Danh Từ và Danh Ngữ: Vấn Đề Chuyển Dịch Anh - Việt

Nghiên cứu về danh ngữ không phải là một vấn đề mới. Đã có nhiều công trình nghiên cứu và bài báo của các… 140 trang · Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh · 2008.

• Tác giả: Đào Nguyên Phượng
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh
• Đề tài: Danh Từ/Danh Ngữ Và Vấn Đề Chuyển Dịch Anh - Việt (qua bản dịch cuốn Cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer của Mark Twain)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ ngữ văn
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài và phạm vi nghiên cứu
• Lịch sử vấn đề
• Phương pháp nghiên cứu và tư liệu nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN TÍNH [± ĐẾM ĐƯỢC] CỦA DANH TỪ
• 1.1. Khái niệm danh từ và danh từ [±đếm được]
• 1.2. Những vấn đề dịch thuật liên quan đến loại từ
• 1.2.1. Khái quát về loại từ
• 1.2.2. Những lỗi dịch thuật liên quan đến loại từ
• 1.2.2.1. Dịch thiếu loại từ
• 1.2.2.2. Dịch thừa loại từ
• 1.2.2.3. Dịch sai loại từ
• 1.3. Những vấn đề dịch thuật liên quan đến dịch định ngữ
• 1.3.1. Định ngữ là đại từ chỉ xuất this (these), that (those)
• 1.3.2. Định ngữ trang trí (hay định ngữ miêu tả) và định ngữ hạn định
• 1.3.3. Định ngữ chỉ số thứ tự
• 1.3.4. Định ngữ bao hàm ý đơn nhất
• 1.3.5. Định ngữ là mệnh đề hay tiểu cú (liên hệ)
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN PHẠM TRÙ SỐ CỦA DANH TỪ /DANH NGỮ
• 2.1. Khái niệm số
• 2.2. Sự biến đổi hình thái của danh từ
• 2.2.1. Sự biến đổi hình thái chủ yếu
• 2.2.2. Các trường hợp đặc biệt
• 2.2.2.1. Những danh từ chỉ có số phức, tận cùng bằng –s
• 2.2.2.2. Những danh từ chỉ có số phức, không tận cùng bằng –s
• 2.2.2.3. Những danh từ chỉ có số đơn, tận cùng bằng –s
• 2.2.2.4. Những danh từ vừa là số đơn, vừa là số phức, tận cùng bằng –s
• 2.2.2.5. Những danh từ vừa là số đơn, vừa là số phức, không tận cùng bằng –s
• 2.3. Sự phù hợp và tuyển chọn số trong danh ngữ
• 2.3.1. Sự phù hợp
• 2.3.2. Sự tuyển chọn
• 2.3.2.1. Những từ chọn danh từ trung tâm số đơn
• 2.3.2.2. Những từ chọn danh từ trung tâm số phức
• 2.3.2.3. Những từ chọn trung tâm số đơn hoặc số phức
• 2.4. Sự phù hợp giữa đại từ và tiền sở chỉ của nó
• 2.4.1. Bản chất của mối quan hệ phù hợp
• 2.4.2. Sự phù hợp ngôi – số giữa đại từ nhân xưng và tiền sở chỉ
• 2.4.2.1. Với tập hợp và bộ phận
• 2.4.2.2. Với sự kết hợp
• 2.5. Sự phù hợp giữa chủ ngữ và động từ
• 2.5.1. Sự phù hợp đơn giản
• 2.5.2. Các trường hợp phá vỡ quy tắc phù hợp đơn giản
• 2.5.2.1. Với danh từ tập hợp số đơn và cấu trúc danh từ định lượng rõ ràng về số
• 2.5.2.2. Với danh ngữ đo lường
• 2.5.2.3. Với cấu trúc tỷ lệ
• 2.5.2.4. Với quan hệ nối
• 2.5.2.5. Với nghi vấn từ
• 2.5.2.6. Với cấu trúc one of X who …
• 2.5.2.7. Với Any và none, either và neither với tư cách là những định ngữ nối trung tâm
• 2.5.2.8. Với câu chẻ (nhấn mạnh chủ ngữ)
• 2.5.3. Sự kết hợp trong chủ ngữ
• 2.5.3.1. Với neither … nor
• 2.5.3.2. Với not only … but also
• 2.5.3.3. Với and not hay but not
• 2.6. Vấn đề dịch Số trong tiếng Việt
• 2.6.1. Trường hợp số đơn
• 2.6.1.1. Với a/an, one
• 2.6.1.2. Với each, every
• 2.6.2. Trường hợp số phức
• 2.6.2.1. Với số từ
• 2.6.2.2. Với lượng ngữ chỉ số lượng không xác định
• 2.6.2.3. Với phân lượng từ
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN TÍNH [±XÁC ĐỊNH] CỦA DANH NGỮ
• 3.1. Khái niệm tính xác định
• 3.2. Tính [± xác định] trong tiếng Anh
• 3.2.1. Quán từ xác định The
• 3.2.2. Từ chỉ xuất this (these), that (those)
• 3.2.3. Quán từ bất định a(n)
• 3.3. Tính [±xác định] trong tiếng Việt
• 3.3.1. Phương tiện biểu đạt tính xác định
• 3.3.2. Phương tiện biểu đạt tính không xác định
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐẠI TỪ
• 4.1. Khái niệm đại từ
• 4.2. Đại từ trong tiếng Anh
• 4.3. Đại từ trong tiếng Việt
• 4.4. So sánh các tiểu loại đại từ tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.5. Những vấn đề về dịch đại từ nhân xưng
• 4.6. Vấn đề dịch “sở hữu”
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG CHỈ DẪN THUẬT NGỮ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Danh Từ Danh Ngữ Trong Dịch Thuật

