Nghiên cứu tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt và các yếu tố liên quan ở thai phụ tại Quảng Nam năm 2020

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt và các yếu tố liên quan ở thai phụ đến sinh tại khoa sản bệnh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Thống Nhất
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Văn Thắng
• Trường học: Đại học Y Dược Huế
• Chuyên ngành: Quản lý Y tế
• Đề tài: Nghiên Cứu Tỷ Lệ Thiếu Máu Thiếu Sắt Và Các Yếu Tố Liên Quan Ở Thai Phụ Đến Sinh Tại Khoa Sản Bệnh Viện Đa Khoa Khu Vực Miền Núi Phía Bắc Quảng Nam Năm 2020
• Loại tài liệu: luận văn chuyên khoa cấp ii
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Thay đổi sinh lý về huyết động ở phụ nữ có thai
• 1.2. Thiếu máu ở phụ nữ có thai
• 1.3. Ảnh hưởng của thiếu máu tới mẹ và trẻ sơ sinh
• 1.4. Điều trị thiếu máu ở phụ nữ có thai
• 1.5. Giải pháp phòng chống thiếu máu do thiếu sắt
• 1.6. Tình hình thiếu máu ở phụ nữ có thai
• 1.7. Một số yếu tố liên quan đến thiếu máu ở phụ nữ có thai
• 1.8. Giới thiệu về địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Phương tiện nghiên cứu
• 2.4. Địa điểm nghiên cứu
• 2.5. Xử lý số liệu
• 2.6. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.7. Hạn chế của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nghiên cứu các đặc điểm chung
• 3.2. Các đặc điểm chẩn đoán thiếu máu ở phụ nữ mang thai
• 3.3. Các liên quan thiếu máu theo đặc điểm nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Nghiên cứu các đặc điểm chung
• 4.2. Các đặc điểm chẩn đoán thiếu máu ở phụ nữ mang thai
• 4.3. Các liên quan thiếu máu theo đặc điểm nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở thai phụ năm 2020

Thiếu máu thiếu sắt là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng đối với phụ nữ mang thai, đặc biệt là ở các khu vực miền núi như Quảng Nam. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ có thai tại bệnh viện đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam năm 2020 đạt mức cao, ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và thai nhi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, thiếu máu thiếu sắt chiếm khoảng 25-35% ở các nước đang phát triển. Việc xác định tỷ lệ và các yếu tố liên quan đến tình trạng này là cần thiết để có biện pháp can thiệp kịp thời.

1.1. Định nghĩa và phân loại thiếu máu thiếu sắt

Thiếu máu thiếu sắt được định nghĩa là tình trạng giảm nồng độ hemoglobin trong máu dưới 110g/L ở phụ nữ có thai. Phân loại thiếu máu dựa trên nồng độ hemoglobin cho thấy thiếu máu nhẹ, trung bình và nặng, với các triệu chứng lâm sàng khác nhau.

1.2. Tình hình thiếu máu ở phụ nữ có thai tại Quảng Nam

Tại Quảng Nam, tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ mang thai cao hơn so với mức trung bình quốc gia. Nghiên cứu cho thấy nhiều yếu tố như điều kiện kinh tế, chế độ dinh dưỡng và thói quen khám thai ảnh hưởng đến tình trạng thiếu máu.

II. Các yếu tố liên quan đến thiếu máu ở thai phụ

Nhiều yếu tố có thể dẫn đến tình trạng thiếu máu thiếu sắt ở phụ nữ mang thai. Các yếu tố này bao gồm tình trạng dinh dưỡng, số lần mang thai, và điều kiện kinh tế. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp xác định nhóm đối tượng có nguy cơ cao và cần được can thiệp sớm.

2.1. Tình trạng dinh dưỡng và thiếu máu

Chế độ dinh dưỡng không đầy đủ, đặc biệt là thiếu sắt và acid folic, là nguyên nhân chính dẫn đến thiếu máu ở phụ nữ có thai. Nghiên cứu cho thấy rằng phụ nữ có chế độ ăn nghèo nàn có nguy cơ cao hơn bị thiếu máu.

2.2. Số lần mang thai và ảnh hưởng đến sức khỏe

Phụ nữ mang thai nhiều lần có nguy cơ cao hơn bị thiếu máu do cơ thể không đủ thời gian phục hồi giữa các lần mang thai. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu sắt tích lũy và ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.

