Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng quần thể loài chà vá chân nâu pygathrix nemaeus linnaeus 1771 tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên động châu khe nước trong tỉnh quảng bình

Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng quần thể chà vá chân nâu tại khu vực đề xuất thành lập Khu Bảo tồn Thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, tỉnh Quảng Bình.

• Tác giả: Trần Đặng Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng quần thể loài chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus (Linnaeus, 1771) tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.1.1. Đặc điểm chung của thú linh trưởng
• 1.1.2. Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Bảo tồn Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.3. Một số đặc điểm của loài Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp phỏng vấn
• 2.4.2. Phương pháp điều tra tuyến
• 2.4.3. Phương pháp xác định các mối đe dọa
• 2.4.4. Phương pháp phân tích, xử lý dữ liệu
• 2.4.5. Đánh giá các mối đe dọa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm khí hậu, thủy văn
• 3.1.3. Địa hình và địa chất
• 3.1.4. Khu hệ thực vật
• 3.1.5. Khu hệ động vật
• 3.2. Thực trạng về dân sinh, kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Đặc điểm dân số và dân tộc
• 3.2.2. Đặc điểm kinh tế
• 3.2.3. Đặc điểm xã hội và cơ sở hạ tầng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng quần thể loài Chà vá chân nâu tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong
• 4.1.1. Kết quả điều tra hiện trạng quần thể Chà vá chân nâu
• 4.1.2. Đặc điểm cấu trúc đàn của Chà vá chân nâu tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.3. Đặc điểm phân bố loài Chà vá chân nâu tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.3.1. Phân bố của loài Chà vá chân nâu theo khu vực
• 4.1.3.2. Phân bố của loài Chà vá chân nâu theo độ cao
• 4.2. Săn bắt động vật hoang dã
• 4.3. Phá hủy sinh cảnh
• 4.4. Đánh giá mức độ đe dọa
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Hiện trạng quần thể chà vá chân nâu

Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, Lào và Campuchia, được xếp hạng Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ của IUCN. Tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước Trong, loài này được ghi nhận với số lượng đáng kể, phân bố chủ yếu trong các khu rừng nhiệt đới thường xanh còn tính chất nguyên sinh. Nghiên cứu đã xác định được cấu trúc đàn và mật độ phân bố của loài, cho thấy sự hiện diện của các đàn nhỏ với số lượng cá thể dao động từ 5 đến 15 con. Hiện trạng quần thể này phản ánh sự suy giảm do áp lực săn bắn và mất sinh cảnh.

1.1. Cấu trúc đàn và phân bố

Cấu trúc đàn của chà vá chân nâu tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước Trong được ghi nhận qua các đợt điều tra thực địa. Các đàn thường có từ 5 đến 15 cá thể, với tỷ lệ giới tính cân bằng. Loài này phân bố chủ yếu ở độ cao từ 200 đến 800 mét, trong các khu rừng nguyên sinh và thứ sinh. Sự phân bố không đồng đều, tập trung nhiều ở khu vực có nguồn thức ăn dồi dào và ít bị tác động bởi con người.

1.2. Mối đe dọa đến quần thể

Các mối đe dọa chính đối với chà vá chân nâu bao gồm săn bắn trái phép, phá hủy sinh cảnh và suy giảm nguồn thức ăn. Nghiên cứu đã đánh giá mức độ đe dọa thông qua việc phân tích các yếu tố như tần suất xuất hiện bẫy, mức độ xâm lấn rừng và tác động của các hoạt động kinh tế - xã hội. Kết quả cho thấy, săn bắn là mối đe dọa nghiêm trọng nhất, đặc biệt là việc sử dụng bẫy và súng.

II. Đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên

Khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước Trong là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao nhất tại Việt Nam, với hệ thực vật và động vật phong phú. Ngoài chà vá chân nâu, khu vực này còn là nơi sinh sống của nhiều loài quý hiếm như Sao La, Bò tót và Mang Lớn. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại đây không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn góp phần duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

2.1. Hệ thực vật và động vật

Hệ thực vật tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước Trong bao gồm các loài cây gỗ quý như Gụ mật, Lim xanh và Dạ hương. Hệ động vật đa dạng với sự hiện diện của nhiều loài thú lớn, chim và bò sát. Đây là môi trường sống lý tưởng cho chà vá chân nâu và các loài linh trưởng khác.