Nghiên cứu về danh ngữ không phải là một vấn đề mới. Đã có nhiều công trình nghiên cứu và bài báo của các nhà ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu viết về danh ngữ tiếng Việt và tiếng Anh trên các phương diện: cấu trúc, thành phần, đặc điểm cấu tạo, quan hệ ngữ nghĩa giữa thành phần phụ và thành phần chính. Tuy nhiên, còn ít công trình nghiên cứu danh ngữ tiếng Anh trong sự đối chiếu với tiếng Việt. Danh ngữ tiếng Anh chiếm tỷ lệ lớn về số lượng trong cấu trúc câu, lại có cấu trúc nội tại phức tạp. Điều này gây không ít khó khăn cho công tác biên dịch từ tiếng Anh sang một ngôn ngữ khác, đặc biệt là tiếng Việt, một ngôn ngữ đơn lập điển hình có các quan hệ ngữ pháp không được diễn đạt trong nội bộ từ mà phải thông qua ba phương thức chủ yếu: trật tự từ, hư từ và ngữ điệu. Luận án đã chọn tác phẩm Cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer với nguyên tác bằng tiếng Anh của Mark Twain và bản dịch bằng tiếng Việt của Nguyễn Tuấn Quang (1984) để khảo sát, đối chiếu việc chuyển dịch danh ngữ tiếng Anh và tiếng Việt.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Danh Từ và Danh Ngữ

Việc nghiên cứu ngữ, đặc biệt là ngữ danh từ, được nhiều nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nước quan tâm và đi sâu miêu tả. Ta thấy có các công trình của O. Jerpersen (1924) [1958] với The Philosophy of Grammar, N. Chomsky (1965) với Aspects of the Theory of Syntax, R. Asher (Editor-in-Chief)(1994) với The Encyclopedia of Language and Linguistics, D.Geoffrey Pullum (2002) với The Cambridge Grammar of the English language. Trong cuốn The Noun Phrase, xuất bản năm 2004, Jan Rijkhoff đã đưa ra một mô hình ngữ nghĩa để mô tả cấu trúc bên dưới của bất kỳ ngôn ngữ tự nhiên nào. Ông phân tích danh ngữ như một hệ thống cấp bậc ngữ nghĩa cung cấp bốn bổ ngữ danh từ có liên quan đến chất lượng, số lượng, vị trí và diễn ngôn.

1.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Dịch Thuật Danh Từ Danh Ngữ

Phương pháp phân tích ngữ nghĩa – cú pháp: để tìm ra cấu trúc danh ngữ trong câu cũng như cấu trúc các thành tố trong nội bộ danh ngữ. Phương pháp so sánh - đối chiếu: được sử dụng để tìm những nét tương đồng cũng như dị biệt trong cấu trúc danh ngữ tiếng Anh và tiếng Việt. Từ đó đưa ra hướng dịch thuật để có một bản dịch chuyển tải được đầy đủ ý của văn bản gốc. Các ví dụ trích dẫn được lấy từ tác phẩm nguyên tác tiếng Anh The Adventures of Tom Sawyer của Mark Twain, Collier Books, New York, N., 1962 và bản dịch tiếng Việt Cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer của Nguyễn Tuấn Quang, NXB. Măng Non, TP. Hồ Chí Minh, 1984.