III. Phương pháp nghiên cứu tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt

Nghiên cứu được thực hiện tại bệnh viện đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam nhằm xác định tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt và các yếu tố liên quan. Phương pháp nghiên cứu bao gồm khảo sát, thu thập dữ liệu từ bệnh nhân và phân tích các chỉ số huyết học.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và đối tượng tham gia

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang, với đối tượng là thai phụ đến sinh tại khoa sản. Số liệu được thu thập từ các bệnh nhân trong năm 2020.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua bảng hỏi và xét nghiệm máu. Các chỉ số huyết học như hemoglobin, hematocrit và số lượng hồng cầu được phân tích để xác định tình trạng thiếu máu.

IV. Kết quả nghiên cứu về tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở thai phụ tại bệnh viện đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam là đáng kể. Các yếu tố như dinh dưỡng kém và số lần mang thai nhiều đã được xác định là nguyên nhân chính.

4.1. Tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt trong nghiên cứu

Tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở thai phụ được ghi nhận là 36,5%, trong đó thiếu máu nặng chiếm một phần không nhỏ. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp kịp thời.

4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ thiếu máu

Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố như trình độ học vấn thấp, điều kiện kinh tế khó khăn và thói quen khám thai không thường xuyên có mối liên hệ chặt chẽ với tỷ lệ thiếu máu ở thai phụ.

V. Giải pháp phòng chống thiếu máu thiếu sắt ở thai phụ

Để giảm tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở thai phụ, cần có các giải pháp can thiệp hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm cải thiện chế độ dinh dưỡng, tăng cường giáo dục sức khỏe và đảm bảo thai phụ được khám thai định kỳ.

5.1. Cải thiện chế độ dinh dưỡng cho thai phụ

Cung cấp thông tin về chế độ ăn uống hợp lý, bao gồm thực phẩm giàu sắt và acid folic, là rất quan trọng để phòng ngừa thiếu máu. Các chương trình dinh dưỡng cần được triển khai rộng rãi.

5.2. Tăng cường giáo dục sức khỏe cho thai phụ

Giáo dục sức khỏe cho thai phụ về tầm quan trọng của việc khám thai định kỳ và bổ sung sắt là cần thiết. Các buổi hội thảo và tư vấn có thể giúp nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai về nghiên cứu thiếu máu

Nghiên cứu về tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở thai phụ tại Quảng Nam đã chỉ ra những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và triển khai các biện pháp can thiệp hiệu quả để cải thiện sức khỏe cho thai phụ.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp đã được triển khai. Điều này sẽ giúp xác định các chiến lược hiệu quả nhất trong việc phòng chống thiếu máu.

6.2. Hướng đi mới trong nghiên cứu sức khỏe thai phụ

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe thai phụ, từ đó phát triển các chương trình can thiệp phù hợp và hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thiếu máu trong thời kỳ mang thai là một vấn đề sức khỏe cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng tại Việt Nam cũng như trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 50% phụ nữ mang thai trên thế giới phải đối mặt với tình trạng thiếu máu, trong đó thiếu máu do thiếu sắt chiếm từ 25% đến 35% ở các quốc gia đang phát triển. Tại Việt Nam, số liệu thống kê của Viện Dinh dưỡng Quốc gia ghi nhận tỷ lệ thiếu máu ở thai phụ là 36,5%, với sự khác biệt rõ rệt giữa các vùng sinh thái khi khu vực miền núi phía Bắc và Tây Bắc có thể lên đến 56,7%. Tình trạng này là căn nguyên trực tiếp làm gia tăng nguy cơ sảy thai, sinh non, băng huyết sau sinh, nhiễm khuẩn hậu sản và khiến trẻ sinh ra bị nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng bào thai.

Nghiên cứu được triển khai nhằm xác định tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt và phân tích các yếu tố liên quan ở thai phụ đến sinh tại Khoa Sản Bệnh viện Đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam trong giai đoạn từ tháng 7 năm 2020 đến tháng 12 năm 2020. Địa bàn nghiên cứu bao gồm 5 huyện trọng điểm gồm Đại Lộc, Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang và Phước Sơn, nơi có địa hình chuyển tiếp phức tạp giữa đồng bằng và vùng núi cao với gần 400.000 dân cư. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn cho công tác quản lý y tế, cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc giúp ngành y tế địa phương xây dựng kế hoạch can thiệp dinh dưỡng, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ mang thai xuống dưới mức 20% trong những năm tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết biến đổi sinh lý huyết động ở phụ nữ mang thai kết hợp cùng khung phân loại dịch tễ học lâm sàng của Tổ chức Y tế Thế giới. Về mặt sinh lý học, trong thai kỳ thể tích huyết tương của người mẹ tăng từ 40% đến 50%, trong khi khối lượng hồng cầu chỉ tăng khoảng 20% đến 30%. Sự chênh lệch này gây ra hiện tượng pha loãng máu sinh lý, làm nồng độ huyết sắc tố giảm tự nhiên khoảng 1 đến 2 g/dL. Tuy nhiên, nếu nhu cầu sắt gia tăng (khoảng 1.000 mg trong suốt thai kỳ) không được đáp ứng đủ, tình trạng thiếu máu bệnh lý sẽ xuất hiện và đe dọa trực tiếp sức khỏe của mẹ và con.

Nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi:

• Thiếu máu thai kỳ: Tình trạng nồng độ Hemoglobin trong máu ngoại vi giảm dưới ngưỡng 110 g/L theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới.
• Thiếu máu do thiếu sắt: Tình trạng thiếu máu đi kèm với sự suy giảm dự trữ sắt trong cơ thể, được định lượng bằng nồng độ Ferritin huyết thanh dưới 30 µg/L.
• Các chỉ số hồng cầu: Số lượng hồng cầu dưới 3,7 triệu/mm³ và chỉ số thể tích khối hồng cầu Hematocrit dưới 35%.
• Chăm sóc tiền sản và can thiệp vi chất: Quy trình quản lý thai nghén, khám thai định kỳ ít nhất 3 tháng một lần và bổ sung viên sắt cùng axit folic liều chuẩn 60 mg sắt nguyên tố kết hợp 400 µg axit folic mỗi ngày.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện theo thiết kế cắt ngang mô tả có phân tích. Cỡ mẫu tối thiểu được tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ của Wayne W. Daniel với mức tin cậy 95% (hệ số z = 1,96), tỷ lệ dự đoán p = 36,5% và sai số tuyệt đối d = 0,05 trên tổng thể 1.836 sản phụ hàng năm, cho ra quy mô mẫu lý thuyết là 299 đối tượng. Nhằm nâng cao độ tin cậy và hạn chế sai số, nhóm nghiên cứu đã mở rộng khảo sát thực tế trên toàn bộ 446 thai phụ nhập viện sinh tại Khoa Sản trong khoảng thời gian từ tháng 7 năm 2020 đến tháng 12 năm 2020.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống được áp dụng với khoảng cách mẫu k = 6 và đơn vị chọn ngẫu nhiên ban đầu là sản phụ thứ 3. Nguồn dữ liệu được thu thập thông qua phiếu phỏng vấn chuẩn hóa kết hợp thăm khám lâm sàng và lấy 3 ml máu tĩnh mạch để xét nghiệm trên hệ thống máy Cobas 8000 đạt chuẩn quốc tế ISO 15189. Đồng thời, mẫu phân của thai phụ được soi kính hiển vi để phát hiện ký sinh trùng giun móc. Toàn bộ dữ liệu được nhập và làm sạch bằng phần mềm SPSS 20.0. Lý do lựa chọn kiểm định Chi-bình phương và mô hình hồi quy logistic đa biến là nhằm kiểm định mối liên quan thống kê và loại bỏ triệt để các yếu tố gây nhiễu, giúp xác định chính xác các yếu tố nguy cơ độc lập ảnh hưởng đến tình trạng thiếu máu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu từ 446 sản phụ tham gia nghiên cứu đã ghi nhận những đặc điểm dịch tễ và chỉ số lâm sàng nổi bật:

• Đặc điểm nhân khẩu học: Độ tuổi trung bình của đối tượng nghiên cứu là 27,8 ± 5,8 tuổi, trong đó nhóm tuổi sinh đẻ chủ lực từ 20 đến 34 tuổi chiếm tỷ lệ áp đảo 79,6% (355 thai phụ), nhóm dưới 20 tuổi chiếm 6,3% và nhóm từ 35 tuổi trở lên chiếm 14,1%. Thai phụ cư trú tại khu vực miền núi và trung du chiếm 58,1% (259 người), cao hơn đáng kể so với khu vực đồng bằng là 41,9% (187 người). Đồng bào dân tộc thiểu số như Cơ Tu, Tà Riềng chiếm 17,9% tổng số mẫu nghiên cứu.
• Nghề nghiệp và trình độ học vấn: Lao động nông nghiệp chiếm tỷ lệ cao nhất với 57,9% (258 người), tiếp theo là công nhân viên chức với 38,8% (173 người). Về học vấn, nhóm có trình độ trung học phổ thông chiếm 57,2%, trình độ tiểu học và trung học cơ sở chiếm 33,2%, trong khi trình độ đại học và sau đại học chỉ chiếm 9,6%.
• Tỷ lệ thiếu máu và mức độ: Tỷ lệ thiếu máu chung ở phụ nữ mang thai khi đến sinh tại bệnh viện đạt mức 35,2% (157 trường hợp có Hb < 110 g/L). Trong đó, thiếu máu do thiếu sắt chiếm tỷ lệ áp đảo 78,5% trên tổng số đối tượng bị thiếu máu. Về phân loại mức độ, thiếu máu nhẹ chiếm 72,4%, thiếu máu vừa chiếm 25,6% và thiếu máu nặng chiếm 2,0%.
• Mối liên quan với hành vi chăm sóc thai kỳ: Những thai phụ không uống bổ sung viên sắt hoặc uống không đều đặn có tỷ lệ thiếu máu cao hơn 2,8 lần so với nhóm tuân thủ uống hàng ngày. Khoảng cách giữa các lần sinh dưới 2 năm làm tăng nguy cơ thiếu máu lên 46,3% so với khoảng cách trên 3 năm.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ thiếu máu 35,2% tại khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam phản ánh một vấn đề sức khỏe cộng đồng ở mức độ trung bình theo tiêu chuẩn phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới. Con số này tương đương với kết quả điều tra toàn quốc của Viện Dinh dưỡng Quốc gia (36,5%) và nghiên cứu tại Bệnh viện Quân Y 103 (37,02%), nhưng thấp hơn đáng kể so với các vùng núi cao phía Bắc như nghiên cứu tại Thái Nguyên (54,5%). Nguyên nhân chính xuất phát từ đặc thù địa bàn khi có đến 58,1% sản phụ sống ở vùng sâu vùng xa, điều kiện kinh tế khó khăn với thu nhập bình quân từ 3 đến 5 triệu đồng/người/tháng và 57,9% làm nghề nông, dẫn đến khẩu phần ăn hàng ngày thiếu hụt protein động vật và sắt hữu cơ.

Trong báo cáo phân tích, các biến số nghiên cứu được minh họa trực quan thông qua các biểu đồ hình cột so sánh tỷ lệ thiếu máu giữa các nhóm tuổi, biểu đồ tròn phân bố mức độ thiếu máu và các bảng tần số chéo thể hiện mối liên quan với yếu tố dân tộc, học vấn. Kết quả phân tích hồi quy logistic khẳng định các yếu tố nguy cơ độc lập bao gồm: địa bàn cư trú miền núi, trình độ học vấn dưới cấp 3, không khám thai định kỳ đủ số lần, tiền sử nhiễm giun móc và đặc biệt là sự thiếu tuân thủ trong việc bổ sung viên sắt/axit folic suốt 3 quý của thai kỳ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ học thu được, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp mang tính khả thi cao:

• Tăng cường truyền thông giáo dục dinh dưỡng tiền sản: Đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông thay đổi hành vi tại cộng đồng, hướng dẫn thai phụ cách lựa chọn thực phẩm giàu sắt và vitamin C, chế biến thực phẩm lên men tự nhiên và hạn chế uống trà, cà phê gần bữa ăn. Mục tiêu đạt 90% phụ nữ mang thai nắm vững kiến thức phòng chống thiếu máu trong giai đoạn 2021 - 2023 do Trung tâm Y tế các huyện và Trạm Y tế xã chủ trì thực hiện.
• Cấp phát và giám sát bổ sung viên sắt/axit folic miễn phí: Triển khai chương trình phân phối viên sắt định kỳ cho 100% phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và thai phụ tại các xã vùng cao, đảm bảo liều lượng 60 mg sắt nguyên tố và 400 µg axit folic mỗi ngày từ khi phát hiện có thai đến sau sinh 3 tháng. Đạt độ bao phủ trên 85% vào quý 4 hàng năm dưới sự chỉ đạo của Sở Y tế tỉnh Quảng Nam.
• Chuẩn hóa quy trình sàng lọc thiếu máu trong khám thai định kỳ: Thiết lập quy định bắt buộc xét nghiệm công thức máu và định lượng Ferritin huyết thanh tối thiểu 2 lần vào tuần thai thứ 12 và tuần thứ 28 tại tất cả các cơ sở sản khoa. Mục tiêu phát hiện sớm và điều trị dứt điểm 100% ca thiếu máu nhẹ trước khi chuyển dạ, do Khoa Sản Bệnh viện Đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam thực hiện từ năm 2022.
• Điều trị dứt điểm bệnh nhiễm ký sinh trùng và bệnh tiêu hóa: Thực hiện tẩy giun định kỳ 6 tháng một lần bằng Albendazol 400 mg cho phụ nữ trước khi có thai, kiểm soát tốt bệnh loét dạ dày tá tràng và trĩ xuất huyết nhằm kéo giảm tỷ lệ nhiễm giun móc xuống dưới 5% trên toàn địa bàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và tính ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cán bộ quản lý y tế và hoạch định chính sách: Cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng tin cậy để xây dựng các can thiệp y tế công cộng, phân bổ ngân sách cấp phát vi chất dinh dưỡng và tối ưu hóa mạng lưới chăm sóc sức khỏe sinh sản tuyến huyện, xã.
• Bác sĩ chuyên khoa sản và nữ hộ sinh: Nắm vững các chỉ số cận lâm sàng quan trọng như Hemoglobin, Ferritin, Hematocrit để chẩn đoán chính xác mức độ thiếu máu, từ đó xây dựng phác đồ điều trị bổ sung sắt đường uống hoặc tiêm truyền an toàn cho sản phụ trước khi sinh.
• Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh ngành Quản lý Y tế: Tham khảo phương pháp luận chuẩn mực về thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả, quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống và kỹ thuật phân tích số liệu dịch tễ học bằng phần mềm SPSS.
• Cán bộ y tế dự phòng và nhân viên y tế thôn bản: Sử dụng các kết quả nghiên cứu thực tế làm tài liệu truyền thông trực quan, giúp đồng bào dân tộc thiểu số dễ dàng tiếp cận và thay đổi hành vi bổ sung vi chất dinh dưỡng thai kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu chuẩn chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt ở phụ nữ mang thai được xác định như thế nào?
Tổ chức Y tế Thế giới quy định thai phụ bị thiếu máu khi nồng độ Hemoglobin trong máu dưới 110 g/L. Tình trạng này được xác định là do thiếu sắt khi chỉ số Ferritin huyết thanh giảm dưới 30 µg/L, phản ánh tình trạng cạn kiệt nguồn sắt dự trữ trong gan, lách và tủy xương.

