08 – 9,92 tấn C/ha.
  • Trảng cây bụi xen cây gỗ tái sinh: 21,51 – 21,83 tấn C/ha.
  • Rừng phục hồi: 67,41 – 166,93 tấn C/ha.

4. Kết quả xây dựng bản đồ các hệ số K bằng công nghệ GIS

Luận án đã số hóa, phân hạng và xây dựng thành công 4 bản đồ hệ số thành phần và 1 bản đồ tích hợp:

• Bản đồ hệ số $K_1$ (theo trạng thái và trữ lượng): Phân vùng diện tích rừng giàu ($K_1 = 1,00$), rừng trung bình ($K_1 = 0,95$), rừng nghèo và phục hồi ($K_1 = 0,90$).
• Bản đồ hệ số $K_2$ (theo mục đích sử dụng): Phân chia không gian thành rừng đặc dụng ($K_2 = 1,00$), rừng phòng hộ ($K_2 = 0,95$) và rừng sản xuất ($K_2 = 0,90$).
• Bản đồ hệ số $K_3$ (theo nguồn gốc): Tách biệt rừng tự nhiên ($K_3 = 1,00$) và rừng trồng ($K_3 = 0,90$).
• Bản đồ hệ số $K_4$ (theo mức độ khó khăn): Tích hợp phân tích không gian từ 3 biến số địa hình và hạ tầng:
  • Bản đồ phân cấp theo độ dốc (độ dốc càng cao mức độ khó khăn càng lớn).
  • Bản đồ phân cấp theo độ cao tuyệt đối.
  • Bản đồ khoảng cách tiếp cận tới trục đường giao thông và khu dân cư.
  • Kết quả tổng hợp trích xuất 3 mức: Rất khó khăn ($K_4 = 1,00$), Khó khăn ($K_4 = 0,95$) và Ít khó khăn ($K_4 = 0,90$).
• Bản đồ phân cấp hệ số K tổng hợp: Thực hiện phép nhân đại số bản đồ giữa các lớp raster/vector, tạo ra hệ số K biến thiên cho từng lô rừng cụ thể.

5. Đề xuất phương án chi trả DVMTR và quy trình thực hiện

Luận án xây dựng Bản đồ phân vùng ưu tiên chi trả DVMTR và Bản đồ chi trả DVMTR tỉnh Bắc Kạn, đồng thời chuẩn hóa quy trình thực thi chính sách gồm 8 bước:

[Bước 1: Xác định phạm vi ranh giới, diện tích rừng có cung ứng DVMTR]
[Bước 2: Thống kê các cơ sở thủy điện, nước sạch, du lịch sử dụng DVMTR]
[Bước 3: Xác định diện tích rừng cung ứng cho từng cơ sở cụ thể]
[Bước 4: Xác định đối tượng chủ rừng trên các lô rừng cung ứng]
[Bước 5: Xác định lượng điện thương phẩm của các nhà máy thủy điện]
[Bước 6: Xác định lượng nước thương phẩm của các cơ sở nước sạch]
[Bước 7: Xác định doanh số của các cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch]
[Bước 8: Xây dựng bản đồ chi trả DVMTR và tính toán tiền theo hệ số K]

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về lý luận và khoa học

1. Cung cấp cơ sở khoa học hoàn chỉnh trong việc lượng hóa, phân cấp và tích hợp bộ hệ số K ($K_1, K_2, K_3, K_4$) phục vụ chính sách chi trả DVMTR tại một tỉnh miền núi có tỷ lệ che phủ rừng cao.
2. Thiết lập quy trình công nghệ kết hợp giữa điều tra lâm học truyền thống, khảo sát xã hội học nông thôn (PRA) và kỹ thuật phân tích không gian GIS đa tiêu chí để xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa tài nguyên rừng.