II. Thách Thức Dịch Thuật Danh Từ Đếm Được Anh Việt

Người ta thường dựa vào tính [± đếm được] hay tính [± đơn vị] để phân loại danh từ. Tính [± đếm được] thường được hiểu là [± khả năng] kết hợp được với quán từ và yếu tố chỉ lượng. Allan (1980) đều cho rằng thế đối lập [± đếm được] là một trong những đặc trưng tiêu biểu nhất của các đơn vị định danh trong các ngôn ngữ nói chung. Theo Cao Xuân Hạo (1998), chỉ riêng sự có mặt của thế đối lập [± đếm được] cũng đủ để khu biệt danh từ và danh ngữ với các từ loại và ngữ đoạn khác, và mặt khác, khó lòng có thể quan niệm nổi một ngôn ngữ lại không biết đến thế đối lập này trong ngữ pháp của nó. Sự phân biệt này dựa vào việc thừa nhận hay không đối tượng có thể [± đếm được] (đối tượng đó có thể là cá thể hoặc tập thể).

2.1. Phân Loại Danh Từ Đếm Được và Không Đếm Được

Danh từ đếm được trong tiếng Anh chỉ một lớp những thực thể riêng lẻ của cùng một loại. Những thực thể đơn lẻ này là những phần nhỏ nhất theo nghĩa là chúng không thể được chia thành những phần nhỏ hơn cùng loại mà được xem như là một tổng thể. Ví dụ: “A boy” gồm có đầu, tay, chân, mắt, mũi, v. nhưng bản thân từng phần này không tạo nên được cái nghĩa “boy”, mà là tổng hợp của tất cả các bộ phận mới tạo nên cái nghĩa “boy” ấy. Những danh từ thuộc loại này có thể đếm được, có hình thức số, có thể kết hợp với số đếm hoặc lượng từ (one, two, several, every, each,…), và mạo từ bất định a/an.

2.2. Danh Từ Khối và Vấn Đề Dịch Thuật

Tên gọi danh từ khối cũng có thể gây hiểu lầm với những danh từ chỉ dùng để chỉ chất liệu, vì từ “khối” thường gợi lên trong tâm tưởng chúng ta hình ảnh những vật không hình thù, không phân lập. Nhưng sự phân biệt chất liệu và vật thể trong ngôn ngữ và trong thực tế khách quan không hề đồng nhất. Trong một công trình bàn về danh từ khối, T. Burge (1979) đã khẳng định: Không phải hễ là danh từ khối thì luôn luôn chỉ chất liệu, những danh từ khối như fruit (trái cây), clothing (quần áo), apparatus (bộ dụng cụ), hardware (đồ ngũ kim), đều không hề chỉ chất liệu, mà chỉ vật thể.

III. Dịch Thuật Danh Từ Danh Ngữ Vấn Đề Loại Từ Trong Anh Việt

Loại từ là một từ được một vài ngôn ngữ dùng để phân loại danh từ dựa vào nghĩa của nó. Trong ngôn ngữ có loại từ, một danh từ có thể có hay không có loại từ đi kèm để chỉ sự phân loại dựa trên khái niệm của vật được nói đến của danh từ và thường được dùng để đếm. Loại từ không phải là đơn vị ngữ pháp mà là đơn vị từ vựng. Một ngôn ngữ có thể có hàng trăm loại từ. Ví dụ, trong tiếng Nhật, loại từ dùng cho người là nin, và được dùng để đếm người. Chẳng hạn như: san-nin no seito = ba sinh viên; san-nin no sensei = ba giáo viên.

3.1. Chức Năng và Đặc Điểm Của Loại Từ

Loại từ phù hợp với sở chỉ của danh từ, chứ không phải với chính danh từ đó. Bởi vì loại từ là từ, chứ không phải là những chức năng ngữ pháp nên không hiếm trường hợp loại từ được lấy từ những ngôn ngữ khác. Ở khía cạnh này, chúng rất giống với những từ đo lường. Khi ta đếm ly cà phê ta không cần biết đó là loại ly gì hay loại cà phê nào. Tuy nhiên, không phải tất cả loại từ đều là từ đo lường. Dixon (1986), loại từ là những đơn vị từ vựng tự do, xuất hiện trong cùng danh ngữ với danh từ mà nó bổ nghĩa.

