Luận án về đặc điểm từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Tài liệu nghiên cứu Luận án đặc điểm của từ ngữ lóng trên tư liệu của tiếng hán và tiếng việt tv, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu tiếng lóng
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc và Việt Nam
• 1.1.3. Phương ngữ xã hội
• 1.1.4. Một số vấn đề về từ, ngữ và nghĩa của từ
• 1.1.5. Tiếng lóng và các khái niệm liên quan
• 1.1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA TỪ NGỮ LÓNG (TỪ TƯ LIỆU TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT)
• 2.1. Đặc điểm cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán
• 2.1.1. Đặc điểm chung về cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán
• 2.1.2. Đặc điểm cụ thể về cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Hán
• 2.2. Đặc điểm cấu tạo của từ ngữ lóng tiếng Việt
• 2.2.1. Đặc điểm chung về cấu tạo của từ ngữ lóng tiếng Việt
• 2.2.2. Đặc điểm cụ thể về cấu tạo từ ngữ lóng tiếng Việt
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ LÓNG (TỪ TƯ LIỆU TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT)
• 3.1. Đặc điểm chung về ngữ nghĩa của từ ngữ lóng (Từ tư liệu tiếng Hán và tiếng Việt)
• 3.2. Đặc điểm cụ thể về ngữ nghĩa của từ ngữ lóng (từ tư liệu tiếng Hán và tiếng Việt qua các nhóm trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu)
• 3.3. Phân loại các từ ngữ lóng trong tiếng Hán của các nhóm trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu dựa vào ngữ nghĩa
• 3.4. Phân loại các từ ngữ lóng trong tiếng Việt của các nhóm trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu dựa vào ngữ nghĩa
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt là một lĩnh vực thú vị và đầy thách thức. Tiếng lóng không chỉ phản ánh sự sáng tạo ngôn ngữ mà còn thể hiện đặc trưng văn hóa của từng nhóm xã hội. Việc tìm hiểu về từ ngữ lóng giúp làm rõ hơn về sự phát triển ngôn ngữ và các mối quan hệ xã hội. Nghiên cứu này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ.

1.1. Ý nghĩa và vai trò của từ ngữ lóng trong ngôn ngữ

Từ ngữ lóng đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện bản sắc văn hóa và sự giao tiếp giữa các nhóm xã hội. Chúng thường được sử dụng để tạo sự gần gũi và thân mật trong giao tiếp. Việc hiểu rõ về ngữ lóng tiếng Hán và ngữ lóng tiếng Việt giúp nhận diện được các đặc điểm văn hóa và xã hội của người sử dụng.

1.2. Tình hình nghiên cứu từ ngữ lóng trên thế giới

Nghiên cứu từ ngữ lóng đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới, với nhiều công trình nổi bật. Các tác giả như Dundes và Hudson đã chỉ ra rằng tiếng lóng không chỉ là ngôn ngữ mà còn là biểu hiện của sự thay đổi xã hội. Những nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự phát triển của ngôn ngữ trong các nhóm xã hội khác nhau.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu từ ngữ lóng

Mặc dù nghiên cứu từ ngữ lóng đã có những bước tiến, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là sự biến đổi nhanh chóng của ngôn ngữ lóng, khiến cho việc thu thập và phân tích trở nên khó khăn. Ngoài ra, việc phân loại và định nghĩa từ ngữ lóng cũng gặp nhiều khó khăn do tính chất không chính thức của chúng.

2.1. Sự biến đổi của từ ngữ lóng theo thời gian

Từ ngữ lóng thường thay đổi theo thời gian và không gian, điều này tạo ra thách thức trong việc nghiên cứu. Các từ lóng có thể xuất hiện và biến mất nhanh chóng, làm cho việc lưu giữ và phân tích trở nên khó khăn. Việc theo dõi sự phát triển của từ lóng phổ biến là cần thiết để hiểu rõ hơn về ngôn ngữ.

2.2. Khó khăn trong việc phân loại từ ngữ lóng

Phân loại từ ngữ lóng là một thách thức lớn do tính chất đa dạng và phong phú của chúng. Các từ lóng có thể thuộc nhiều nhóm xã hội khác nhau và mang nhiều ý nghĩa khác nhau. Việc xác định rõ ràng các nhóm từ lóng là cần thiết để có cái nhìn tổng quát hơn về ngôn ngữ.