Tại sao phụ nữ mang thai tại vùng miền núi phía Bắc Quảng Nam có nguy cơ thiếu máu cao?
Khu vực này có 58,1% dân số sống ở địa hình miền núi hiểm trở, đời sống phụ thuộc vào nghề nông (57,9%) với mức thu nhập thấp. Chế độ ăn thiếu vi chất, tỷ lệ nhiễm giun móc còn tồn tại và việc tiếp cận các dịch vụ khám thai định kỳ bị hạn chế bởi khoảng cách địa lý là các nguyên nhân chính.

Liều lượng bổ sung viên sắt và axit folic được khuyến nghị cho thai phụ là bao nhiêu?
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo mọi thai phụ cần uống bổ sung mỗi ngày 1 viên chứa 60 mg sắt nguyên tố kết hợp 400 µg axit folic liên tục trong suốt thai kỳ cho đến ít nhất 3 tháng sau sinh để duy trì nồng độ Hemoglobin và dự phòng dị tật ống thần kinh.

Thiếu máu trong thai kỳ gây ra những nguy cơ gì cho thai nhi và trẻ sơ sinh?
Thiếu máu làm giảm khả năng vận chuyển oxy qua bánh rau, dẫn đến nguy cơ suy thai mãn tính, sinh non trước 37 tuần, thai chết lưu và trẻ sinh ra nhẹ cân dưới 2.500 g. Trẻ sinh ra từ mẹ thiếu máu cũng có nguy cơ cao bị thiếu máu thiếu sắt trong những tháng đầu đời.

Quy trình chọn mẫu và xử lý số liệu của nghiên cứu có đảm bảo tính đại diện không?
Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống trên 446 sản phụ (vượt cỡ mẫu tối thiểu 299), phân tích trên hệ thống máy Cobas 8000 đạt chứng nhận ISO 15189 và sử dụng mô hình hồi quy đa biến logistic trên SPSS 20.0 để khử nhiễu, đảm bảo độ tin cậy đạt mức 95%.