3.2. Loại Từ Trong Tiếng Việt và Dịch Thuật

Phần lớn danh từ tiếng Việt không đếm được, cho nên để có thể cá thể hóa hoặc đếm thì người ta phải dùng tổ hợp [loại từ (danh từ chỉ đơn vị) + danh từ không đếm được]. Theo Nguyễn Tài Cẩn (1977), loại từ là những từ chỉ đơn vị tự nhiên như anh, ông, con, cái, cuốn …. Nó kết hợp với những từ chỉ đơn vị quy ước như tấn, tạ, cân, thước, lít… tạo thành một loại gọi là những từ chỉ đơn vị. Những từ chỉ đơn vị có khả năng kết hợp với số đếm nên được xếp vào loại danh từ đếm được.

IV. Phạm Trù Số Của Danh Từ Danh Ngữ và Dịch Thuật

Chương hai đề cập đến vấn đề Số trong danh ngữ tiếng Anh và tiếng Việt: khái niệm về Số (như một phạm trù), phạm vi áp dụng của Số và các vấn đề liên quan đến việc dịch Số. Một số lỗi trong việc dịch lượng từ cũng được nêu lên ở chương này.

4.1. Sự Biến Đổi Hình Thái Của Danh Từ Theo Số

Sự biến đổi hình thái chủ yếu của danh từ theo số trong tiếng Anh thường là thêm '-s' hoặc '-es' vào cuối từ để biểu thị số nhiều. Tuy nhiên, có nhiều trường hợp đặc biệt cần lưu ý, ví dụ như những danh từ chỉ có số phức, tận cùng bằng –s (như news, physics), những danh từ chỉ có số phức, không tận cùng bằng –s (như people, cattle), và những danh từ vừa là số đơn, vừa là số phức (như sheep, deer).

4.2. Vấn Đề Dịch Thuật Số Đơn và Số Nhiều Trong Tiếng Việt

Trong tiếng Việt, phạm trù số không được thể hiện rõ ràng như trong tiếng Anh. Để biểu thị số nhiều, người ta thường sử dụng các lượng từ chỉ số lượng không xác định (như nhiều, vài, một số) hoặc các phân lượng từ (như tất cả, mỗi). Việc dịch thuật từ tiếng Anh sang tiếng Việt cần chú ý đến ngữ cảnh để lựa chọn cách diễn đạt phù hợp, tránh dịch máy móc gây khó hiểu.

V. Tính Xác Định Của Danh Ngữ và Thách Thức Dịch Thuật

Chương ba của luận văn nói về tính [±xác định] của danh ngữ và các phương tiện thể hiện nó trong tiếng Anh và tiếng Việt.

5.1. Quán Từ Xác Định The và Vấn Đề Dịch Thuật

Quán từ xác định 'the' trong tiếng Anh được sử dụng để chỉ một đối tượng cụ thể, đã được đề cập trước đó hoặc được biết đến bởi cả người nói và người nghe. Trong tiếng Việt, không có quán từ tương đương, do đó, người dịch cần sử dụng các phương tiện khác để biểu thị tính xác định, ví dụ như sử dụng các từ 'này', 'kia', hoặc lặp lại danh từ.

5.2. Tính Xác Định Trong Tiếng Việt và Phương Tiện Biểu Đạt

Trong tiếng Việt, tính xác định có thể được biểu thị bằng nhiều phương tiện khác nhau, bao gồm trật tự từ, ngữ cảnh, và các từ chỉ định (như 'này', 'kia', 'đó'). Việc xác định đúng tính xác định của danh ngữ trong tiếng Anh và chuyển tải nó một cách chính xác sang tiếng Việt là một thách thức quan trọng trong dịch thuật.

VI. Dịch Thuật Đại Từ Nhân Xưng Anh Việt Những Lưu Ý Quan Trọng

Chương bốn viết về đại từ và so sánh các tiểu loại đại từ trong tiếng Anh và tiếng Việt. Chương này đi sâu vào việc nghiên cứu cách chuyển dịch đại từ nhân xưng và sở hữu từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đồng thời rút ra một số lỗi của dịch giả khi dịch đại từ trong tác phẩm Cuộc phiêu lưu của Tom Xo-Yơ.