III. Phương pháp nghiên cứu từ ngữ lóng hiệu quả

Để nghiên cứu từ ngữ lóng một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Việc kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng sẽ giúp làm rõ hơn các đặc điểm của từ ngữ lóng. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ hiện đại trong việc thu thập và phân tích dữ liệu cũng rất quan trọng.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu từ ngữ lóng

Việc thu thập dữ liệu từ ngữ lóng có thể thực hiện qua nhiều nguồn khác nhau như sách, báo, và các phương tiện truyền thông. Sử dụng các công cụ trực tuyến để thu thập từ ngữ lóng từ các diễn đàn và mạng xã hội cũng là một phương pháp hiệu quả.

3.2. Phân tích ngữ nghĩa của từ ngữ lóng

Phân tích ngữ nghĩa của từ ngữ lóng giúp hiểu rõ hơn về cách mà chúng được sử dụng trong giao tiếp. Việc áp dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa sẽ giúp làm rõ các đặc điểm và ý nghĩa của từ lóng trong từng ngữ cảnh cụ thể.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ ngữ lóng

Nghiên cứu từ ngữ lóng không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ về từ ngữ lóng giúp cải thiện khả năng giao tiếp trong các nhóm xã hội khác nhau. Ngoài ra, nó cũng có thể được áp dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về văn hóa và ngôn ngữ của người bản xứ.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Việc tích hợp từ ngữ lóng vào chương trình giảng dạy giúp học viên có cái nhìn thực tế hơn về ngôn ngữ. Điều này không chỉ giúp họ giao tiếp tốt hơn mà còn hiểu rõ hơn về văn hóa của người bản xứ.

4.2. Ứng dụng trong nghiên cứu văn hóa

Nghiên cứu từ ngữ lóng cũng có thể được áp dụng trong việc tìm hiểu văn hóa của các nhóm xã hội. Việc phân tích từ ngữ lóng giúp làm rõ hơn về các giá trị và niềm tin của từng nhóm xã hội.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu từ ngữ lóng

Nghiên cứu từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng việc nghiên cứu này sẽ góp phần làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ và văn hóa. Trong tương lai, cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu để hiểu rõ hơn về sự phát triển và biến đổi của từ ngữ lóng.

5.1. Tương lai của nghiên cứu từ ngữ lóng

Nghiên cứu từ ngữ lóng sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc hiểu rõ về từ ngữ lóng sẽ giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa các nhóm xã hội khác nhau.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về sự phát triển của từ ngữ lóng trong các nhóm xã hội khác nhau. Việc so sánh giữa các ngôn ngữ cũng sẽ giúp làm rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng từ ngữ lóng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Đặc điểm của từ ngữ lóng trên tư liệu của tiếng Hán và tiếng Việt" (2022) của nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học / Ngôn ngữ học xã hội tiếp cận một bình diện học thuật mang tính giao thoa cao giữa cấu trúc luận và hành chức luận. Trong bối cảnh kinh tế thị trường, đô thị hóa và hội nhập quốc tế diễn ra sâu rộng tại Việt Nam và Trung Quốc kể từ thập niên 1980, sự phân hóa giai tầng xã hội đã thúc đẩy sự bùng nổ của các biến thể ngôn ngữ phi chuẩn (non-standard varieties), đặc biệt là tiếng lóng (slang/argot/lí ngữ).

Khoảng trống nghiên cứu học thuật (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây tại Việt Nam và Trung Quốc chủ yếu tiếp cận tiếng lóng ở góc độ từ vựng học miêu tả đơn ngữ, hoặc nhìn nhận định kiến dưới góc độ "ô nhiễm ngôn ngữ". Thiếu vắng các công trình đối chiếu liên ngôn ngữ (cross-linguistic comparative studies) mang tính hệ thống giữa hai ngôn ngữ đơn lập (isolating languages) là tiếng Hán và tiếng Việt trên cả hai bình diện cấu tạo hình thái và cơ chế phái sinh ngữ nghĩa xã hội.

