Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tỷ lệ mắc các chỉ số véc tơ và mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết dengue tại một số địa bàn trọng điểm ở tỉnh bình định năm 2016

Nghiên cứu tỷ lệ mắc, chỉ số véc tơ và mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết dengue tại Bình Định năm 2016.

• Tác giả: Lê Thanh Hậu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Quang
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu tỷ lệ mắc véc tơ và độ nhạy cảm của muỗi sốt xuất huyết tại Bình Định 2016
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.2.1. Giới thiệu chung về bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.2.2. Đặc điểm và phân loại bệnh
• 1.2.3. Tác nhân gây bệnh
• 1.2.4. Thời kỳ ủ bệnh và lây truyền
• 1.2.5. Tính cảm nhiễm và sức đề kháng
• 1.2.6. Muỗi truyền bệnh
• 1.2.7. Phân loại muỗi
• 1.2.8. Đặc điểm phân loại muỗi Aedes
• 1.2.9. Một số đặc điểm phân loại muỗi và bọ gậy Ae. aegypti
• 1.2.10. Một số đặc điểm phân loại muỗi và bọ gậy Ae. albopictus
• 1.2.11. Đặc điểm sinh học muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus
• 1.2.12. Vòng đời muỗi Aedes
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu
• 1.3.2. Thời gian nghiên cứu
• 1.3.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.3.4. Xác định tỷ lệ mắc sốt xuất huyết Dengue tại các huyện/thị xã/thành phố thuộc tỉnh Bình Định năm 2016
• 1.3.5. Xác định các chỉ số véc tơ sốt xuất huyết Dengue tại một số trọng điểm ở tỉnh Bình Định năm 2016
• 1.3.6. Đánh giá mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại một số trọng điểm ở tỉnh Bình Định năm 2016
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 1.4.2. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 1.4.3. Kỹ thuật nghiên cứu
• 1.4.4. Phương pháp xử lý mẫu vật
• 1.4.5. Phân tích xử lý số liệu
• 1.5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 1.5.1. Diễn biến ca bệnh và tỷ lệ mắc sốt xuất huyết Dengue ở tỉnh Bình Định năm 2016
• 1.5.2. Diễn biến ca bệnh sốt xuất huyết Dengue theo tuần ở tỉnh Bình Định năm 2016
• 1.5.3. Diễn biến ca bệnh sốt xuất huyết Dengue theo tháng ở tỉnh Bình Định năm 2016
• 1.5.4. Tỷ lệ mắc sốt xuất huyết Dengue theo loại bệnh và theo nhóm tuổi ở tỉnh Bình Định năm 2016
• 1.5.5. Các chỉ số véc tơ, đặc điểm ổ bọ gậy và tập tính trú đậu của véc tơ tại các điểm nghiên cứu
• 1.5.6. Các chỉ số véc tơ Aedes aegypti tại các điểm nghiên cứu. Đặc điểm ổ bọ gậy Aedes aegypti tại các điểm nghiên cứu
• 1.5.7. Tập tính trú đậu của muỗi Aedes aegypti tại các điểm nghiên cứu
• 1.5.8. Mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại các điểm nghiên cứu
• 1.5.9. Mức độ nhạy cảm muỗi Aedes aegypti ở xã Tam Quan Bắc, Hoài Nhơn với hóa chất diệt côn trùng
• 1.5.10. Mức độ nhạy cảm muỗi Aedes aegypti ở thị trấn Ngô Mây, Phù Cát với hóa chất diệt côn trùng
• 1.5.11. Mức độ nhạy cảm muỗi Aedes aegypti ở phường Ngô Mây, Quy Nhơn với hóa chất diệt côn trùng
• 1.5.12. So sánh mức độ nhạy cảm muỗi Aedes aegypti với hóa chất diệt côn trùng ở các điểm nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 2. DANH MỤC CÁC BẢNG
• 3. DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung về bệnh sốt xuất huyết Dengue

Bệnh sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là một bệnh nhiễm vi rút cấp tính, lây truyền qua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Bệnh này thường xuất hiện vào mùa mưa và có thể gây thành dịch lớn. Tại Việt Nam, bệnh lưu hành quanh năm ở miền Nam và miền Trung, trong khi miền Bắc và Tây Nguyên thường xảy ra từ tháng 4 đến tháng 11. Tác nhân gây bệnh là vi rút Dengue, thuộc họ Flaviviridae, với 4 típ huyết thanh khác nhau. Thời kỳ ủ bệnh kéo dài từ 3-14 ngày, và bệnh lây truyền qua chu kỳ 'người - muỗi Aedes'. Muỗi Aedes cái có thể truyền vi rút suốt đời và truyền dọc qua trứng.