2.2. Giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn hiệu quả chà vá chân nâu và các loài động vật hoang dã khác, nghiên cứu đề xuất các giải pháp như tăng cường tuần tra, kiểm soát săn bắn, phục hồi sinh cảnh và nâng cao nhận thức cộng đồng. Việc thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong là một bước quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và các loài nguy cấp.

III. Đánh giá sinh thái và thực tiễn

Nghiên cứu đã tiến hành đánh giá sinh thái toàn diện tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước Trong, tập trung vào các yếu tố như chất lượng rừng, nguồn thức ăn và tác động của con người. Kết quả cho thấy, mặc dù khu vực này vẫn duy trì được tính nguyên sinh cao, nhưng áp lực từ các hoạt động kinh tế - xã hội đang ngày càng gia tăng.

3.1. Chất lượng rừng và nguồn thức ăn

Chất lượng rừng tại khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước Trong được đánh giá là tốt, với diện tích rừng nguyên sinh chiếm tỷ lệ lớn. Tuy nhiên, sự suy giảm nguồn thức ăn do khai thác gỗ và chuyển đổi đất rừng đang ảnh hưởng đến sự tồn tại của chà vá chân nâu và các loài động vật khác.

3.2. Tác động của con người

Các hoạt động như khai thác gỗ, mở rộng nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng đang gây áp lực lớn lên khu bảo tồn Động Châu - Khe Nước Trong. Nghiên cứu đề xuất cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ để giảm thiểu tác động tiêu cực và bảo vệ hiệu quả đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu khu vực Đông Nam Á với 25 loài thú linh trưởng thuộc 3 họ chính. Trong số đó, Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) là loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm, được xếp hạng Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục Đỏ thế giới của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) năm 2019, đồng thời thuộc Nhóm IB theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ. Mặc dù có giá trị bảo tồn toàn cầu to lớn, quần thể loài này đang chịu sức ép nghiêm trọng từ tình trạng phân mảnh sinh cảnh và nạn săn bắt trái phép trên toàn dải Trường Sơn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu hụt các dữ liệu thực địa chuyên sâu về hiện trạng số lượng, cấu trúc bầy đàn và sinh thái phân bố của Chà vá chân nâu tại khu vực đề xuất thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Mục tiêu cụ thể của công trình là lượng hóa quy mô quần thể, xác định đặc tính phân bố theo không gian và đai cao, đồng thời đánh giá có hệ thống các mối đe dọa nhằm đề xuất phương án bảo tồn bền vững.

Nghiên cứu được triển khai từ tháng 6 năm 2017 đến tháng 8 năm 2017 trên phạm vi 22 tiểu khu với hơn 20.000 ha rừng tự nhiên thuộc vùng sinh thái đất thấp miền Trung rộng 500.000 ha. Kết quả khảo sát 68 đàn linh trưởng thực tế đã cung cấp luận cứ khoa học then chốt, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý tài nguyên rừng và phục vụ trực tiếp cho tiến trình chuyển hạng thành công Khu Bảo tồn Thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Công trình được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần thể linh trưởng (Primate Population Ecology) và mô hình đánh giá mối đe dọa sinh cảnh đa tiêu chí theo khung lý thuyết của Margoluis và Salafsky (2001). Về mặt phân loại học, nghiên cứu ứng dụng hệ thống phân loại cập nhật của Christian Roos và cộng sự (2014), xác định khu hệ linh trưởng Việt Nam gồm 25 loài thuộc 3 họ: Họ Cu li (Loridae), Họ Khỉ (Cercopithecidae) và Họ Vượn (Hylobatidae).

Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm sinh thái cốt lõi:

• Quần thể sinh học linh trưởng và động thái bầy đàn.
• Cấu trúc nhân khẩu học phân chia thành 5 nhóm tuổi: con con mới sinh (0 đến 8 tháng), con non (8 đến 18 tháng), con nhỡ (18 tháng đến 3 năm), con bán trưởng thành (trên 2,5 đến 4 năm) và con trưởng thành (trên 3,5 đến 4 năm).
• Sinh cảnh rừng nhiệt đới thường xanh đất thấp nguyên sinh trên núi đất.
• Mật độ và phân bố sinh thái theo đai cao địa hình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp ngoài thực địa với dữ liệu thứ cấp từ chuỗi quan trắc khí tượng 20 năm của trạm Khe Sanh và số liệu kiểm kê 48.527,16 ha đất lâm nghiệp địa phương.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu được thiết kế khoa học thông qua 30 tuyến khảo sát thực địa với chiều dài dao động từ 2,0 km đến 2,8 km mỗi tuyến, trải rộng trên 16 tiểu khu đại diện. Nhóm điều tra gồm 2 đến 3 thành viên di chuyển với tốc độ ổn định 1,0 đến 1,5 km/h trong khung giờ từ 7h00 đến 17h00. Mỗi tuyến được khảo sát lặp lại 3 ngày liên tục để giảm thiểu sai số quan sát. Đồng thời, phương pháp phỏng vấn bán định hướng được thực hiện với cán bộ kiểm lâm và người dân bản địa giàu kinh nghiệm đi rừng.

Lý do lựa chọn phương pháp điều tra tuyến thẳng (line transect) kết hợp hệ thống thông tin địa lý GIS (phần mềm MapInfo phiên bản 15) là khả năng chuẩn hóa tọa độ không gian chính xác, giúp định lượng trực quan sự phân bố của loài trong địa hình hiểm trở. Phương pháp đánh giá ma trận của Margoluis và Salafsky được áp dụng để chấm điểm định lượng 3 tiêu chí: phạm vi ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết, loại bỏ tính chủ quan khi phân cấp các nguy cơ.

Tiến trình điều tra thực địa chia thành 2 đợt khảo sát trọng điểm trong năm 2017:

• Đợt 1 từ ngày 8/6 đến 29/6/2017 tại 8 tiểu khu thuộc khu vực phía Đông.
• Đợt 2 từ ngày 3/8 đến 30/8/2017 tại 8 tiểu khu thuộc khu vực phía Tây.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp quá trình điều tra thực địa trên 30 tuyến đã đem lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

Thứ nhất, ghi nhận tổng cộng 68 đàn Chà vá chân nâu qua 90 lượt quan sát trực tiếp, với quy mô dao động từ 3 đến 50 cá thể mỗi đàn (trung bình đạt 13 đến 14,5 cá thể/đàn). Cơ cấu quy mô bầy đàn cho thấy: nhóm đàn nhỏ từ 3 đến 10 cá thể chiếm tỷ lệ cao nhất với 54,41% (37 đàn); nhóm đàn trung bình từ 11 đến 20 cá thể chiếm 23,53% (16 đàn); nhóm từ 21 đến 30 cá thể chiếm 16,18% (11 đàn); và nhóm đàn lớn trên 30 cá thể chiếm 5,88% (4 đàn).

Thứ hai, không gian phân bố có sự chênh lệch rõ nét giữa hai phân vùng: khu vực phía Tây ghi nhận 54 đàn (chiếm 79,41% tổng số đàn), trong khi khu vực phía Đông chỉ phát hiện 14 đàn (chiếm 20,59%).

Thứ ba, phân bố theo đai cao từ 208 m đến 914 m thể hiện sự tập trung không đồng đều: đai cao 400 đến 600 m chiếm mật độ cao nhất với 29 đàn (42,65%); đai cao 200 đến 400 m có 20 đàn (29,41%); đai cao 600 đến 800 m có 16 đàn (23,53%); và đai cao trên 800 m chỉ ghi nhận 3 đàn (4,41%).

Thứ tư, kết quả lượng hóa 4 mối đe dọa sinh cảnh xác định: Săn bắt, bẫy bắt động vật là nguy cơ nghiêm trọng nhất đạt 11 điểm (xếp hạng I); tiếp theo là khai thác gỗ đạt 8 điểm (xếp hạng II); khai thác vàng sa khoáng đạt 7 điểm (xếp hạng III); và thu hái lâm sản ngoài gỗ đạt 6 điểm (xếp hạng IV).

Thảo luận kết quả

Về mặt trình bày dữ liệu, các phát hiện được cấu trúc trực quan qua biểu đồ cột thể hiện tần suất quy mô đàn, kết hợp biểu đồ phân bố đai cao và bản đồ số chuyên đề xây dựng trên nền tảng MapInfo nhằm minh họa chính xác các tọa độ điểm bắt gặp cùng 9 vị trí cây ngủ cố định của loài.