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Cấu tạo hình thái của từ ngữ lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt phản ánh những quy luật chung và đặc thù nào của loại hình ngôn ngữ đơn lập?
• RQ2: Cơ chế chuyển nghĩa (ẩn dụ, hoán dụ, mở rộng/thu hẹp nghĩa) của từ ngữ lóng trong 4 nhóm xã hội đặc thù (trộm cướp, ma túy, mại dâm, buôn lậu) chịu sự chi phối ra sao bởi bối cảnh văn hóa - xã hội và tâm lý nhóm?
• RQ3: Mối quan hệ tương tác giữa biến thể lóng phi chuẩn và chuẩn mực ngôn ngữ toàn dân diễn ra theo những quy luật vận động nào?
• H1: Tiếng lóng trong tiếng Hán và tiếng Việt vừa tuân thủ các phương thức cấu tạo từ chung của ngôn ngữ toàn dân, vừa sở hữu các cơ chế biến dị cấu trúc mang tính lâm thời nhằm phục vụ chức năng ẩn mã (cryptic function).
• H2: Sự tương đồng về loại hình ngôn ngữ và bối cảnh văn hóa Á Đông tạo nên các vùng giao thoa ngữ nghĩa lóng, nhưng sự khác biệt về hình thái văn tự và cấu trúc ngữ pháp tạo ra các phương thức định danh lóng đặc thù giữa hai ngôn ngữ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý luận Ngôn ngữ học xã hội về phương ngữ xã hội (Wardhaugh, 2006; Fasold, 1990; Nguyễn Văn Khang, 2012) và Ngữ nghĩa học từ vựng cấu trúc luận (Đỗ Hữu Châu, 1981; Hoàng Bá Vinh & Liêu Tự Đông, 2002). Phạm vi ngữ liệu được định lượng chuẩn xác với quy mô mẫu đối xứng gồm 1.472 đơn vị từ ngữ lóng tiếng Việt và 1.472 đơn vị từ ngữ lóng tiếng Hán (tổng cộng 2.944 đơn vị ngữ liệu khảo sát), tập trung vào 4 nhóm tiểu văn hóa ngầm: trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc xác lập hệ thống phân loại cấu tạo - ngữ nghĩa toàn diện đầu tiên đối chiếu song ngữ Hán - Việt cho hệ thuật ngữ lóng chuyên biệt.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng nghiên cứu tiếng lóng đã phát triển qua nhiều giai đoạn. Về mặt nền tảng lý thuyết ngôn ngữ học xã hội, Ralph Fasold trong The Sociolinguistics of Society (1984) và Ronald Wardhaugh trong An Introduction to Sociolinguistics (1986, 2006) đã định danh đơn vị nghiên cứu cốt lõi là "biến thể" (variety), khẳng định tiếng lóng là một dạng thức phương ngữ xã hội (sociolect) gắn liền với các biến số xã hội như độ tuổi, giới tính, giai tầng và nghề nghiệp. Quan điểm này được củng cố bởi John J. Gumperz (1971) với khái niệm nhóm xã hội, Penelope Eckert (1998) với biến số tuổi tác, và Robin Lakoff (1975) với biến số giới tính.

Trong nghiên cứu chuyên sâu về tiếng lóng, Alan Dundes & Schonhorn (1963) khi khảo sát tiếng lóng sinh viên Đại học Kansas (Kansas University Slang: A new generation) và Kenneth Hudson (1983) trong The language of the teenage revolution đã khẳng định tiếng lóng đại diện cho cuộc cách mạng sáng tạo ngôn từ phi chuẩn. Tony Thorne (2007) trong The latest youth slang nhấn mạnh tiếng lóng mang tính thời thượng, khiêu khích và phản ánh bản sắc nhóm. Các nghiên cứu kinh điển của Pháp như Honoré de Balzac (1834) với Essai sur l'argot, Pierre Guiraud (1956) với L'Argot, cùng các nghiên cứu về từ cấm kỵ của Keith Allan & Kate Burridge (2006) đã đặt nền móng cho việc giải mã chức năng che giấu và ranh giới nhóm của tiếng lóng.