Kết luận

• Tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ mang thai đến sinh tại Bệnh viện Đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam năm 2020 ở mức 35,2%, trong đó thiếu máu do thiếu sắt chiếm nguyên nhân chủ yếu với 78,5%.
• Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố liên quan mang tính quyết định bao gồm địa dư cư trú miền núi (58,1%), nghề nghiệp làm nông (57,9%), khoảng cách sinh con dày dưới 2 năm và sự thiếu tuân thủ uống viên sắt định kỳ.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho chuyên ngành Quản lý Y tế trong việc xây dựng mô hình can thiệp dinh dưỡng đặc thù cho vùng chuyển tiếp đồng bằng - miền núi.
• Lộ trình triển khai các giải pháp can thiệp đồng bộ từ truyền thông, cấp phát vi chất miễn phí đến sàng lọc xét nghiệm lâm sàng cần được hoàn thiện trong giai đoạn 2021 - 2025.
• Kêu gọi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền địa phương, ngành y tế và cộng đồng nhằm bảo vệ toàn diện sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. THAY ĐỔI SINH LÝ VỀ HUYẾT ĐỘNG Ở PHỤ NỮ CÓ THAI Những thay đổi về sinh lý về huyết động của người phụ nữ mang thai có ảnh hưởng đến tất cả các cơ quan trong cơ thể. Về phương diện huyết học, có sự khác biệt lớn giữa người phụ nữ có thai (PNCT) và người phụ nữ không có thai (PNKCT) cả về thành phần huyết tương và tế bào máu đều có những thay đổi căn bản [8]. Các thay đổi về huyết học được biểu hiện bằng sự thay đổi thể tích máu lưu hành và sự thay đổi các thành phần tế bào máu diễn ra ở phụ nữ có thai bình thường.

Thay đổi về thể tích máu Các nghiên cứu trong những năm gần đây đều cho thấy có sự tăng đáng kể thể tích máu ở người PNCT, các tác giả đều chỉ ra rằng tổng thể tích máu tăng lên 40%-50%. Thể tích máu tăng đạt tối đa ở cuối quý 3 của thai kỳ và giữ nguyên ở mức đó trong một vài tuần trước sinh [8],[45] Quá trình tăng thể tích máu bắt đầu ngay từ quý đầu của quá trình mang thai, nhưng lúc đầu chỉ tăng rất ít trong khoảng 20 tuần đầu. Quá trình này diễn ra nhanh hơn ở quý 2 của thai kỳ và tiếp tục tăng cho tới vài tuần trước sinh, từ đó tổng lượng thể tích máu thường được duy trì ổn định trong khoảng 6-8 tuần trước khi sinh [8]. Sự tăng thể tích huyết tương và thể tích hồng cầu (HC) làm cho thể tích máu lưu hành tăng khoảng 1300 ml, nhưng do thể tích huyết tương tăng sớm hơn và nhiều hơn còn thể tích HC tăng muộn và ít hơn dẫn đến hiện tượng làm giảm độ nhớt máu tạo nên tình trạng được diễn tả như là thiếu máu do pha loãng máu ở thời kỳ có thai.

Sự thay đổi này làm cho tỷ lệ hemoglobin 4 (Hb) giảm xuống còn khoảng 1-2g/100ml máu được thấy cả ở những phụ nữ có thai bình thường có dinh dưỡng đầy đủ và được bổ sung sắt, acid folic hằng ngày đầy đủ. Vì vậy, một số tác giả gọi đó là tình trạng thiếu máu sinh lý ở phụ nữ có thai [8], sự giảm độ nhớt của máu mẹ và tạo điều kiện cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho thai nhi bằng cách mở rộng khối lượng hồng cầu [76]. Sự thay đổi đáng kể trong huyết tương và thể tích HC đòi hỏi sự tăng đồng thời trong cơ chế tạo máu. Trong một thời gian tương đối ngắn, tuỷ xương hoạt động phải tăng được khoảng 30% khối lượng HC lưu hành và một mức đáng kể thể tích bạch cầu, tiểu cầu trong tuần hoàn, sau đó duy trì được mức tăng khối lượng các tế bào máu đó cho tới vài tuần trước khi sinh.

Quá trình tăng như vậy có kết hợp với sự tăng sản lan tỏa của hệ thống tạo máu. Xét nghiệm tủy xương trên những phụ nữ có thai bình thường cho thấy có sự tăng đồng nhất và lan toả của các nguyên bào tạo hồng cầu trong tủy xương cũng như tăng hoạt động của các thành phần tuỷ xương tạo tế bào máu. Kết quả quan trọng của những thay đổi đó là đảm bảo cho nồng độ Hb bình thường là 12-13 g/dl máu [76]. Thay đổi các thành phần tế bào máu Trong thời kỳ mang thai, sự thay đổi đáng kể về nồng độ và thể tích toàn phần của hồng cầu đóng vai trò hết sức quan trọng đối với thiếu máu.