1.1. Đặc điểm và phân loại bệnh

SXHD là bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính, thường xuất hiện vào mùa mưa. Bệnh được chia thành 3 mức độ: SXHD có dấu hiệu cảnh báo, SXHD nặng và sốc Dengue. Tác nhân gây bệnh là vi rút Dengue, thuộc họ Flaviviridae, với 4 típ huyết thanh. Thời kỳ ủ bệnh kéo dài từ 3-14 ngày, và bệnh lây truyền qua chu kỳ 'người - muỗi Aedes'.

1.2. Muỗi truyền bệnh

Muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus là hai loài muỗi chính truyền bệnh SXHD. Muỗi Aedes cái có thể truyền vi rút suốt đời và truyền dọc qua trứng. Muỗi Aedes thường đốt máu vào ban ngày và sống gần người, trong nhà hoặc quanh nhà.

II. Nghiên cứu tỷ lệ mắc và chỉ số véc tơ tại Bình Định 2016

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ mắc SXHD và chỉ số véc tơ tại các huyện/thị xã/thành phố thuộc tỉnh Bình Định năm 2016. Kết quả nghiên cứu cho thấy diễn biến ca bệnh SXHD theo tuần và tháng, cũng như tỷ lệ mắc theo loại bệnh và nhóm tuổi. Chỉ số véc tơ Aedes aegypti được xác định tại các điểm nghiên cứu, bao gồm chỉ số nhà có muỗi (AHI), chỉ số mật độ bọ gậy (CSMĐBG), và chỉ số dụng cụ chứa nước (CI).

2.1. Diễn biến ca bệnh SXHD

Diễn biến ca bệnh SXHD theo tuần và tháng tại Bình Định năm 2016 được ghi nhận và so sánh với các năm trước. Tỷ lệ mắc SXHD theo loại bệnh và nhóm tuổi cũng được phân tích, cho thấy sự khác biệt giữa các nhóm dân cư.

2.2. Chỉ số véc tơ Aedes aegypti

Chỉ số véc tơ Aedes aegypti được xác định tại các điểm nghiên cứu, bao gồm chỉ số nhà có muỗi (AHI), chỉ số mật độ bọ gậy (CSMĐBG), và chỉ số dụng cụ chứa nước (CI). Đặc điểm ổ bọ gậy và tập tính trú đậu của muỗi cũng được nghiên cứu chi tiết.

III. Đánh giá mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng

Nghiên cứu đánh giá mức độ nhạy cảm của muỗi Aedes aegypti với các loại hóa chất diệt côn trùng tại các điểm nghiên cứu ở Bình Định năm 2016. Kết quả cho thấy sự khác biệt về mức độ nhạy cảm của muỗi tại các địa điểm khác nhau, từ đó đề xuất các biện pháp sử dụng hóa chất hợp lý để kiểm soát véc tơ truyền bệnh.

3.1. Mức độ nhạy cảm tại các điểm nghiên cứu

Mức độ nhạy cảm của muỗi Aedes aegypti với hóa chất diệt côn trùng được đánh giá tại các điểm nghiên cứu như xã Tam Quan Bắc, thị trấn Ngô Mây, và phường Ngô Mây. Kết quả cho thấy sự khác biệt về mức độ nhạy cảm giữa các địa điểm.

3.2. So sánh mức độ nhạy cảm

So sánh mức độ nhạy cảm của muỗi Aedes aegypti với hóa chất diệt côn trùng tại các điểm nghiên cứu cho thấy sự khác biệt rõ rệt, từ đó đề xuất các biện pháp sử dụng hóa chất hợp lý để kiểm soát véc tơ truyền bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Dengue gây ra, lây truyền qua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Trên toàn cầu, khoảng 2,5 tỷ người có nguy cơ mắc bệnh, với ước tính ít nhất 50 triệu ca mắc mỗi năm. Tại Việt Nam, năm 2015 ghi nhận 88.324 ca SXHD, trong đó miền Trung chiếm gần 25%, với tỉnh Bình Định là địa phương có số ca mắc cao thứ hai khu vực Nam Trung Bộ. Năm 2016, tỉnh Bình Định ghi nhận 4.679 ca bệnh, tăng mạnh so với các năm trước, phân bố rộng khắp 11 huyện/thị xã/thành phố. Bệnh diễn biến quanh năm, cao điểm vào mùa mưa (tháng 6-11), gây áp lực lớn lên hệ thống y tế và cộng đồng.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định tỷ lệ mắc SXHD tại các địa bàn trọng điểm tỉnh Bình Định năm 2016, đánh giá các chỉ số véc tơ truyền bệnh, đặc điểm ổ bọ gậy và tập tính trú đậu của muỗi Aedes, đồng thời đánh giá mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh. Nghiên cứu được thực hiện tại ba điểm trọng điểm: xã Tam Quan Bắc (Hoài Nhơn), thị trấn Ngô Mây (Phù Cát) và phường Ngô Mây (Quy Nhơn), trong khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc dự báo diễn biến dịch bệnh, cung cấp cơ sở khoa học cho các biện pháp phòng chống hiệu quả, đặc biệt trong bối cảnh SXHD chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin phòng bệnh còn đang trong giai đoạn thử nghiệm. Việc kiểm soát véc tơ và đánh giá tính kháng hóa chất là yếu tố then chốt để giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về dịch tễ học véc tơ truyền bệnh, sinh thái học muỗi Aedes và cơ chế kháng hóa chất của côn trùng. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết dịch tễ học véc tơ truyền bệnh: Mô tả chu kỳ truyền bệnh giữa người và muỗi Aedes, trong đó muỗi cái hút máu người bệnh và truyền vi rút sang người lành sau thời gian nung bệnh. Các chỉ số véc tơ như Chỉ số nhà có muỗi (AHI), Chỉ số mật độ muỗi (DI), Chỉ số nhà có bọ gậy (HI), Chỉ số dụng cụ chứa nước có bọ gậy (CI) và Chỉ số Breteau (BI) được sử dụng để đánh giá mật độ và nguy cơ truyền bệnh.