Tại Trung Quốc, các công trình từ thời Thanh như Lí ngữ vi thực (俚语徵实, 1873) của Đường Huấn Phương (được Trương Tử Tài phân tích) cho thấy truyền thống nghiên cứu lóng lâu đời. Ở thời kỳ hiện đại, Lục Tĩnh Trinh (陆静贞, 2007) trong Tân biên tục lí ngữ đại từ điển (新编俗俚语大辞典) định nghĩa tiếng lóng là phương ngữ khẩu ngữ thông tục có phạm vi sử dụng hẹp nhưng có xu hướng mở rộng. Nhóm tác giả Lý Thục Quyên (李淑娟, 2006) trong Tân Trung Quốc lí ngữ (New Slang of China) đã hệ thống hóa 1.400 mục từ lóng đương đại. Đặc biệt, Diêm Văn Bồi (闫文培, 2005) trong Hiện đại lí ngữ đích khái niệm giới định cập kỳ hình thành cơ lý đã chỉ ra 4 cơ chế hình thành tiếng lóng hiện đại: nguyên tắc liên quan, bối cảnh tri nhận, mô phỏng meme và khuynh hướng tâm lý nghịch đảo.

Tại Việt Nam, từ công trình khởi đầu của J. (1905) trên tạp chí BEFEO và khảo luận L'argot anamite de Hanoi (1925) của Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố, lịch sử nghiên cứu ghi nhận hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

1. Quan điểm bài trừ (Prescriptivist approach): Nguyễn Văn Tu trong Từ và vốn từ tiếng Việt hiện đại (1976) và Nguyễn Kim Thản, Nguyễn Trọng Báu, Nguyễn Văn Tu (1982) xem tiếng lóng là hiện tượng ngôn ngữ lệch chuẩn, ký sinh, không lành mạnh, "không có tác dụng tích cực, không làm giàu thêm ngôn ngữ toàn dân", hình thành do xã hội phân chia giai cấp và cần loại trừ.
2. Quan điểm chức năng xã hội (Descriptivist/Sociolinguistic approach): Trịnh Ngọc Liễn & Trần Văn Chánh (1979), Nguyễn Thiện Giáp (1998) và đặc biệt là Nguyễn Văn Khang (2002, 2003, 2012) lập luận rằng tiếng lóng là một biến thể phương ngữ xã hội tự nhiên. Những từ lóng không thô tục mang hình ảnh biểu đạt sống động có khả năng thâm nhập, làm giàu cho kho từ vựng toàn dân. Nguyễn Văn Khang nhấn mạnh: "từ một khái niệm 'lóng' rất hạn hẹp về nội dung ngữ nghĩa, thuật ngữ lóng đã mở rộng cả nội hàm và ngoại diên".

Luận án định vị chính xác vào khoảng trống khoa học: vượt qua sự phân tích miêu tả thuần túy để so sánh đối chiếu liên ngôn ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Việt, giải quyết bài toán tương quan cấu tạo - ngữ nghĩa của 2.944 đơn vị ngữ liệu lóng thuộc 4 nhóm xã hội ngầm.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng trực tiếp lý thuyết phương ngữ xã hội (sociolect theory) và lý thuyết biến thể ngôn ngữ của Wardhaugh (2006) và Nguyễn Văn Khang (2012). Công trình làm sáng tỏ bản chất hai mặt của tiếng lóng: vừa là công cụ bảo vệ lợi ích nội nhóm khép kín (tính bí mật), vừa là một động lực sáng tạo ngôn ngữ liên tục thách thức và bổ sung cho chuẩn mực ngôn ngữ văn hóa (tính xã hội hóa).

+-------------------------------------------------------------+
|              TỔNG THỂ HỆ THỐNG TỪ VỰNG                      |
|                                                             |
|   +-----------------------------------------------------+   |
|   |         BIẾN THỂ CHUẨN (Chuẩn mực toàn dân)         |   |
|   +-----------------------------------------------------+   |
|                              ^                              |
|       (Xã hội hóa từ vựng / Thẩm thấu qua khẩu ngữ)        |
|                              |                              |
|   +-----------------------------------------------------+   |
|   |      BIẾN THỂ PHI CHUẨN: TIẾNG LÓNG XÃ HỘI NGẦM     |   |
|   |  - Nhóm trộm cướp      - Nhóm ma túy                |   |
|   |  - Nhóm mại dâm        - Nhóm buôn lậu              |   |
|   +-----------------------------------------------------+   |
|                              ^                              |
|   Cơ chế phái sinh: Ẩn dụ hóa - Hoán dụ hóa - Mã hóa meme    |
+-------------------------------------------------------------+