6.1. So Sánh Đại Từ Nhân Xưng Trong Hai Ngôn Ngữ

Hệ thống đại từ nhân xưng trong tiếng Anh và tiếng Việt có nhiều điểm khác biệt. Tiếng Anh sử dụng các đại từ 'I', 'you', 'he', 'she', 'it', 'we', 'they' để chỉ ngôi và số. Tiếng Việt có hệ thống đại từ phức tạp hơn, với nhiều từ xưng hô khác nhau tùy thuộc vào tuổi tác, địa vị xã hội, và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Việc lựa chọn đại từ phù hợp trong dịch thuật là rất quan trọng để đảm bảo tính tự nhiên và chính xác của bản dịch.

6.2. Vấn Đề Dịch Thuật Đại Từ Sở Hữu và Ngữ Cảnh

Việc dịch đại từ sở hữu từ tiếng Anh sang tiếng Việt cũng đòi hỏi sự cẩn trọng. Trong tiếng Anh, đại từ sở hữu (như 'my', 'your', 'his', 'her', 'its', 'our', 'their') thường đứng trước danh từ. Trong tiếng Việt, có nhiều cách để biểu thị sở hữu, ví dụ như sử dụng giới từ 'của' hoặc sử dụng các cấu trúc ngữ pháp khác. Việc lựa chọn cách diễn đạt phù hợp phụ thuộc vào ngữ cảnh cụ thể.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cấu trúc cú pháp của các ngôn ngữ tự nhiên, danh ngữ (noun phrase) chiếm tỷ lệ từ 60% đến 70% tổng số các thành phần câu, đóng vai trò nòng cốt trong việc biểu đạt các tham tố của sự tình. Tuy nhiên, sự khác biệt loại hình học sâu sắc giữa tiếng Anh – một ngôn ngữ biến hình có lịch sử hòa kết, và tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập điển hình diễn đạt quan hệ ngữ pháp bằng trật tự từ, hư từ và ngữ điệu, tạo ra nhiều rào cản dịch thuật phức tạp.

Luận văn thạc sĩ ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh của tác giả Đào Nguyên Phượng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Dũng tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM, bảo vệ năm 2008), tập trung giải quyết bài toán chuyển dịch danh từ và danh ngữ giữa hai ngôn ngữ này. Nghiên cứu xác định mục tiêu làm rõ các tương đồng và dị biệt về mặt cấu trúc ngữ nghĩa – cú pháp, khảo sát tính đếm được, phạm trù số, tính xác định và hệ thống đại từ. Phạm vi ngữ liệu được khảo sát chuyên sâu qua 33 chương của tác phẩm kinh điển The Adventures of Tom Sawyer của Mark Twain (bản gốc tiếng Anh năm 1962) và bản dịch tiếng Việt Cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer của dịch giả Nguyễn Tuấn Quang (1984). Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc giúp giảm thiểu khoảng 35% đến 40% các lỗi sai phổ biến trong biên dịch văn học và dịch thuật chuyên ngành Anh - Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết ngữ pháp hiện đại và ngôn ngữ học so sánh đối chiếu:

• Mô hình ngữ nghĩa danh ngữ thứ bậc của Jan Rijkhoff (2004) với 4 tầng bổ ngữ liên quan đến phẩm chất, số lượng, vị trí và diễn ngôn; kết hợp lý thuyết cấu trúc danh ngữ tiếng Anh của Evelien Keizer (2007) và ngữ pháp chuẩn mực Cambridge của Rodney Huddleston và Geoffrey Pullum (2002).
• Hệ thống lý thuyết ngữ pháp tiếng Việt và phân loại danh từ của các học giả hàng đầu như Nguyễn Tài Cẩn (1975), Cao Xuân Hạo (1998, 2001), Diệp Quang Ban (1991, 1992) và Nguyễn Thị Ly Kha (2000).

Các khái niệm then chốt được phân định chặt chẽ bao gồm:

• Tính [± đếm được] và tính [± đơn vị]: Phân biệt rõ danh từ khối, danh từ cá thể và danh từ đơn vị tự nhiên.
• Loại từ (Classifiers): Đơn vị từ vựng có chức năng cá thể hóa sự vật hoặc đo lường khối lượng để phục vụ việc đếm.
• Phạm trù số và tính xác định: Sự tương phản hình thái số đơn – số phức, quán từ xác định (the), bất định (a/an) và các từ chỉ xuất (this/that).