Đóng góp mới về thực tiễn

1. Chấm dứt tình trạng áp dụng cào bằng hệ số $K = 1$ tại tỉnh Bắc Kạn, cung cấp công cụ phân bổ tài chính công bằng, chính xác tới từng chủ rừng và từng lô rừng dựa trên chất lượng, nguồn gốc và vị trí địa lý.
2. Xây dựng hoàn chỉnh bộ bản đồ chuyên đề cấp tỉnh gồm: Bản đồ phân cấp hệ số $K_1, K_2, K_3, K_4$, Bản đồ hệ số K tổng hợp, Bản đồ phân vùng ưu tiên chi trả và Bản đồ chi trả DVMTR.
3. Đề xuất quy trình 8 bước triển khai phương án chi trả DVMTR có tính khả thi kỹ thuật cao, giúp Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Bắc Kạn rút ngắn thời gian rà soát, nghiệm thu và lập hồ sơ thanh quyết toán hàng năm.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề nghị UBND tỉnh Bắc Kạn ban hành quyết định áp dụng bộ hệ số K điều chỉnh được tính toán từ kết quả luận án vào thực tế chi trả trên địa bàn tỉnh.
• Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng định kỳ cập nhật biến động tài nguyên rừng vào cơ sở dữ liệu GIS hàng năm để tự động điều chỉnh hệ số K cho từng lô rừng.
• Tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn thu phí đối với các cơ sở sản xuất công nghiệp có sử dụng nguồn nước và chuẩn bị cơ chế tiếp nhận nguồn thu từ dịch vụ lưu giữ cacbon rừng (REDD+).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Nguồn số liệu kiểm kê và biến động tài nguyên rừng sử dụng trong luận án giới hạn trong giai đoạn 2012–2016, cần có sự cập nhật thường xuyên theo các chu kỳ kiểm kê mới.
• Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào các loại hình dịch vụ đã có quy định định mức tài chính rõ ràng (thủy điện, nước sinh hoạt, du lịch); đối với dịch vụ hấp thụ cacbon và cấp nước công nghiệp, luận án mới dừng ở mức đánh giá tiềm năng và tính toán sinh khối do chưa có khung pháp lý quy định mức thu cụ thể tại thời điểm nghiên cứu.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Ứng dụng công nghệ ảnh viễn thám có độ phân giải cao kết hợp hệ thống WebGIS để tự động hóa công tác theo dõi diễn biến rừng và cập nhật hệ số K trực tuyến.
• Mở rộng nghiên cứu lượng giá chi tiết dịch vụ môi trường rừng đối với các cơ sở sản xuất công nghiệp và nuôi trồng thủy sản tại các lưu vực sông liên tỉnh thuộc vùng Đông Bắc.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn phục vụ cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Khoa học môi trường, Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học và Hệ thống thông tin địa lý: Tham khảo khung phương pháp luận kết hợp GIS trong lượng hóa dịch vụ hệ sinh thái rừng.
• Giảng viên các trường đại học, viện nghiên cứu: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên đề về Kinh tế môi trường, Chính sách lâm nghiệp và Ứng dụng GIS trong quản lý tài nguyên thiên nhiên.
• Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ hoạch định chính sách: Cán bộ Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh miền núi phía Bắc tham khảo quy trình kỹ thuật 8 bước và phương pháp xây dựng bản đồ hệ số K để áp dụng vào thực tế địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ số K trong tính toán tiền DVMTR tại Bắc Kạn được cấu thành từ những yếu tố nào?

Hệ số K của từng lô rừng là tích phân của 4 hệ số thành phần ($K = K_1 \times K_2 \times K_3 \times K_4$), trong đó:

• $K_1$: Điều chỉnh theo trạng thái và trữ lượng rừng (Rừng giàu: 1,00; Rừng trung bình: 0,95; Rừng nghèo/phục hồi: 0,90).
• $K_2$: Điều chỉnh theo mục đích sử dụng (Rừng đặc dụng: 1,00; Rừng phòng hộ: 0,95; Rừng sản xuất: 0,90).
• $K_3$: Điều chỉnh theo nguồn gốc hình thành (Rừng tự nhiên: 1,00; Rừng trồng: 0,90).
• $K_4$: Điều chỉnh theo mức độ khó khăn trong bảo vệ rừng (Rất khó khăn: 1,00; Khó khăn: 0,95; Ít khó khăn: 0,90), được tổng hợp từ các tiêu chí độ dốc, độ cao và khoảng cách đến đường giao thông/khu dân cư.