Luận án chứng minh sự tương thích với mô hình Khung ngôn ngữ ma trận (Matrix Language-Frame Model) của Carol Myers-Scotton (1993) và lý thuyết chuyển mã/trộn mã của Shana Poplack (1980). Trong giao tiếp của các nhóm tội phạm, ngôn ngữ toàn dân đóng vai trò ngôn ngữ ma trận (Matrix Language), trong khi các yếu tố từ ngữ lóng hoạt động như ngôn ngữ nhúng (Embedded Language) nhằm ngụy trang thông điệp. Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định luận điểm của Claude Hagège: "Lỗi của hôm qua trở thành chuẩn hôm nay và lỗi hôm nay sẽ là chuẩn ngày mai", chứng minh rằng ranh giới giữa chuẩn và phi chuẩn là một trạng thái động.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích liên ngành tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết tam giác nghĩa/tháp nghĩa hình học không gian (Đỗ Hữu Châu, 1981): Phân tách cấu trúc ngữ nghĩa của từ ngữ lóng thành 4 thành tố: nghĩa biểu vật (sở chỉ), nghĩa biểu niệm (sở biểu), nghĩa biểu thái (thái độ/đánh giá) và nghĩa ngữ pháp. Khung này cho phép giải mã cách thức các nhóm xã hội thay đổi nghĩa biểu thái và nghĩa biểu vật trong khi vẫn giữ nguyên vỏ ngữ âm/ngữ pháp của từ gốc.
2. Lý thuyết hình thái học từ vựng đơn lập (Hoàng Bá Vinh & Liêu Tự Đông, 2002; Nguyễn Tài Cẩn, 1975; Đái Xuân Ninh, 1978): Phân tích cấu tạo từ ngữ lóng dựa trên đơn vị từ tố/hình vị, phân biệt từ đơn (đơn tiết), từ phức (ghép, láy) và các tổ hợp ngữ lóng cố định/tự do.
3. Lý thuyết thái độ ngôn ngữ (Marko Dragojevic, 2018; Nguyễn Văn Khang, 2012): Đánh giá thái độ ngôn ngữ của các nhóm xã hội qua ba chiều kích: trung thành ngôn ngữ (duy trì tiếng lóng nội bộ), tự ti ngôn ngữ và kỳ thị ngôn ngữ, giải thích động lực sử dụng tiếng lóng để thiết lập bản sắc xã hội.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: tập trung vào 4 nhóm xã hội có hành vi vi phạm chuẩn mực pháp lý và đạo đức xã hội (trộm cướp, ma túy, mại dâm, buôn lậu), nơi chức năng bảo mật thông tin và nhận diện thành viên nội bộ đạt mức độ gay gắt nhất.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp với Thuyết giải thích (Interpretivism), nhìn nhận hiện tượng ngôn ngữ lóng như một thực tại khách quan phản ánh cấu trúc quyền lực và sự phân hóa xã hội. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods design) được triển khai:

• Định tính (Qualitative): Phân tích nghĩa tố (seme analysis), phân tích trường từ vựng - ngữ nghĩa, phân tích ngôn cảnh phát ngôn và ngôn cảnh văn hóa để làm rõ cơ chế chuyển nghĩa ẩn dụ/hoán dụ.
• Định lượng (Quantitative): Thống kê tần số, phân tích tỷ lệ phần trăm phân bố từ loại, cấu tạo hình thái và trường nghĩa của 2.944 đơn vị ngữ liệu lóng trên bảng tính Microsoft Excel và phần mềm phát hiện từ ngữ tự động.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu tuân thủ các bước nghiêm ngặt:

• Tiêu chuẩn chọn mẫu (Inclusion criteria): Các đơn vị từ ngữ lóng được xác nhận xuất hiện trong các cuốn từ điển chuyên ngành (Tiếng lóng tiếng Việt - Nguyễn Văn Khang, 2002; New slang of China - Lý Thục Quyên, 2006; Tân biên tục lí ngữ đại từ điển - Lục Tĩnh Trinh, 2007), trên các ấn phẩm báo chí chính thống chuyên ngành phòng chống tội phạm (Báo Công an nhân dân, Báo An ninh thủ đô, Báo An ninh thế giới), phim truyền hình thực tế xã hội (VTV1, VTV3), và các diễn đàn mạng xã hội đương đại (Facebook, Weibo).
• Tiêu chuẩn loại trừ (Exclusion criteria): Loại bỏ các từ ngữ toàn dân thông tục không mang chức năng nhận diện nhóm; loại bỏ các thuật ngữ chuyên môn thuần túy (jargon kỹ thuật) không chứa sắc thái biểu cảm nhóm tội phạm.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc ngữ liệu (từ điển - báo in - báo điện tử - mạng xã hội), tam giác đạc lý thuyết (cấu trúc luận - NNHXH - dụng học) và tam giác đạc phương pháp (thống kê định lượng kết hợp miêu tả cấu trúc ngữ nghĩa).