Phương pháp nghiên cứu

• Cỡ mẫu và ngữ liệu: Nghiên cứu thu thập và phân tích hơn 520 ngữ đoạn danh từ tiêu biểu từ 320 trang văn bản đối chiếu song ngữ giữa nguyên tác Anh ngữ và bản dịch tiếng Việt.
• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu có chủ đích theo 4 nhóm chủ đề ngữ pháp lớn (loại từ, phạm trù số, tính xác định, đại từ), ưu tiên các cấu trúc đa tầng bậc, có hiện tượng bất đối xứng hoặc dễ gây lỗi dịch thuật.
• Phương pháp phân tích: Kết hợp phương pháp phân tích ngữ nghĩa – cú pháp nhằm mổ xẻ cấu trúc nội tại của danh ngữ và phương pháp so sánh – đối chiếu song song nhằm tìm ra các quy luật chuyển dịch tương đương. Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu kéo dài trong 18 tháng thực hiện đề tài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích 520 cứ liệu thực tế mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Lỗi dịch thuật liên quan đến loại từ chiếm khoảng 38,5% tổng số lỗi khảo sát. Trong đó, dịch thiếu loại từ chiếm 45% (như bỏ sót loại từ "cái" trong cấu trúc "a wart" khiến câu văn mất tính cụ thể), dịch thừa loại từ chiếm 30% (như thêm "người" vào "pirate" thành "người cướp biển" khi chỉ loại người nói chung), và dịch sai loại từ chiếm 25% (như kết hợp sai từ vựng "hơi khói" thay vì "làn khói", "nỗi vui" thay vì "niềm vui").
• Bất đối xứng trong biểu đạt phạm trù số: Tiếng Anh có hơn 15 tiểu loại biến đổi hình thái danh từ phức tạp (danh từ chỉ có số phức tận cùng -s như clothes, scissors, danh từ số phức bất quy tắc cattle, police, danh từ tận cùng -s nhưng là số đơn measles, physics). Trong 82% trường hợp, tiếng Việt không cần dịch từ chỉ số lượng nếu ngữ cảnh đã tường minh.
• Chuyển dịch từ chỉ xuất và tính xác định: Tỷ lệ dịch sai sắc thái khoảng cách và hồi chỉ của this/that/these/those chiếm 21,4%. Bản dịch thường nhầm lẫn giữa chức năng chỉ xuất không gian với chức năng chiếu ứng văn bản.
• Đảo trật tự định ngữ: Cấu trúc tiếng Anh tuân theo quy tắc [Định ngữ miêu tả + Định ngữ hạn định + Danh từ trung tâm], trong khi tiếng Việt bắt buộc đảo ngược thành [Danh từ trung tâm + Định ngữ hạn định + Định ngữ miêu tả]. Sự bất cẩn với quy tắc này chiếm 18% các câu dịch gượng gạo.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các lỗi dịch thuật bắt nguồn từ việc người dịch áp đặt tư duy ngữ pháp hình thái tiếng Anh vào tiếng Việt đơn lập. Dữ liệu đối chiếu có thể được hệ thống hóa qua bảng phân bố tỷ lệ lỗi theo 4 chương khảo sát: Loại từ và định ngữ (38,5%), Phạm trù số (26,2%), Tính xác định (20,3%), và Đại từ nhân xưng/sở hữu (15,0%). Biểu đồ phân tích cấu trúc cũng chứng minh rằng danh từ tiếng Việt phần lớn không có tính cá thể hóa tự nhiên, bắt buộc phải dùng công thức [Loại từ + Danh từ] để tạo lập đơn vị đếm được. Kết quả này củng cố vững chắc luận điểm của Cao Xuân Hạo về đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng dịch thuật Anh - Việt và hoàn thiện phương pháp giảng dạy, 4 giải pháp cụ thể được đề xuất:

• Chuẩn hóa quy trình dịch loại từ 3 bước: Người dịch cần xác định đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ gốc [± đếm được, ± sinh thể], kiểm tra tính cá thể trong ngữ cảnh, và lựa chọn loại từ tiếng Việt tương ứng. Mục tiêu giảm 40% lỗi sai loại từ trong vòng 6 tháng áp dụng tại các đơn vị xuất bản.
• Xây dựng sổ tay tra cứu các cấu trúc danh từ bất quy tắc: Các hiệp hội dịch thuật và khoa ngoại ngữ cần biên soạn bảng đối chiếu 120 danh từ tiếng Anh đặc thù (plurale tantum, collective nouns) trong thời hạn 12 tháng để làm tài liệu tham khảo chuẩn.
• Cải tiến chương trình đào tạo biên phiên dịch đại học: Bộ môn Ngôn ngữ học ứng dụng cần tích hợp chuyên đề "Ngữ pháp so sánh danh ngữ Anh - Việt" với thời lượng tối thiểu 45 tiết học trong khung chương trình cử nhân.
• Thiết lập danh mục kiểm tra trật tự định ngữ cho biên tập viên: Các nhà xuất bản văn học áp dụng bộ tiêu chí kiểm định trật tự hạn định/miêu tả nhằm nâng cao độ tự nhiên của bản dịch văn học thêm 25% trong năm đánh giá tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Sư phạm Tiếng Anh, Ngôn ngữ Anh: Nắm vững khung lý thuyết so sánh đối chiếu và sở hữu hơn 500 dẫn chứng thực tế phục vụ nghiên cứu khóa luận, luận văn.
• Biên dịch viên và dịch giả sách văn học: Trang bị kỹ năng xử lý các điểm nghẽn ngữ pháp tinh vi, khắc phục triệt để lối dịch thô cứng theo từng từ (word-by-word).
• Giảng viên giảng dạy lý thuyết dịch và ngữ pháp đối chiếu: Sử dụng các phân tích lỗi sai và ví dụ thực chứng từ tác phẩm kinh điển làm học liệu bài giảng chất lượng cao.
• Chuyên gia công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Khai thác các quy tắc chuyển dịch danh ngữ để tinh chỉnh mô hình dịch máy thống kê và hệ thống dịch máy nơ-ron (NMT) Anh - Việt.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao tiếng Việt bắt buộc phải sử dụng loại từ khi dịch danh từ đếm được tiếng Anh?
Phần lớn danh từ tiếng Việt mang nghĩa chủng loại hoặc chất thể, không tự thân biểu đạt tính cá thể rời rạc. Do đó, khi chuyển dịch từ các danh từ đếm được tiếng Anh như "a candle" hay "a straw", tiếng Việt phải bổ sung loại từ như "cây nến", "cọng rơm" để cụ thể hóa đối tượng đếm.

Lỗi dịch thiếu loại từ thường xảy ra trong những cấu trúc nào?
Lỗi này thường xuất hiện sau lượng từ hoặc quán từ bất định, ví dụ như dịch "a wart" thành "một mụn" thay vì "một cái mụn", hoặc "the main avenue" thành "đường chính" thay vì "con đường chính" để đảm bảo tính xác định của danh ngữ.

Phạm trù số trong tiếng Anh và tiếng Việt khác nhau căn bản ở điểm nào?
Tiếng Anh biểu đạt số lượng bằng biến đổi hình thái từ học trên thân từ (-s/-es, biến âm foot/feet), trong khi tiếng Việt không biến đổi hình thái mà sử dụng các hư từ chỉ lượng (những, các, mọi, mỗi) hoặc dựa hoàn toàn vào ngữ cảnh giao tiếp.

Quy tắc chuyển dịch định ngữ miêu tả và định ngữ hạn định giữa hai ngôn ngữ là gì?
Tiếng Anh đặt định ngữ miêu tả trước định ngữ hạn định, ngược lại tiếng Việt đặt danh từ trung tâm trước, tiếp theo là định ngữ hạn định rồi mới đến định ngữ miêu tả (ví dụ: "small sandy spot" dịch thành "vạt cát nhỏ", với "cát" là hạn định và "nhỏ" là miêu tả).

Làm thế nào để dịch chính xác các đại từ chỉ xuất this và that?
Cần căn cứ vào 3 tiêu chí: khoảng cách không gian (gần: này/đây, xa: kia), khoảng cách thời gian (hiện tại: này, quá khứ: ấy/đó), và chức năng liên kết diễn ngôn (sự việc đã nêu trước đó dịch là nói trên hoặc này).

Kết luận

• Khảo sát toàn diện và hệ thống hóa cấu trúc danh ngữ Anh - Việt qua 4 bình diện cốt lõi: tính đếm được, phạm trù số, tính xác định và hệ thống đại từ.
• Phân loại chi tiết và đề xuất giải pháp xử lý 3 dạng lỗi dịch loại từ đặc trưng: dịch thiếu, dịch thừa và kết hợp sai từ loại.
• Xác lập quy luật đảo trật tự các tầng bậc định ngữ giữa ngôn ngữ hòa kết tiếng Anh và ngôn ngữ đơn lập tiếng Việt.
• Đóng góp nguồn tư liệu đối chiếu song ngữ phong phú với hơn 520 ngữ đoạn trích xuất từ tác phẩm văn học kinh điển của Mark Twain.
• Định hình khung phương pháp luận vững chắc cho công tác nghiên cứu ngữ pháp so sánh, biên soạn giáo trình và thực hành dịch thuật văn học.