Tuy vậy vẫn còn những thay đổi khác của các thành phần máu cũng đóng vai trò quan trọng đáng kể. Số lượng bạch cầu thường tăng mặc dù mức độ tăng rất khác nhau, số lượng bạch cầu bình thường trong thời kỳ có thai từ 10.000 tb/ml máu, số lượng bạch cầu thường tăng rất cao khi sinh và sau sinh. Đối với tiểu cầu thường ít thấy có thay đổi nào về nồng độ, cấu trúc hay chức năng ở người phụ nữ mang thai bình thường [8]. Thay đổi các hằng số về huyết học của PNCT so với PNKCT [7] Phụ nữ Phụ nữ có thai Các chỉ số không có 3 tháng 3 tháng 3 tháng Sau đẻ huyết học thai đầu giữa cuối Thể tích (Tt) máu toàn 67ml/kg ↑ ↑↑ +34%V ↓ phần Tt huyết 43ml/kg ↑ ↑ +40%V tương Tt HC 24ml/kg ↑ +24%V Số lượng HC 4,5 ± 0,2 4 3,7 ↓ 5 (triệu/mm³) Số lượng 10.800/mm³ ↑ bạch cầu mm³ mm³ Hb 14g/dl ↓ ↓ 11,6g/dl Hematocrit 40% 36% 34% 33% 39% 1.

THIẾU MÁU Ở PHỤ NỮ CÓ THAI 1. Định nghĩa thiếu máu Thiếu máu là sự giảm số lượng hồng cầu (SLHC) hoặc giảm nồng độ hemoglobin (Hb) ở máu ngoại vi dẫn đến máu thiếu oxy để cung cấp cho các mô tế bào trong cơ thể, Thiếu máu khi có 2 trong 3 xét nghiệm sau đây giảm dưới mức bình thường [7]: - Hematocrit (Hct) - Nồng độ Hb 6 - Số lượng HC Thiếu máu là tình trạng hemoglobin lưu hành thấp, trong đó nồng độ giảm xuống dưới ngưỡng hai độ lệch chuẩn dưới mức trung bình của một nhóm dân số khỏe mạnh ở cùng độ tuổi, giới tính và giai đoạn mang thai gây giảm khả năng vận chuyển oxy ở phụ nữ mang thai [40]. Khả năng vận chuyển oxy giảm này dẫn đến giảm lượng oxy cung cấp cho cả mẹ và thai nhi đang phát triển. Ở các nước đang phát triển, nó là một nguyên nhân đáng lo ngại vì ngoài nhiều tác dụng phụ khác đối với người mẹ và thai nhi, nó góp phần làm tăng tỷ lệ tử vong của người mẹ [54].

Định nghĩa thiếu máu ở PNCT Định nghĩa thiếu máu ở PNCT rất khó chính xác do một số yếu tố như: giá trị bình thường của Hb khác nhau giữa nam và nữ, giữa phụ nữ có thai và không có thai. Các yếu tố về mức sống, tuổi, tình trạng sinh lý, việc dùng thuốc, hoạt động của thai phụ trước khi xét nghiệm. đều có ảnh hưởng đáng kể đến kết quả xét nghiệm. Phụ nữ mang thai có thể thiếu máu sinh lý do sự tăng không đồng đều giữa thể tích huyết tương và khối lượng HC làm cho Hb giảm 1-2g/dl chủ yếu ở 3 tháng giữa thai kỳ.

Tình trạng này không gây bệnh lý nhưng có thể làm nặng thêm tình trạng thiếu máu sẵn có của bệnh nhân. Hiện nay trên Thế giới người ta thừa nhận định nghĩa về thiếu máu ở phụ nữ có thai của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khi Hb của PNCT <110g/l [90]. Chẩn đoán thiếu máu ở phụ nữ có thai [7],[8]. Thiếu máu nặng - Thiếu máu cấp tính: Khối lượng tuần hoàn giảm cấp tính dẫn đến giảm oxy máu, ảnh hưởng đến các mô tế bào trong cơ thể.

* Biểu hiện lâm sàng như sau: 7 + Da xanh, niêm mạc nhợt + Lòng bàn tay trắng bệch + Tim: nhịp tim nhanh, có thể có tiếng thổi tâm thu thiếu máu. + Huyết áp động mạch giảm: Nếu mất từ trên 1 lít máu thì huyết áp động mạch giảm dưới mức bình thường Nếu mất từ trên 1,5 lít sẽ xảy ra trụy tim mạch, huyết áp động mạch không đo được. + Hô hấp: khó thở, nhịp thở nhanh. + Thần kinh: đau đầu, hoa mắt, chóng mặt, thoáng ngất hoặc ngất + Cơ và khớp: mỏi các cơ đi lại khó khan + Mạch: >120 lần/phút, HA tối đa: < 80 mmHg.