2. Lý thuyết sinh thái học muỗi Aedes: Nghiên cứu đặc điểm sinh học, tập tính trú đậu, vòng đời và phân bố của muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus. Muỗi Aedes có vòng đời gồm trứng, bọ gậy, quăng và muỗi trưởng thành, với khả năng tồn tại trứng trong điều kiện khô hạn kéo dài đến 6 tháng. Tập tính đốt máu ban ngày với hai đỉnh hoạt động chính vào sáng sớm và chiều tối.

3. Mô hình kháng hóa chất côn trùng: Phân tích mức độ nhạy cảm và kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh, dựa trên tỷ lệ muỗi chết sau tiếp xúc với hóa chất thử nghiệm. Mức độ kháng hóa chất ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kiểm soát véc tơ và phòng chống dịch.

Các khái niệm chính bao gồm: tỷ lệ mắc SXHD, chỉ số véc tơ (AHI, DI, HI, CI, BI), tập tính trú đậu muỗi, vòng đời muỗi Aedes, và mức độ nhạy cảm/kháng hóa chất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế kết hợp giữa nghiên cứu theo dõi dọc và cắt ngang:

• Nguồn dữ liệu: Số liệu ca bệnh SXHD năm 2016 được thu thập từ Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh Bình Định. Dữ liệu véc tơ và mẫu muỗi được thu thập tại ba điểm nghiên cứu trọng điểm: xã Tam Quan Bắc, thị trấn Ngô Mây và phường Ngô Mây.

• Cỡ mẫu: Toàn bộ ca bệnh SXHD trong năm 2016 tại tỉnh Bình Định được phân tích (4.679 ca). Đối với véc tơ, điều tra 30 hộ gia đình tại mỗi điểm nghiên cứu để xác định các chỉ số véc tơ và đặc điểm ổ bọ gậy. Thử nghiệm mức độ nhạy cảm với hóa chất sử dụng 100 cá thể muỗi cái Ae. aegypti và Ae. albopictus cho mỗi loại hóa chất, cùng 50 cá thể đối chứng.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn điểm nghiên cứu dựa trên mức độ lưu hành SXHD và mật độ muỗi cao. Mẫu muỗi được thu thập bằng phương pháp soi bắt muỗi trú đậu trong nhà, sử dụng bẫy mồi Biogent trong và ngoài nhà, và thu thập bọ gậy từ các dụng cụ chứa nước.

• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm Excel 2010 để xử lý thống kê mô tả, phân tích diễn biến ca bệnh theo tuần, tháng và năm, tính toán các chỉ số véc tơ, và đánh giá mức độ nhạy cảm với hóa chất dựa trên tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ tiếp xúc.

• Timeline nghiên cứu: Thực hiện trong năm 2016, với thu thập và phân tích dữ liệu liên tục theo các giai đoạn mùa khô và mùa mưa để đánh giá sự biến động của véc tơ và dịch bệnh.

Phương pháp nghiên cứu đảm bảo tính toàn diện, kết hợp dữ liệu dịch tễ học và sinh thái học véc tơ, đồng thời áp dụng kỹ thuật thử nghiệm chuẩn để đánh giá tính kháng hóa chất, từ đó cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình hình SXHD tại Bình Định.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diễn biến ca bệnh SXHD năm 2016 tại Bình Định: Tổng số ca bệnh là 4.679, tăng đáng kể so với năm 2015. Ca bệnh phân bố rộng khắp 11 huyện/thị xã/thành phố, trong đó Quy Nhơn có số ca cao nhất với 982 ca (chiếm 21%), tiếp theo là An Nhơn 851 ca (18,2%) và Phù Mỹ 575 ca (12,3%). Diễn biến ca bệnh theo tuần cho thấy bệnh xuất hiện quanh năm, với đỉnh dịch vào các tuần đầu năm và cuối năm, đặc biệt từ tuần 39 đến 50 số ca tăng mạnh. So với trung bình 5 năm 2011-2015, số ca mắc năm 2016 cao hơn khoảng 3 lần trong các tháng cao điểm.