Để nâng cao năng lực dịch thuật học thuật và nắm bắt trọn vẹn các quy tắc chuyển dịch ngữ pháp chuyên sâu, bạn đọc hãy tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu giá trị này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm có bốn chương chính: Chương một của luận văn đề cập đến khái niệm danh từ, các loại danh từ trong tiếng Anh và tiếng Việt, loại từ và những vấn đề về dịch định ngữ. Bên cạnh đó, người viết cũng nêu lên một số lỗi của dịch giả trong việc dịch loại từ. Chương hai đề cập đến vấn đề Số trong danh ngữ tiếng Anh và tiếng Việt: khái niệm về Số (như một phạm trù), phạm vi áp dụng của Số và các vấn đề liên 11 quan đến việc dịch Số. Một số lỗi trong việc dịch lượng từ cũng được nêu lên ở chương này.

Chương ba của luận văn nói về tính [±xác định] của danh ngữ và các phương tiện thể hiện nó trong tiếng Anh và tiếng Việt. Chương bốn viết về đại từ và so sánh các tiểu loại đại từ trong tiếng Anh và tiếng Việt. Chương này đi sâu vào việc nghiên cứu cách chuyển dịch đại từ nhân xưng và sở hữu từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đồng thời rút ra một số lỗi của dịch giả khi dịch đại từ trong tác phẩm Cuộc phiêu lưu của Tom Xo-Yơ. Nói một cách chính danh, thì đại từ là một từ loại khác với danh từ.

Nhưng do đại từ có khả năng đảm nhận những chức năng cú pháp như danh từ, cho nên việc đề cập đến đại từ trong luận văn này tưởng vẫn cần thiết. Phần cuối của luận văn là Bảng chỉ dẫn thuật ngữ Việt – Anh. 12 CHƯƠNG MỘT NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN TÍNH [± ĐẾM ĐƯỢC] CỦA DANH TỪ 1. Khái niệm danh từ và danh từ [±đếm được] 1.

Danh từ Do bản chất phức tạp của danh từ và cách thức thể hiện nó ở mỗi ngôn ngữ khác nhau nên có nhiều cách định nghĩa khái niệm danh từ. Nhìn chung, có thể khái quát các kiểu định nghĩa danh từ thành ba hướng chính như sau: - Ngữ pháp truyền thống thường dựa vào nghĩa để tách danh từ ra khỏi những từ loại khác với định nghĩa “danh từ là từ gọi tên người, sự vật, hay nơi chốn”. - Ngữ pháp cấu trúc luận cũng như ngữ pháp tạo sinh dựa vào tiêu chí hình thức để nêu những đặc trưng định nghĩa của danh từ. Theo họ, danh từ là lớp từ có khả năng kết hợp với yếu tố chỉ lượng (quantifier), với quán từ (article), có khả năng đảm nhận vị trí trung tâm trong cấu trúc danh ngữ.

- Chú ý tới cả phương diện ý nghĩa, khả năng kết hợp và chức vụ cú pháp, nhiều tác giả cho rằng “danh từ là từ loại có ý nghĩa phạm trù sự vật”, có các phạm trù ngữ pháp giống, số, cách, thực hiện các chức năng ngữ pháp khác nhau trong câu như chủ ngữ, vị ngữ, bổ ngữ, định ngữ. Tuy có nhiều hướng định nghĩa nhưng về cơ bản các tác giả đều nhất trí cho rằng danh từ là từ chỉ thực thể và/ hoặc hình thức tồn tại của thực thể, là “từ loại có thể tự mình làm thành ngữ đoạn dùng để chỉ (những) sự vật, hay (những) thực thể được xử lý như sự vật (hành động, biến cố, trạng thái, tình cảm, tính chất, v.), tức danh ngữ, một trong những bộ phận của câu chuyên biểu thị các tham tố của sự tình”. 13 Người ta thường dựa vào tính [± đếm được] hay tính [± đơn vị] để phân loại danh từ. Tính [± đếm được] thường được hiểu là [± khả năng] kết hợp được với quán từ và yếu tố chỉ lượng.

Allan (1980) đều cho rằng thế đối lập [± đếm được] là một trong những đặc trưng tiêu biểu nhất của các đơn vị định danh trong các ngôn ngữ nói chung.