2. Tại sao việc áp dụng hệ số K = 1 tại Bắc Kạn giai đoạn trước đây bị coi là bất cập?

Việc áp dụng đồng nhất hệ số $K = 1$ cho toàn bộ các lô rừng đã tạo ra sự cào bằng, không phân biệt được giá trị phòng hộ giữa rừng tự nhiên nguyên sinh giàu trữ lượng ở địa hình hiểm trở với rừng trồng sản xuất nghèo kiệt ở vùng thấp. Điều này dẫn đến sự mất công bằng trong thụ hưởng tài chính giữa các chủ rừng và không khuyến khích người dân nâng cao chất lượng rừng.

3. Mức chi trả dịch vụ môi trường rừng đối với các cơ sở sử dụng được quy định như thế nào theo Nghị định 147/2016/NĐ-CP?

• Cơ sở sản xuất thủy điện: 36 đồng/kWh điện thương phẩm.
• Cơ sở sản xuất nước sạch: 52 đồng/m³ nước thương phẩm.
• Cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch sinh thái: 1–2% tổng doanh thu thực hiện trong kỳ.

4. Quy trình đề xuất phương án chi trả DVMTR của luận án gồm những bước chính nào?

Phương án chi trả gồm quy trình chuẩn 8 bước:

1. Xác định phạm vi ranh giới, diện tích rừng có cung ứng DVMTR.
2. Thống kê các cơ sở thủy điện, nước sạch, du lịch sử dụng DVMTR.
3. Xác định phạm vi, diện tích các khu rừng cung ứng cho từng cơ sở.
4. Xác định đối tượng cung ứng DVMTR trên từng lô rừng.
5. Xác định lượng điện thương phẩm của các nhà máy thủy điện.
6. Xác định lượng nước thương phẩm của các cơ sở cấp nước sạch.
7. Xác định doanh thu của các tổ chức/cá nhân kinh doanh du lịch.
8. Xây dựng bản đồ chi trả DVMTR và tổ chức thanh toán theo hệ số K tích hợp.

5. Tiền DVMTR gián tiếp được phân phối qua các cấp quản lý theo tỷ lệ nào?

Theo quy định pháp lý được luận án tổng hợp:

• Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Trung ương giữ lại 0,5% chi phí quản lý, chuyển 99,5% cho Quỹ cấp tỉnh.
• Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng cấp tỉnh giữ tối đa 10% chi phí quản lý và trích tối đa 5% lập quỹ dự phòng; ít nhất 85% tổng kinh phí nhận được phải chi trả cho các chủ rừng.
• Trường hợp chủ rừng tổ chức khoán bảo vệ rừng cho hộ gia đình/cộng đồng thì được giữ lại 10% chi phí quản lý, 90% còn lại chi trả trực tiếp cho bên nhận khoán.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả La Thị Cẩm Vân đã giải quyết được yêu cầu cấp thiết về mặt khoa học và thực tiễn trong công tác quản lý tài nguyên rừng tại tỉnh Bắc Kạn. Bằng việc ứng dụng công nghệ GIS kết hợp điều tra lâm học và đánh giá có sự tham gia của cộng đồng, công trình đã xây dựng thành công bộ cơ sở dữ liệu số hóa và bản đồ phân cấp hệ số K toàn diện ($K_1, K_2, K_3, K_4$), thay thế phương thức tính toán thủ công và chính sách cào bằng trước đây. Kết quả nghiên cứu và quy trình 8 bước đề xuất là cơ sở thực tế có giá trị phục vụ trực tiếp cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, đảm bảo tính công bằng và nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở pháp lý trên thế giới và tại Việt Nam về chi trả dịch vụ môi trường rừng 1. Cơ sở pháp lý của chi trả dịch vụ môi trường rừng trên thế giới Dịch vụ môi trường là những lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp mà con người hưởng thụ từ các chức năng của hệ sinh thái. Dịch vụ môi trường đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế, cải thiện sinh kế cũng như sức khỏe cộng đồng trên thế giới.