2. Tỷ lệ mắc theo loại bệnh và nhóm tuổi: Trong tổng số ca, 98,9% là SXHD thể nhẹ, 1,1% là SXHD nặng. Nhóm tuổi dưới 15 chiếm 32,3% tổng số ca mắc, trong khi nhóm tuổi trên 15 chiếm 67,7%. Tỷ lệ SXHD nặng tập trung chủ yếu ở nhóm tuổi trên 15 (84%). Các huyện như Quy Nhơn và Phù Cát có tỷ lệ mắc SXHD nặng cao hơn các địa phương khác.

3. Chỉ số véc tơ và đặc điểm ổ bọ gậy: Các chỉ số véc tơ tại ba điểm nghiên cứu đều vượt ngưỡng an toàn của Bộ Y tế, với Chỉ số nhà có muỗi (AHI) trung bình khoảng 25%, Chỉ số mật độ muỗi (DI) đạt khoảng 1,5 muỗi cái/nhà. Chỉ số nhà có bọ gậy (HI) và Chỉ số Breteau (BI) cũng cao, phản ánh mật độ bọ gậy lớn, đặc biệt trong mùa mưa. Ổ bọ gậy chủ yếu tập trung trong các dụng cụ chứa nước sinh hoạt như bể xây, chum vại và các vật dụng phế thải chứa nước đọng.

4. Mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng: Muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus tại các điểm nghiên cứu có tỷ lệ chết sau 24 giờ tiếp xúc với Alphacypermethrin 30mg/m2 đạt trên 90%, cho thấy muỗi còn nhạy cảm hoặc có khả năng kháng nhẹ với hóa chất này. Tuy nhiên, có sự khác biệt về mức độ nhạy cảm giữa các điểm, với tỷ lệ muỗi chết thấp nhất tại xã Tam Quan Bắc (khoảng 90%) và cao nhất tại phường Ngô Mây (trên 98%).

Thảo luận kết quả

Diễn biến ca bệnh SXHD tại Bình Định năm 2016 phản ánh xu hướng gia tăng dịch bệnh trong chu kỳ dịch 3-5 năm, chịu ảnh hưởng rõ rệt của điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm, đặc biệt là mùa mưa với nhiệt độ trung bình 25-27°C và độ ẩm trên 79%. Sự phân bố rộng rãi của ca bệnh và ổ dịch tại nhiều địa phương cho thấy việc kiểm soát véc tơ còn nhiều khó khăn, nhất là khi các chỉ số véc tơ đều vượt ngưỡng an toàn, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển và lan truyền vi rút Dengue.

Tỷ lệ mắc cao ở nhóm tuổi dưới 15 phù hợp với đặc điểm dịch tễ học SXHD tại các vùng nhiệt đới, nơi trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương do chưa có miễn dịch đặc hiệu. Tỷ lệ SXHD nặng tập trung ở nhóm người lớn có thể liên quan đến các lần mắc bệnh tái phát với các típ vi rút khác nhau, gây tăng nguy cơ sốc Dengue.

Chỉ số véc tơ cao phản ánh mật độ muỗi và bọ gậy lớn, đặc biệt trong các dụng cụ chứa nước sinh hoạt không được che đậy kỹ, là nguồn phát sinh chính của véc tơ truyền bệnh. Tập tính trú đậu của muỗi Ae. aegypti chủ yếu trong nhà, trên quần áo, chăn màn và các vật dụng có độ cao dưới 2m, phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế.

Mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng cho thấy muỗi vẫn còn đáp ứng tốt với Alphacypermethrin, tuy nhiên sự xuất hiện khả năng kháng nhẹ tại một số điểm cảnh báo nguy cơ giảm hiệu quả kiểm soát nếu không có biện pháp quản lý hợp lý. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trong khu vực Đông Nam Á, nơi muỗi Aedes đã phát triển tính kháng với nhiều loại hóa chất do sử dụng kéo dài và không đúng cách.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ diễn biến ca bệnh theo tuần và tháng, bảng phân bố ca bệnh theo địa phương và nhóm tuổi, cùng bảng tổng hợp các chỉ số véc tơ và tỷ lệ muỗi chết sau thử nghiệm hóa chất, giúp minh họa rõ nét tình hình dịch tễ và sinh thái véc tơ tại Bình Định.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và xử lý véc tơ định kỳ
   Thực hiện giám sát véc tơ thường xuyên tại các địa bàn trọng điểm, đặc biệt trong mùa mưa, nhằm phát hiện sớm và xử lý kịp thời các ổ bọ gậy. Mục tiêu giảm chỉ số Breteau (BI) xuống dưới ngưỡng an toàn trong vòng 6 tháng. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh và các huyện.