Sự vượt trội về số lượng đàn tại phía Tây (79,41%) được giải thích bởi yếu tố sinh cảnh: khu vực phía Tây duy trì diện tích lớn rừng giàu thường xanh với tầng tán khép kín, cây gỗ lớn đường kính trên 40 cm và nguồn quả lá phong phú, đồng thời ít chịu áp lực từ hoạt động dân sinh hơn khu vực phía Đông. Đai cao 400 đến 600 m là vùng chuyển tiếp tối ưu về nhiệt ẩm, cung cấp nơi trú ẩn kín đáo tại các sườn dông thấp gần khe suối.

So với các nghiên cứu tại bán đảo Sơn Trà hay Nam Lào, quần thể Chà vá chân nâu tại Động Châu – Khe Nước Trong có quy mô đàn trung bình 13 đến 14,5 cá thể, phản ánh một quần thể đang phát triển ổn định, chưa bị chia cắt cực đoan. Điều này khẳng định giá trị bảo tồn sinh thái đặc biệt của dải rừng đất thấp nguyên sinh duy nhất còn sót lại ở miền Trung.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững quần thể Chà vá chân nâu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Thiết lập và tuần tra định kỳ 9 tuyến giám sát trọng điểm (các tuyến 12, 13, 16, 19, 22, 25, 26, 28 và 30) đi qua các tiểu khu 515, 517, 531, 532, 534, 535, 536 nơi có các điểm ngủ cố định. Mục tiêu tháo gỡ 85% bẫy thú cơ giới và ngăn chặn người xâm nhập trái phép trong giai đoạn 2020 - 2022. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Lệ Thủy.

• Triển khai chương trình hỗ trợ sinh kế và giao khoán bảo vệ rừng cho 78,9% đồng bào dân tộc Vân Kiều tại 2 xã vùng đệm Kim Thủy và Lâm Thủy. Mục tiêu giảm 50% áp lực khai thác lâm sản tự nhiên và chấm dứt thói quen đặt bẫy trong vòng 3 năm (2020 - 2023). Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Lệ Thủy phối hợp với các tổ chức bảo tồn trong nước và quốc tế.

• Ứng dụng công nghệ bẫy ảnh tự động kết hợp phần mềm quản lý dữ liệu tuần tra SMART trên toàn bộ 22 tiểu khu, thực hiện quan trắc định kỳ 6 tháng một lần từ quý II năm 2021 nhằm theo dõi biến động số lượng cá thể. Chủ thể thực hiện: Bộ phận Kỹ thuật và Nghiên cứu khoa học của Khu bảo tồn.

• Tăng cường cắm mốc ranh giới và lập chốt kiểm soát liên ngành tại các điểm nóng giáp ranh như tiểu khu 527, 532, 536, 538, nhằm triệt xóa 100% tình trạng khai thác gỗ và khai thác vàng sa khoáng trái phép trước năm 2022. Chủ thể thực hiện: Lực lượng Kiểm lâm cơ động phối hợp với Công an và Ban chỉ huy Quân sự địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng Kiểm lâm: Khai thác bản đồ định vị không gian 68 đàn và ma trận 4 mối đe dọa để thiết kế kế hoạch tuần tra thực địa và bố trí các trạm chốt bảo vệ rừng hiệu quả.

• Nhà khoa học, chuyên gia sinh thái học và bảo tồn linh trưởng: Sử dụng số liệu thực chứng về cấu trúc 5 nhóm tuổi và hành vi bầy đàn của loài Chà vá chân nâu để phục vụ các công trình nghiên cứu so sánh về sinh thái học động vật hoang dã.

• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học: Tham khảo khung phương pháp luận điều tra 30 tuyến transect chuẩn mực, kỹ thuật xử lý dữ liệu GIS trên MapInfo và phương pháp đánh giá rủi ro sinh thái Margoluis - Salafsky.

• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan tài trợ bảo tồn quốc tế: Tiếp cận bộ số liệu khoa học toàn diện về 20.000 ha rừng nhiệt đới thường xanh đất thấp để xây dựng hồ sơ tài trợ và giải ngân các dự án bảo tồn đa dạng sinh học dải Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

Quần thể Chà vá chân nâu tại Khu bảo tồn Động Châu – Khe Nước Trong có quy mô như thế nào? Nghiên cứu đã ghi nhận 68 đàn linh trưởng qua 90 lượt quan sát thực địa. Kích thước đàn dao động từ 3 đến 50 cá thể, đạt mức trung bình 13 đến 14,5 cá thể mỗi đàn. Cơ cấu bầy đàn chủ yếu là các nhóm nhỏ từ 3 đến 10 cá thể, chiếm 54,41% tổng số đàn khảo sát.