Data và phân tích

Toàn bộ 2.944 đơn vị ngữ liệu (1.472 từ ngữ lóng tiếng Việt và 1.472 từ ngữ lóng tiếng Hán) được mã hóa theo ma trận phân tích đa chiều:

MA TRẬN MÃ HÓA NGỮ LIỆU LÓNG ĐỐI CHIẾU (N = 2.944)
├── Cấp độ Cấu tạo (Morphological Level)
│   ├── Số lượng thành tố: Đơn tiết vs. Đa tiết (2, 3, 4+ thành tố)
│   ├── Đơn vị từ vựng: Từ lóng vs. Ngữ lóng (cụm từ tự do, cụm từ cố định)
│   ├── Phương thức cấu tạo: Ghép (đẳng lập, chính phụ), Láy (tiếng Việt), Rút gọn/Chữ viết tắt
│   └── Từ loại: Danh từ, Động từ, Tính từ, Đại từ
└── Cấp độ Ngữ nghĩa (Semantic Level)
    ├── Trường nghĩa đối tượng: Trộm cướp, Ma túy, Mại dâm, Buôn lậu
    ├── Cơ chế chuyển nghĩa: Ẩn dụ (hình thức, cách thức, cảm giác), Hoán dụ (bộ phận - toàn thể, công cụ - hoạt động)
    └── Sắc thái biểu thái: Tiêu cực, mỉa mai, suồng sã, trung tính hóa hành vi tội phạm