2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng chống SXHD
   Tổ chức các chiến dịch truyền thông, giáo dục sức khỏe nhằm nâng cao ý thức người dân trong việc loại bỏ dụng cụ chứa nước đọng, che đậy bể chứa nước và sử dụng màn chống muỗi. Mục tiêu tăng tỷ lệ hộ gia đình thực hiện biện pháp phòng chống véc tơ lên trên 80% trong 1 năm. Chủ thể thực hiện: Ban chỉ đạo phòng chống dịch, các tổ chức xã hội.

3. Quản lý và sử dụng hợp lý hóa chất diệt côn trùng
   Áp dụng các biện pháp phun hóa chất đúng kỹ thuật, luân phiên sử dụng các loại hóa chất để hạn chế phát triển tính kháng của muỗi. Mục tiêu duy trì tỷ lệ muỗi chết trên 95% sau phun trong 2 năm tới. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Y tế dự phòng, Viện Sốt rét – KST – CT Quy Nhơn.

4. Phát triển nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới
   Khuyến khích nghiên cứu các biện pháp kiểm soát sinh học, sử dụng tinh dầu thực vật có hiệu quả diệt muỗi, và triển khai thử nghiệm vắc xin Dengvaxia phù hợp với đối tượng nguy cơ. Mục tiêu thử nghiệm và áp dụng trong vòng 3-5 năm. Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ quan y tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ y tế dự phòng và phòng chống dịch
   Giúp nâng cao hiểu biết về diễn biến dịch SXHD, chỉ số véc tơ và kỹ thuật giám sát, từ đó xây dựng kế hoạch phòng chống hiệu quả tại địa phương.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành y tế công cộng, côn trùng học
   Cung cấp dữ liệu thực tiễn về sinh thái muỗi Aedes, tính kháng hóa chất và phương pháp nghiên cứu dịch tễ học véc tơ truyền bệnh.

3. Quản lý chính sách y tế và lãnh đạo địa phương
   Hỗ trợ ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học về phân bổ nguồn lực, triển khai các biện pháp phòng chống dịch phù hợp với tình hình thực tế.

4. Cộng đồng dân cư tại các vùng có nguy cơ cao
   Nâng cao nhận thức và tham gia tích cực vào các hoạt động phòng chống SXHD, giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và bùng phát dịch.

Câu hỏi thường gặp

1. SXHD là bệnh gì và lây truyền như thế nào?
   SXHD là bệnh do vi rút Dengue gây ra, lây truyền qua muỗi Aedes aegypti và Ae. albopictus. Muỗi cái hút máu người bệnh rồi truyền vi rút sang người lành qua vết đốt, không lây trực tiếp từ người sang người.

2. Tại sao tỷ lệ mắc SXHD lại cao vào mùa mưa?
   Mùa mưa tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sản và phát triển, các dụng cụ chứa nước đọng nhiều hơn, làm tăng mật độ véc tơ và nguy cơ lây truyền vi rút.

3. Các chỉ số véc tơ như BI, HI có ý nghĩa gì?
   BI (Breteau Index) đo số dụng cụ chứa nước có bọ gậy trên 100 nhà, HI (House Index) là tỷ lệ nhà có bọ gậy. Các chỉ số này phản ánh mật độ véc tơ và nguy cơ dịch bệnh, khi vượt ngưỡng an toàn thì nguy cơ bùng phát dịch cao.

4. Muỗi Aedes có thể kháng hóa chất diệt côn trùng không?
   Có, việc sử dụng hóa chất không đúng cách hoặc kéo dài có thể tạo áp lực chọn lọc làm muỗi phát triển tính kháng, giảm hiệu quả kiểm soát.

5. Làm thế nào để phòng chống SXHD hiệu quả?
   Kết hợp nhiều biện pháp: loại bỏ nơi sinh sản muỗi, sử dụng màn chống muỗi, phun hóa chất đúng kỹ thuật, nâng cao nhận thức cộng đồng và giám sát véc tơ thường xuyên.

Kết luận

• Năm 2016, tỉnh Bình Định ghi nhận 4.679 ca SXHD, tăng mạnh so với các năm trước, phân bố rộng khắp địa bàn.
• Tỷ lệ mắc cao nhất ở nhóm tuổi dưới 15, SXHD nặng chủ yếu ở nhóm trên 15 tuổi.
• Các chỉ số véc tơ đều vượt ngưỡng an toàn, đặc biệt trong mùa mưa, tạo điều kiện thuận lợi cho dịch bệnh phát triển.
• Muỗi truyền bệnh vẫn còn nhạy cảm với hóa chất Alphacypermethrin, nhưng có dấu hiệu kháng nhẹ tại một số điểm.
• Cần triển khai đồng bộ các biện pháp giám sát, phòng chống véc tơ, nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý sử dụng hóa chất hợp lý để kiểm soát dịch hiệu quả.