Tại sao Chà vá chân nâu lại phân bố tập trung chủ yếu ở khu vực phía Tây? Khu vực phía Tây ghi nhận tới 54 đàn (chiếm 79,41%) nhờ sở hữu trạng thái rừng giàu nguyên sinh với độ tàn che lớn và cấu trúc nhiều tầng tán. Đây là nguồn cung cấp thức ăn dồi dào và nơi trú ẩn an toàn, ít bị con người tác động so với rừng nghèo ở phía Đông.

Loài Chà vá chân nâu thường xuất hiện phổ biến nhất ở đai cao nào? Kết quả khảo sát trên các độ cao từ 208 m đến 914 m cho thấy đai cao từ 400 đến 600 m tập trung mật độ cao nhất với 29 đàn (chiếm 42,65%). Môi trường rừng thường xanh ở đai cao này có độ ẩm thích hợp và nhiều cây gỗ lớn làm nơi ngủ đêm.

Mối đe dọa nào đang tác động nghiêm trọng nhất đến sự tồn tại của loài? Theo ma trận đánh giá của Margoluis và Salafsky, hoạt động săn bắt và bẫy bắt động vật là mối đe dọa nguy hiểm nhất, đạt điểm cao nhất với 11 điểm (hạng I). Tình trạng đặt bẫy dây phanh vẫn diễn ra lén lút tại các tiểu khu giáp ranh, đe dọa trực tiếp tính mạng đàn linh trưởng.

Những giải pháp giám sát thực địa nào được ưu tiên triển khai đầu tiên? Giải pháp ưu tiên hàng đầu là thiết lập và vận hành 9 tuyến tuần tra chuyên đề qua các tiểu khu 515, 517, 531, 532, 534, 535 và 536. Lực lượng kiểm lâm cần tập trung phá hủy các tuyến bẫy cũ và kiểm soát nghiêm ngặt các điểm ngủ cố định của các đàn linh trưởng lớn.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập bộ dữ liệu thực chứng đầu tiên và toàn diện về quần thể Chà vá chân nâu tại Động Châu – Khe Nước Trong với 68 đàn và quy mô trung bình 13 đến 14,5 cá thể mỗi đàn.
• Xác định sinh cảnh rừng giàu phía Tây (chiếm 79,41% số đàn) và đai cao 400 đến 600 m (chiếm 42,65% số đàn) là vùng phân bố sinh thái cốt lõi của loài.
• Định lượng và phân cấp 4 mối nguy cơ sinh cảnh, trong đó nạn bẫy bắt thú rừng được nhận diện là đe dọa cấp bách nhất với 11 điểm rủi ro.
• Cung cấp cơ sở khoa học then chốt phục vụ việc thành lập và nâng cấp thành công Khu Bảo tồn Thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong trên diện tích hơn 20.000 ha.
• Đề xuất hệ thống 9 tuyến tuần tra trọng điểm cùng chiến lược sinh kế bền vững cho 78,9% đồng bào bản địa Vân Kiều trong giai đoạn 2020 - 2025.

Đóng góp lớn nhất của công trình là giải quyết khoảng trống thông tin sinh thái về loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm tại dải rừng đất thấp miền Trung. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi Ban Quản lý Khu bảo tồn cần khẩn trương số hóa dữ liệu giám sát bằng hệ thống SMART và tăng cường hợp tác đa ngành để bảo vệ toàn vẹn nguồn gen quý giá này. Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp cận toàn văn luận văn để ứng dụng trực tiếp vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học thực địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt nam là một quốc gia có mức độ đa dạng các loài thú linh trƣởng rất cao ở Khu vực Đông Nam Á. Hiện nay, các nhà khoa học đã xác định đƣợc 25 loài thú linh trƣởng thuộc 3 họ chính: Họ Culi (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vƣợn (Hylobatidae) tại Việt Nam. Ngoài sự đa dạng về loài, Việt Nam là quốc gia có số lƣợng loài thuộc nhóm đặc hữu cao nhất thế giới, bên cạnh một số quốc gia có mức đặc hữu cao nhƣ Brazil, Indonesia, Madagasca. Tuy nhiên, do áp lực săn và bị mất sinh cảnh sống nên các quần thể động vật hoang dã nói chung và các loài linh trƣởng nói riêng đang bị suy giảm nhanh chóng, đứng trƣớc nguy cơ bị tuyệt chủng cao.

Khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nƣớc Trong ( au đây gọi t t là khu vực Động Châu - Khe Nước Trong) nằm ở huyện Lệ Thủy, phía Tây Nam tỉnh Quảng Bình, giáp với biên giới Việt Nam - Lào và KBTTN Bắc Hƣớng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Khu vực này có diện t ch khoảng hơn 20.000 ha, bao gồm chủ yếu là rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn t nh chất nguyên sinh nằm trong Vùng sinh thái Đất thấp miền Trung rộng lớn (khoảng 500.000 ha) kéo dài dọc biên giới Việt Nam - Lào từ huyện Minh Hóa nối liền với các huyện Bố Trạch, Quảng Ninh và Lệ Thủy tỉnh Quảng Bình sang huyện Hƣớng Hóa tỉnh Quảng Trị. Đây là một trong những khu vực có diện tích rừng tự nhiên liên tục rộng lớn nhất ở Việt Nam và chỉ còn thấy tồn tại ở một vài khu vực dọc biên giới Việt- Lào. Đặc biệt khu vực Động Châu - Khe Nƣớc Trong còn bảo tồn đƣợc một diện tích lớn kiểu rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn tính chất nguyên sinh trên vùng đất thấp.

Kiểu rừng đã trở nên rất hiếm ở Việt Nam do bị tác động mạnh và bị thu hẹp ở các vùng khác. Về động vật bƣớc đầu đã ghi nhận sự tồn tại của nhiều loài động vật quý hiếm nhƣ Bò tót, Sao La, Mang Lớn, Chà vá chân nâu, Thỏ vằn, Trĩ sao, Hồng hoàng vv Về thực vật có nhiều loài qu hiếm nhƣ: Gụ mật, Gụ 2 lau, Lim xanh, Vù hƣơng, Re hƣơng, Dạ hƣơng Khu vực Động Châu - Khe Nƣớc Trong đƣợc tổ chức Bảo tồn Chim Thế giới công nhận là một trong 62 vùng chim quan trọng và đặc hữu của Việt Nam (2002). Chà vá chân nâu là loài đặc hữu của Việt Nam, Lào và Căm Pu Chia, là loài có nghĩa bảo tồn toàn cầu, đƣợc phân hạng ở mức Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ các loài bị đe dọa của Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên thế giới IUCN 2019 , Phụ lục I của CITES 2015. Ở phạm vi Quốc gia loài này đƣợc xếp ở mức Nguy cấp EN trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 , và có tên trong nhóm IB của Nghị Định 06/2019/NĐ-CP của Ch nh phủ nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Ở Việt Nam Chà vá chân nâu phân bố dọc dãy Trƣờng Sơn khu vực giáp biên giới Việt Nam - Lào. Giới hạn phân bố ph a bắc là tỉnh Nghệ n và giới hạn ph a nam là tỉnh Đăk Lăk .Ngoài ra Chà vá chân nâu còn có ở bán đảo Sơn Trà, Đà N ng Van Peenan, 1969. Nằm trong khu vực phân bố tự nhiên của Chà vá chân nâu, KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong là một trong số ít các khu vực đang bảo tồn đƣợc một diện tích lớn rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn tính chất nguyên sinh trên vùng đất thấp. Đồng thời khu vực này nằm trong vùng sinh thái đất thấp miền Trung rộng lớn đƣợc đánh giá là một trong các trung tâm đa dạng sinh học của thế giới.

Từ trƣớc đến nay chƣa có cuộc điều tra chuyên sâu nào về loài Chà vá chân nâu đƣợc thực hiện tại khu vực này. Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Đánh giá hiện trạng quần thể loài chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus (Linnaeus, 1771) tại khu vực đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nƣớc Trong, tỉnh Quảng Bình”. Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung vào làm cơ sở dữ liệu khoa học đƣa ra các đề xuất, hƣớng giải quyết nhằm quản lý và bảo tồn quần thể loài Chà vá chân nâu nói riêng và các loài động vật hoang dã nói chung tại khu vực Động Châu - Khe Nƣớc Trong. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Phân loại thú linh trƣởng ở Việt Nam 1. Đặc điểm chung của thú linh trưởng Bộ Linh trƣởng (Primates) hay còn gọi là Bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật. Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xƣơng sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú Linh trƣởng đƣợc đặc trƣng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xƣơng cẳng tay, xƣơng cánh tay khớp động với xƣơng bả vai và có thể quay quanh trục của nó.

Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xƣơng đai ngực luôn có xƣơng đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trƣớc một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo. Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trƣớc giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tƣ thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não.

Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài. Đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống. Hai hố mắt gần nhau, mắt hƣớng về trƣớc tạo nên kiểu nhìn lƣỡng hình. Thể tích hộp sọ tƣơng đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ.

Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá tiến bộ của thú Linh trƣởng. Trong não, áo não mới phát triển mạnh cả về thể tích và khối lƣợng. Thùy khứu giác giảm nhiều. Cùng với sự phát triển áo não mới là sự phát triển số lƣợng khe rãnh trên bán cầu não.

Não trƣớc có hai bán cấu với k ch thƣớc lớn và trùm lên nhiều phần não khác. Liên quan đến sự phát triển áo não mới là sự 4 phát triển các phản xạ thần kinh có điều kiện và các đặc điểm tâm sinh lý (Phạm Nhật, 2002). Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam Cho đến nay đã có rất nhiều nhà khoa học trong nƣớc và quốc tế nghiên cứu về khu hệ thú Linh trƣởng ở Việt Nam và đƣa ra nhiều quan điểm phân loại thú Linh trƣởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các tác giả (bảng 1. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú Linh trƣởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ; trong khi đó Groves 2004 chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài.

Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh 2009 cũng đã liệt kê 25 loài thú linh trƣởng thuộc 3 họ khác nhau đƣợc ghi nhận ở Việt Nam Năm 2010 Van Ngoc Thinh et al, căn cứ vào dữ liệu phân tích về gen, âm học và hình thái đã mô tả loài vƣợn mới ở dãy Trƣờng Sơn. Tên Vƣợn má hung trung bộ (Nomascus annamensis Van Ngoc Thinh, Mootnick, Vu Ngoc Thanh, Nadler, Roos, 2010). Trong khi đó hệ thống phân loại thú linh trƣởng của Blair et al (2011), thì khu hệ linh trƣởng của Việt Nam gồm 26 loài và phân loài thuộc 3 họ. Hai loài mới so với danh lục của Groves (2004) là Khỉ đuôi dài côn đảo (Caenolestes condorensis Albuja and Patterson, 1996) và Vƣợn má hung Trung Bộ (Nomascus annamensis, Van Ngoc Thinh, Mootnick, Vu Ngoc Thanh, Nadler, roos, 2010).

Nadler (2012) đã liệt kê hệ thống phân loại linh trƣởng ở Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. Theo Christian Roos et al, 2013 thì khu hệ linh trƣởng Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. Mới đây nhất là theo phân loại linh trƣởng Châu Á của Roos et al (2014) thì khu hệ thú linh trƣởng Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. So với hệ thống phân loại của Marye.

Blair và cộng sự (2011) thì hệ thống 5 phân loại này không có Khỉ đuôi dài côn đảo (Caenolestes condorensis Albuja and Patterson, 1996). Tuy có sự khác nhau về số lƣợng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú Linh trƣởng ở Việt Nam có 3 họ ch nh: Họ Cu li (Loridae), họ Khỉ Cercopithecidae và họ Vƣợn Hylobatidae). Tổng kết về phân loại thú Linh trƣởng ở VN theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) 2011 3 26 Blair et al (2011) 2013 3 25 Roos et al (2013) 2014 3 25 Roos et al (2014) Trong luận văn này, việc sử dụng hệ thống phân loại thú Linh trƣởng sẽ theo hệ thống phân loại của Roos và cộng sự 2014 vì đây là hệ thống phân loại mới nhất, phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trƣởng Việt Nam và đƣợc các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi. Theo hệ thống phân loại này, khu hệ thú Linh trƣởng Việt Nam đƣợc trình bày ở bảng 1.

Phân loại thú Linh trƣởng ở Việt Nam theo Christian Roos (2014) Tên Việt Nam Tên khoa học I Họ Cu li Loridae 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis (Lacepede, 1800) 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus (Bonhote, 1907) II Họ khỉ Cercopithecidae 3 Khỉ mặt đỏ Macaca arctoides (I.