Dựa vào vai trò, chức năng của các hệ sinh thái, các nhà khoa học đã phân thành 4 nhóm chức năng hay 4 loại dịch vụ của hệ sinh thái với mục đích kinh tế, xã hội khác nhau, bao gồm: - Dịch vụ sản xuất: thực phẩm, nước sạch, nguyên liệu, chất đốt, nguồn gen… - Dịch vụ điều tiết: Phòng hộ đầu nguồn, hạn chế lụt, điều hòa khí hậu, điều tiết nước, lọc nước… - Dịch vụ văn hóa: giá trị thẩm mỹ, quan hệ xã hội, giải trí và du lịch sinh thái, lịch sử, khoa học giáo dục… - Dịch vụ hỗ trợ: cấu tạo đất, điều hòa dinh dưỡng… Có nhiều khái niệm về chi trả dịch vụ môi trường (Payment for Environment Services - PES) nhưng khái niệm được sử dụng phổ biến là: “Chi trả dịch vụ môi trường là một giao dịch trên cơ sở tự nguyện, trong đó một dịch vụ môi trường (xác định được) được mua bởi người mua (là người hưởng lợi từ dịch vụ môi trường) khi và chỉ khi, người cung cấp (là người dân sinh sống hoặc là chủ đất ở địa phương) đảm bảo dịch vụ cung cấp dịch vụ môi trường đó” (Wunder và cs. Như vậy, chi trả dịch vụ môi trường là cam kết tham gia hợp đồng trên cơ sở tự nguyện có sự ràng buộc về mặt pháp lý và với hợp đồng này thì một hay nhiều người mua chi trả cho dịch vụ hệ sinh thái xác định bằng cách trả tiền mặt hoặc các hỗ trợ cho một hay nhiều người bán và người bán này có trách nhiệm đảm bảo một loại hình sử dụng đất. Chi trả dịch vụ môi trường là một công cụ bảo tồn có lịch sử lâu dài ở các nước phát triển như chương trình Khu Bảo tồn ở Mỹ, chính sách nông nghiệp chung của EU 6 và các kế hoạch bảo vệ môi trường tương tự ở Úc và New Zealand. Nhiều nghiên cứu của Wunder và cs.], Wunder và cs.] cho thấy các chương trình chi trả dịch vụ môi trường đã nhanh chóng mở rộng quy mô và phạm vi ra các quốc gia đang phát triển trong những năm qua.

Cũng theo Wunder và cs.], mặc dù có rất nhiều dịch vụ khác nhau có thể được trao đổi trong cơ chế chi trả dịch vụ môi trường, nhưng thực tế chỉ có 4 loại hình dịch vụ có tiềm năng lớn nhất xét ở quy mô thương mại, bao gồm: - Bảo vệ rừng đầu nguồn: cung cấp dịch vụ chất lượng nước, điều tiết nước, bảo vệ nơi cư trú dưới nước và kiểm soát ô nhiễm đất,… - Bảo tồn đa dạng sinh học: phòng trừ dịch bệnh, giá trị sinh thái… - Hấp thụ các bon: biến đổi khí hậu… - Vẻ đẹp cảnh quan/ Du lịch sinh thái: giá trị thẩm mỹ và giá trị văn hóa. Quy mô của các chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng ở các quốc gia rất khác nhau với xu hướng phát triển theo khu vực. Một số quốc gia có chính sách chi trả dịch vụ môi trường áp dụng cho hàng chục ngàn người tham gia và đã được thực hiện trong một vài năm, ví dụ như ở Costa Rica, Mexico, Ecuador và Trung Quốc. Chương trình chi trả dịch vụ môi trường cấp quốc gia mới bắt đầu ở Brazil và Nam Phi.