Next steps: Tăng cường giám sát véc tơ và dịch bệnh, áp dụng các biện pháp phòng chống tích hợp, nghiên cứu sâu hơn về tính kháng hóa chất và thử nghiệm các biện pháp mới.

Call-to-action: Các cơ quan y tế và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để giảm thiểu tác động của SXHD, bảo vệ sức khỏe người dân và hạn chế bùng phát dịch trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính nguy hiểm, có thể gây thành dịch lớn. Bệnh không lây truyền trực tiếp từ ngƣời sang ngƣời, mà lây truyền qua vật chủ trung gian là muỗi Aedes aegypti (Ae. aegypti) và Aedes albopictus (Ae. albopictus), trong đó quan trọng nhất là Ae.

Bệnh lƣu hành tại các quốc gia, vùng lãnh thổ có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới nhƣ: châu Phi, Nam Mỹ, Tây Thái Bình Dƣơng, Địa Trung Hải và các quốc gia Đông Nam Á trong đó có Việt Nam. Theo Cục Y tế dự phòng (YTDP), Bộ Y tế cho biết, trong năm 2015, cả nƣớc ghi nhận 88.324 ca mắc SXHD. Khu vực miền Nam ghi nhận 50.160 ca (chiếm 56,8%), miền Trung 21.970 ca (24,9%), miền Bắc 10.308 ca (11,7%), Tây Nguyên 5. Tại miền Trung, số ca mắc SXHD tập trung chủ yếu ở các tỉnh Nam Trung Bộ từ Đà Nẵng trở vào: Khánh Hòa 13.397 ca, Bình Định 2.604 ca, Bình Thuận 2.262 ca, Quảng Ngãi 1.782 ca, Phú Yên 1.

Bình Định là tỉnh có số ca mắc cao thứ hai khu vực. Bệnh SXHD đang là vấn đề mang tính toàn cầu và đƣợc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xếp vào nhóm bệnh do véc tơ truyền quan trọng nhất. Bệnh lan truyền với tốc độ rất nhanh với khoảng 2,5 tỷ ngƣời có nguy cơ nhiễm bệnh trên toàn thế giới, WHO ƣớc tính có ít nhất 50 triệu ca SXHD mỗi năm. Kể từ khi đƣợc phát hiện vào những năm 50 của thế kỷ trƣớc, SXHD đã liên tục lan rộng, hiện nay SXHD đang lƣu hành trên hơn 128 quốc gia trên toàn thế giới.

Đến nay bệnh SXHD vẫn chƣa có thuốc điều trị đặc hiệu, vắc xin phòng bệnh còn đang trong giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm [3],[14]. Vì vậy, kiểm soát véc tơ truyền bệnh là biện pháp phòng chống SXHD quan trọng nhất. Sau nhiều năm áp dụng nhiều biện pháp can thiệp, nhất là sử dụng hóa chất diệt đã tác động mạnh mẽ lên các quần thể muỗi Aedes. Việc lạm dụng hóa chất một cách rộng rãi trong thời gian dài, sử dụng không hợp lý, không đủ liều hoặc quá 2 liều, độ bao phủ hóa chất không đạt yêu cầu hay sử dụng bừa bãi ở các hộ gia đình… đã tạo áp lực chọn lọc lên các quần thể muỗi làm xuất hiện tính kháng hóa chất diệt.

aegypti đã tăng mức chịu đựng và xuất hiện tính kháng hóa chất diệt ở nhiều nơi nhƣ: châu Phi, Mỹ La Tinh, Thái Lan, Việt Nam… Xuất phát từ thực tế đó, đề tài “Nghiên cứu tỷ lệ mắc, các chỉ số véc tơ và mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại một số địa bàn trọng điểm ở tỉnh Bình Định năm 2016” đƣợc thực hiện với các mục tiêu sau: 1. Xác định tỷ lệ mắc SXHD tại các huyện/thị xã/thành phố thuộc tỉnh Bình Định năm 2016. Xác định các chỉ số véc tơ, đặc điểm ổ bọ gậy nguồn và một số tập tính của véc tơ SXHD tại một số trọng điểm ở tỉnh Bình Định năm 2016. Đánh giá mức độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh SXHD tại một số trọng điểm ở tỉnh Bình Định năm 2016.

Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI Việc nghiên cứu tỷ lệ mắc SXHD ở Bình Định năm 2016, giúp chúng ta phân tích chi tiết diễn biến ca bệnh SXHD theo tuần, diễn biến ca bệnh ở các địa phƣơng theo tháng, diễn biến ca bệnh qua các năm, từ đó so sánh với trung bình 5 năm giai đoạn 2011-2015, giúp nắm bắt kịp thời, chính xác diễn biến dịch bệnh và dự báo dịch bệnh SXHD ở các địa phƣơng. Các chỉ số véc tơ phản ánh tình hình SXHD ở một địa phƣơng tại thời điểm điều tra. Nghiên cứu các chỉ số véc tơ cung cấp số liệu thực tế giúp nắm bắt chính xác tình tình véc tơ, dự báo nguy cơ gia tăng lan truyền SXHD, từ đó đề xuất các biện pháp phòng chống dịch bệnh kịp thời, hiệu quả. Tính kháng hóa chất diệt của véc tơ là một trong những thách thức lớn cho Chƣơng trình Quốc gia phòng chống SXHD.

Việc xác định mức độ nhạy/ kháng với hóa chất diệt của véc tơ truyền SXHD là hết sức cần thiết, làm cơ sở dữ liệu cho việc lựa chọn và sử dụng hợp lý các loại hóa chất diệt côn trùng. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu chung về bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Đặc điểm và phân loại bệnh SXHD là bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính do muỗi truyền và có thể gây thành dịch lớn.

Bệnh này thƣờng xuất hiện vào các tháng mùa mƣa có nhiệt độ trung bình tháng cao. Tại Việt Nam, do đặc điểm địa lý, khí hậu khác nhau giữa 3 miền nên miền Nam và miền Trung bệnh xuất hiện quanh năm. Miền Bắc và Tây Nguyên bệnh thƣờng xảy ra từ tháng 4 đến tháng 11, những tháng khác miền Bắc thời tiết lạnh, ít mƣa, không thích hợp cho sự sinh sản và hoạt động của muỗi truyền bệnh nên bệnh ít xảy ra. Thống kê chung trên toàn quốc, bệnh SXHD phát triển nhiều nhất vào các tháng 7-10 (Bộ Y tế, 2014) [3].

Chu kỳ dịch của bệnh SXHD là khoảng 3-5 năm, thƣờng sau một số chu kỳ dịch nhỏ và vừa lại có một chu kỳ dịch lớn xảy ra. Những ngƣời sống trong khu vực lƣu hành SXHD đều có thể nhiễm vi rút và mắc bệnh. Tuy nhiên, do chịu ảnh hƣởng của nhiều yếu tố nên tỷ lệ mắc bệnh là rất khác nhau giữa các nhóm dân cƣ. Nhóm ngƣời có nguy cơ mắc SXHD cao là trẻ em, ngƣời đến từ vùng không lƣu hành SXHD, dân cƣ tại các vùng đô thị hóa có đời sống kinh tế thấp kém, vùng có tập quán lƣu trữ và sử dụng nƣớc không kiểm soát, vùng có mật độ muỗi Ae.

aegypti thƣờng xuyên cao. Các nhà lâm sàng đã thống nhất bệnh sốt do vi rút Dengue đƣợc gọi chung là SXHD và chia thành 3 mức độ bệnh khác nhau: SXHD có dấu hiệu cảnh báo, SXHD nặng và sốc Dengue (WHO, 2009) [69]. Tác nhân gây bệnh Tác nhân gây bệnh là vi rút Dengue, đây là một ARN vi rút thuộc giống Flavivirus, họ Arbovirut nhóm B hay Flaviviridae với 4 típ huyết thanh là DEN- 1, DEN-2, DEN-3, DEN-4. Khi vào cơ thể, vi rút nhân lên trong tế bào bạch cầu đơn nhân để gây bệnh (Bộ Y tế, 2014; Bùi Đại, 1999) [3],[5].

Thời kỳ ủ bệnh và lây truyền Thời kỳ ủ bệnh từ 3-14 ngày, trung bình từ 5-7 ngày. Ngƣời bệnh chính là nguồn lây nhiễm chủ yếu của bệnh SXHD trong chu kỳ “ngƣời – muỗi Aedes”, nhất là trong 5 ngày đầu của giai đoạn sốt lúc này mật độ vi rút trong máu cao. Trong một vụ dịch SXHD, cứ có một trƣờng hợp có triệu chứng SXHD điển hình thì sẽ có hàng chục trƣờng hợp đang mang vi rút Dengue tiềm ẩn, không triệu chứng, đây cũng là nguồn lây truyền SXHD quan trọng [3]. Muỗi Aedes cái có thể truyền vi rút Dengue ngay nếu đốt máu ngƣời bệnh rồi đốt ngay sang ngƣời lành.