- Xét nghiệm Cận lâm sàng (CLS): SLHC: <2,5 tr/mm 3, Hb < 70 g/L, Hct: < 30%. Thiếu máu nhẹ và trung bình: Dấu hiệu lâm sàng nghèo nàn, chủ yếu dựa vào xét nghiệm. Chẩn đoán thiếu máu trung bình: - Lâm sàng: Đau đầu, chóng mặt, hoa mắt. Mạch: 100-120 lần/phút, HA tối đa giảm: 90-100 mmHg - CLS: SLHC: 2,5-3,5 tr/mm3, Hb: 70-90 g/L, Hct: 30-35%.

Chẩn đoán thiếu máu nhẹ: - Lâm sàng: Triệu chứng thường nghèo nàn Mạch: 80-90 lần/phút, HA tối đa: > 100 mmHg - CLS: SLHC: > 3,5 triệu/mm3, Hb > 90g/L, Hematocrit >35%. Thiếu máu mãn tính: + Da xanh xảy ra từ từ. + Niêm mạc môi, mắt, dưới lưỡi nhợt nhạt, lưỡi trơn hay nứt nẻ. 8 + Móng tay khô mất bóng, có khía dọc và dễ gãy, có thể có móng tay khum.

+ Tim: nhịp tim nhanh, có thể có tiếng thổi tâm thu thiếu máu. Nếu thiếu máu lâu ngày và nặng sẽ dẫn đến suy tim. + Hô hấp: khó thở khi gắng sức, nhịp thở nhanh + Thần kinh: nhức đầu, hoa mắt, chóng mặt, ù tai, thoáng ngất và ngất, thường có buồn bã liên miên do thiếu oxy não. + Cơ xương khớp: mệt mỏi khi đi lại làm việc.

+ Rối loạn tiêu hoá: ăn kém, ỉa lỏng hoặc táo bón, gầy, sút cân. Phân loại thiếu máu ở phụ nữ có thai Dựa vào phân loại của WHO [90]. - Thiếu máu nhẹ: Hb: >90 g/l - <110 g/l - Thiếu máu trung bình: Hb: 70- 90 g/l - Thiếu máu nặng: Hb: <70 g/1 1. Đánh giá thiếu máu ở phụ nữ có thai Nồng độ hemoglobin (Hb) trong máu thường được sử dụng để đánh giá tình trạng thiếu máu trên từng cá thể.

Tổ chức Y Tế Thế giới đã đưa ra ngưỡng đánh giá thiếu máu như sau: Bảng 1. Ngưỡng Hb để phân loại thiếu máu Thiếu máu, Hb (g/L) Thiếu Thiếu máu Thiếu máu Thiếu máu Đối tượng máu nhẹ vừa nặng Trẻ em dưới 5 tuổi < 110,0 100,0-100,9 70,0-90,9 < 70,0 Phụ nữ không có thai < 120,0 100,0-110,9 70,0-90,9 < 70,0 Phụ nữ có thai < 110,0 100,0-110,9 70,0-90,9 < 70,0 9 Thiếu máu ở phụ nữ có thai thường được chẩn đoán khi nồng độ hemoglobin trong máu là dưới 110g/L [35],[90]. Tại cộng đồng, thiếu máu được phân loại dựa vào tỷ lệ thiếu máu. Phân loại thiếu máu mức ý nghĩa sức khỏe cộng đồng Ý nghĩa sức khỏe cộng đồng Tỷ lệ thiếu máu % Thiếu máu nặng ≥40 Thiếu máu trung bình 20,0-39,9 Thiếu máu nhẹ 5,0-19,9 Bình thường ≤4,9 1.

Nguyên nhân thiếu máu. Về mặt dịch tễ học, thiếu máu ở PNCT thường là do thiếu sắt và acid folic, đó là các thể thiếu vi chất dinh dưỡng phổ biến trên thế giới hiện nay [16],[12]. Trong đó, thiếu máu do thiếu sắt là phổ biến nhất, đặc biệt là ở các nước phát triển hơn, nơi mà các rối loạn sản xuất thiếu máu khác như sốt rét hoặc bệnh rối loạn hemoglobin ít đáng kể hơn [57],[52],[42]. Ngoài ra, các yếu tố nguy cơ liên quan đến thiếu máu do thiếu sắt đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu bao gồm sinh nhiều con, ba tháng cuối của thai kỳ, trình độ học vấn thấp và tình trạng kinh tế thấp [81].

Các yếu tố ảnh hưởng đến việc bổ sung sắt của bệnh nhân cũng là một yếu tố làm tăng nguy cơ thiếu máu thiếu sắt ở phụ nữ có thai, bao gồm không sử dụng dịch vụ khám thai, trình độ học vấn thấp, không ở gần cơ sở y tế, bà mẹ đơn thân và trẻ vị thành niên [63],[43].