Quy mô của diện tích đất và rừng được kiểm soát bởi các chính sách này rất khác nhau. Mexico có 2,2 triệu ha đất được thống kê vào chương trình chi trả dịch vụ môi trường (Fonatifo, 2012) [84.], trong khi chương trình chuyển đổi đất dốc của Trung Quốc có hơn 28 triệu ha thực hiện các hợp đồng chi trả dịch vụ môi trường (Bennett, 2008 [68.], Xu và cs. Ngoài ra còn có một số lượng ngày càng tăng các dự án chi trả dịch vụ môi trường quy mô nhỏ hơn, thường được các nhà tài trợ, tổ chức bảo tồn thực hiện, các loại hình dịch vụ được chi trả thường có: bảo tồn đa dạng sinh học và động vật hoang dã; bảo vệ khu vực đầu nguồn hoặc hấp thụ các bon. Nhìn chung, cho đến nay châu Mỹ La tinh có số lượng lớn nhất các dự án PES, tiếp theo là châu Á và cuối cùng là châu Phi (Bennett và cs.]; Egoh và cs.

Hầu hết các thị trường và hệ thống chi trả dịch vụ hệ sinh thái đều đang phát triển ở Bắc Mỹ và châu Âu, chi trả dịch vụ hệ sinh thái trong nông nghiệp ở các nước này đã đạt nhiều tỷ USD và tạo thuận lợi cho công tác bảo tồn. Ở các nước đang phát triển, chỉ có một vài tỷ USD được sử dụng để chi trả cho bảo vệ vùng đầu nguồn, trong khi ở châu Mỹ Latinh chi trả dịch vụ môi trường đã được thử nghiệm rộng rãi bằng nhiều hệ 7 thống khác nhau thì ở châu Á và châu Phi, sự phát triển của loại hình này vẫn còn hạn chế (Forest Tren và cs. Có một số lượng lớn các dịch vụ hệ sinh thái tiềm năng có thể được chi trả bằng các chương trình chi trả dịch vụ môi trường, theo đánh giá của hệ sinh thái thiên niên kỷ (MEA - Millennium Ecosystem Assessment), các dịch vụ môi trường có thể được nhóm lại thành bốn loại chính: dịch vụ hỗ trợ, dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều hòa và dịch vụ văn hóa. Tuy nhiên, trong thực tế hầu hết các chính sách chi trả dịch vụ môi trường chỉ tập trung vào dịch vụ cung cấp.

Cho đến nay, các chương trình chi trả dịch vụ môi trường phổ biến nhất ở các nước đang phát triển để quản lý rừng đầu nguồn nhằm đảm bảo lưu lượng và chất lượng nước hoặc kiểm soát lũ (Stanton và cs. Bảo vệ rừng cho các dịch vụ hệ sinh thái, bao gồm cả dòng chảy và sau đó là bảo tồn đa dạng sinh học và hấp thụ các bon (Madsen và cs. Dịch vụ môi trường khác ở Nam bán cầu bao gồm kiểm soát xói mòn đất, chẳng hạn như chương trình chống sa mạc hóa ở Trung Quốc (Liu và cs.]); sản xuất năng lượng, như sản xuất thủy điện ở Costa Rica (Blackman và cs.]); bảo tồn động vật hoang dã, như bảo vệ các loài chim ở Campuchia và Bolivia (Asquith và cs.], Clements và cs.], Wunder và cs.], Wunder và cs. Các loại dịch vụ hệ sinh thái Các loại dịch vụ hệ sinh thái Ví dụ Quay vòng chất dinh dưỡng, phân tán hạt Dịch vụ sinh thái Hình thành đất, sản xuất sơ cấp Cung cấp thức ăn và tán che, gỗ, nước, năng Dịch vụ cung cấp lượng (ví dụ thủy điện), nguồn lợi gen Hấp thụ các bon, phân hủy rác thải, thanh lọc nước/không khí, thụ phấn cho mùa màng, kiểm Dịch vụ điều hòa soát dịch bệnh và côn trùng gây bệnh, kiểm soát lũ, kiểm soát xói mòn Dịch vụ vui chơi giải trí, dịch vụ về tâm linh Dịch vụ văn hóa và thẩm mỹ Nguồn: Millennium Ecosystem Assessment, 2005 [101.] Chi trả dịch vụ môi trường dựa vào nông nghiệp ví dụ như thúc đẩy nông nghiệp cải tiến được bao gồm trong một số chương trình chi trả quy mô lớn, chẳng 8 hạn như chương trình Proambiente ở Brazil (Borner và cs.]) và Chương trình chuyển đổi đất dốc ở Trung Quốc (Bennett, 2008 [68.]; Xu và cs.]; Yin và cs.