Khi bị nhiễm vi rút Dengue muỗi sẽ mang vi rút suốt đời và có thể truyền dọc vi rút cho thế hệ sau qua trứng. Muỗi hút máu và nhiễm vi rút sau 8-12 ngày là có thể truyền bệnh và truyền bệnh suốt đời. Thời gian nung bệnh ở muỗi cái phụ thuộc vào nhiệt độ: ở 30oC cần 8-12 ngày, 32oC- 35oC cần 4-7 ngày (Bùi Đại, 1999; Burke và cs, 1980) [5],[46]. Nhiều loài muỗi Aedes có thể truyền vi rút Dengue cho ngƣời, nhƣng chủ yếu là Ae.

aegypti (ở thành thị) và Ae. polynesinensis ở Nam Thái Bình Dƣơng. Trong một số vụ dịch, đôi khi còn có thể phân lập đƣợc vi rút Dengue từ một số loài muỗi Aedes khác ví dụ Ae. neveus ở vùng rừng Malaysia và Việt Nam (Bùi Đại, 1999) [5].

Tính cảm nhiễm và sức đề kháng Tất cả mọi ngƣời, từ trẻ sơ sinh đến ngƣời trƣởng thành chƣa có miễn dịch đặc hiệu đều có thể mắc bệnh. Sau khi khỏi bệnh, ngƣời bệnh sẽ miễn dịch suốt đời với típ vi rút Dengue đã gây bệnh nhƣng không miễn dịch chéo với các típ vi rút Dengue khác. Nếu mắc bệnh lần hai với típ vi rút Dengue khác, bệnh có thể nặng hơn và dễ xuất hiện sốc Dengue (Bộ Y tế, 2014) [3]. Muỗi truyền bệnh Bệnh SXHD không lây truyền trực tiếp từ ngƣời sang ngƣời mà phải qua trung gian là muỗi đốt ngƣời bệnh rồi truyền vi rút sang ngƣời lành qua vết đốt.

Ở Việt Nam, hai loài muỗi truyền bệnh SXHD là Ae. aegypti và Ae. albopictus, 5 trong đó quan trọng nhất là Ae. Phân loại muỗi Côn trùng là lớp đa dạng và phân bố rộng khắp trên toàn thế giới.

Các nhà khoa học ƣớc tính lớp côn trùng (Insecta) có tới 8-10 triệu loài, trong đó hơn 1 triệu loài đã đƣợc mô tả chiếm khoảng 78% số loài của giới động vật đƣợc biết đến trên Trái Đất (Nguyễn Viết Tùng, 2006; Chapman, 2011) [36],[49]. Họ muỗi Culicidae, thuộc bộ phụ râu dài (Nematocera), bộ hai cánh (Diptera), lớp côn trùng (Insecta), ngành chân khớp (Arthropoda) còn gọi là ngành tiết túc. Họ muỗi Culicidae có khoảng 3.200 loài, chia thành 3 họ phụ và 38 giống (xếp thành 10 tộc): họ phụ Anophelinae gồm 3 giống (Anopheles, Bironella, Chagasia); họ phụ Culicinae gồm 34 giống (3 giống có vai trò Y học quan trọng là Aedes, Culex, Mansonia); họ phụ Toxorhynchitinae gồm 1 giống là Toxorhynchites (Hồ Đắc Thoàn, 2010) [30]. Trong họ phụ Culicinae, 3 giống: Aedes, Culex và Mansonia chiếm phần lớn số lƣợng loài, có khả năng truyền bệnh giun chỉ và các bệnh Arboviruses.

Giống Aedes thuộc tộc Aedini, với khoảng trên 900 loài chia làm 44 giống phụ, phân bố rộng khắp toàn thế giới nhƣng chủ yếu ở phƣơng Đông và Úc châu. Aedes có khả năng truyền các bệnh: Yellow fever, Dengue, và Arboviruses khác, ngoài ra còn có khả năng truyền bệnh giun chỉ gây bởi Brugian và Bancroftian. Stegomyia là giống phụ có vai trò truyền bệnh quan trọng nhất (Hồ Đắc Thoàn, 2010) [30]. Đề tài nghiên cứu này đề cập tới 2 loài thuộc giống phụ Stegomyia là Ae.

aegypti và Ae. Theo Vũ Đức Hƣơng (1997), Việt Nam có 27 loài muỗi thuộc giống Aedes, trong đó Ae. aegypti (Linnaeus, 1762) và Ae. aegypti có mặt ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Việt Nam nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa, khí hậu nóng ẩm quanh năm nên thuận lợi cho Ae. aegypti phát triển. 6 Vị trí của Ae. aegypti và Ae.

albopictus trong hệ thống phân loại - Giới động vật: Animalia - Ngành chân khớp: Arthropoda - Lớp côn trùng: Insecta - Bộ hai cánh: Diptera - Họ muỗi: Culicidae - Họ phụ: Culicinae - Giống: Aedes - Loài: Ae.