Tuy nhiên, dịch vụ từ các khu vực nông nghiệp ở các nước này được chú ý ít hơn so với ở các nước phát triển. Các dự án chi trả dịch vụ môi trường trong nông nghiệp đang được mở rộng, và đây là một lĩnh vực mà Việt Nam có thể học hỏi và hoàn thiện hơn cho chính sách chi trả dịch vụ môi trường của mình.2 thể hiện sự lồng gép chi trả dịch vụ môi trường trong chính sách trong nông nghiệp ở các quốc gia khác trên thế giới. Một số ví dụ về chính sách chi trả DVMT trong nông nghiệp Ví dụ về chính sách chi trả DVMT trong nông nghiệp Các dự án Silvo-pastoral ở Colombia, Nicaragua và Costa Rica. Nông nghiệp hữu cơ ở Costa Rica (do Viện Điện lực Quốc gia tài trợ).

Các hợp đồng nông lâm kết hợp trong chương trình PSA ở Costa Rica, và chương trình rừng đầu nguồn Sumberjaya ở Indonesia. Các hợp đồng quản lý tốt nhất ở Catskill-Delaware Watershed ở New York. Chính sách Nông nghiệp Chung của EU (CAP) tài trợ cho việc bảo tồn hệ sinh thái nông nghiệp, như khu vực Giá trị Thiên nhiên Cao (High Nature Value).] Các chương trình dịch vụ môi trường quốc tế rất đa dạng về người sử dụng và người cung cấp dịch vụ. Các chính sách chi trả dịch vụ môi trường được cho là một phương án các bên cùng có lợi trong đó những người sử dụng năng lượng, nước và lương thực giàu có hơn chi trả cho những người cung cấp dịch vụ.

Theo các nghiên cứu của Liu và cs.], Pagiola và cs.], có một số dự án chi trả dịch vụ môi trường nhằm vào người dùng trực tiếp, như các doanh nghiệp và hộ gia đình tiêu thụ nước, chính quyền trung ương hay địa phương làm trung gian để điều phối việc chuyển phí sử dụng tới các các hộ gia đình cung cấp dịch vụ, ví dụ như một số các chương trình ở Mexico. Tuy nhiên đa phần các dự án chi trả dịch vụ môi trường quốc tế lớn thường không tập trung vào những người mua và người bán trực tiếp, thay vào đó, người sử dụng/người mua thường là người đóng thuế hay người sử dụng dịch vụ nói chung. Do đó, một số các dự án không phải là tự nguyện, vì 9 chúng liên quan đến việc bắt buộc người sử dụng phải nộp thuế, tiền thuê hoặc phí sử dụng cho tất cả mọi người. Nhiều dự án chi trả dịch vụ môi trường của các nhà tài trợ nhằm chuyển giao kinh phí và nguồn lực để cung cấp dịch vụ mà không quan tâm đến người sử dụng trực tiếp các dịch vụ này.

Như vậy, trong phần lớn các chương trình chi trả dịch vụ môi trường hiện có ở các nước đang phát triển, ngoài các nhà tài trợ và các tổ chức, chính quyền quốc gia và địa phương có vai trò trung gian rất quan trọng.