Dữ liệu được xử lý bằng bảng biểu đối chiếu chi tiết (từ Bảng 2.1 đến Bảng 2.18 trong công trình), đảm bảo độ tin cậy và khả năng kiểm chứng lặp lại của toàn bộ hệ thống số liệu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tương thích và dị biệt về hình thái cấu tạo: Cả tiếng Hán và tiếng Việt đều phản ánh đặc trưng của ngôn ngữ đơn lập khi cấu tạo từ ngữ lóng chủ yếu dựa trên các hình vị/từ tố sẵn có kết hợp lại. Tuy nhiên, tiếng Hán thể hiện ưu thế vượt trội ở phương thức ghép chính phụ và cấu tạo từ ngữ lóng đa tiết 3-4 âm tiết mô phỏng thành ngữ (như 黑不溜秋 - đen sì sì, 老司机 - tài xế già/kẻ sành sỏi tình trường), trong khi tiếng Việt thể hiện tính linh hoạt cao ở phương thức láy âm tượng thanh/tượng hình (mông má, trục trặc) và các tổ hợp ngữ lóng tự do (bú đá, đi lắc, bật đèn xanh).
2. Đặc trưng từ loại mang tính chức năng hành động: Trong cả hai ngôn ngữ, từ ngữ lóng thuộc 4 nhóm xã hội phân bố tập trung cao độ vào hai từ loại chính là Danh từ (định danh công cụ, đối tượng, địa bàn phạm tội) và Động từ (chỉ phương thức gây án, hành vi sử dụng ma túy, giao dịch mại dâm, tẩu tán hàng lậu). Tính từ và đại từ chiếm tỷ lệ không đáng kể, phản ánh nhu cầu tác nghiệp thực tiễn và tính thực dụng tối đa của các nhóm xã hội ngầm.
3. Cơ chế ẩn dụ hóa và hoán dụ hóa bộc lộ tư duy văn hóa nhóm:
   • Trong nhóm ma túy: tiếng Việt sử dụng cơ chế ẩn dụ cảm giác và hình thức (kẹo, đá, cỏ, cháo pha sữa), tiếng Hán sử dụng ẩn dụ màu sắc và hình dạng chữ (白粉 - bột trắng, 溜冰 - trượt băng/đập đá).
   • Trong nhóm trộm cướp và buôn lậu: tiếng Việt thiên về hoán dụ công cụ (hai ngón, đồ nghề), tiếng Hán thiên về các ám ngữ chiết tự và ẩn dụ hành động (炒鱿鱼 - cuộn gói đồ đạc/mất việc; ám ngữ Hắc thoại 黑话).
4. Quy luật giải mã và xã hội hóa từ lóng: Luận án chứng minh rằng tính bí mật của từ ngữ lóng chỉ mang tính lâm thời. Khi một từ lóng bị các cơ quan bảo vệ pháp luật phát hiện hoặc được truyền thông đại chúng khai thác, nhóm xã hội buộc phải thay thế bằng mã từ vựng mới; đồng thời, từ lóng cũ có xu hướng thâm nhập vào lớp từ ngữ lưu hành xã hội (xã hội lưu hành ngữ - 社会流行语) của giới trẻ, làm phong phú vốn từ khẩu ngữ toàn dân.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đóng góp luận cứ thực tiễn vững chắc củng cố lý thuyết biến thể phương ngữ xã hội trong ngôn ngữ học Đông Nam Á và Đông Á; làm rõ cơ chế tương tác giữa chuẩn mực ngôn ngữ và ngôn ngữ phi chuẩn trong các xã hội đang chuyển đổi kinh tế.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình điều tra, thống kê và phân tích ngữ nghĩa đối chiếu song ngữ Hán - Việt ứng dụng cho các lớp từ vựng đặc thù, có thể chuyển giao nghiên cứu cho các nhóm phương ngữ xã hội khác (ngôn ngữ mạng, tiếng lóng giới trẻ, tiếng lóng ngành nghề).
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Cung cấp "từ điển tri thức" hỗ trợ đắc lực cho công tác điều tra tội phạm học và giám định ngôn ngữ pháp y (forensic linguistics) của lực lượng công an, an ninh; giải mã chuẩn xác các ám hiệu, mật ngữ trong các vụ án hình sự liên quốc gia Việt - Trung.
• Về giáo dục và biên phiên dịch: Giúp người học tiếng Hán và tiếng Việt như một ngoại ngữ hiểu sâu sắc các tầng bậc biểu cảm khẩu ngữ phi quy thức, tránh những lỗi chuyển dịch máy móc khi tiếp cận các tác phẩm văn học hoặc phương tiện truyền thông hiện đại.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn phạm vi nhóm xã hội: Do tính phức tạp trong nhận diện, công trình chỉ tập trung vào 4 nhóm tội phạm truyền thống (trộm cướp, ma túy, mại dâm, buôn lậu), chưa bao quát toàn diện các nhóm lóng mới nổi như lóng tài chính tiền số, lóng tội phạm công nghệ cao và lóng thế hệ Gen Z trên không gian mạng.
2. Giới hạn về phương thức kiểm chứng ngữ âm học thực nghiệm: Ngữ liệu chủ yếu được thu thập từ nguồn tài liệu thành văn (từ điển, báo chí, mạng xã hội, kịch bản phim), thiếu vắng các băng ghi âm hội thoại tự nhiên trực tiếp từ các đối tượng ngoài đời thực do rào cản đạo đức nghiên cứu và an ninh hình sự.
3. Tính biến động thời gian của ngữ liệu: Tiếng lóng có chu kỳ sống ngắn và tốc độ thay thế nhanh; một bộ phận từ ngữ lóng được khảo sát tại thời điểm 2022 có thể đã biến mất hoặc bị chuyển hóa ngữ nghĩa trong đời sống hiện nay.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) đề xuất:

• Mở rộng khảo sát đối chiếu tiếng lóng mạng (cyber-slang) xuyên biên giới trên các nền tảng TikTok, Telegram, Dark Web giữa Việt Nam và Trung Quốc.
• Ứng dụng mô hình học máy (Machine Learning / NLP) và xử lý ngôn ngữ tự nhiên để tự động hóa việc phát hiện, gắn nhãn cảm xúc và phân tích xu hướng dịch chuyển ngữ nghĩa của tiếng lóng thời gian thực.
• Nghiên cứu thái độ tiếp nhận xã hội học đối với tiếng lóng bằng phương pháp đo lường phản ứng tâm lý ngôn ngữ học (matched-guise technique).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Định hình một hướng đi chuẩn mực cho phân ngành Ngôn ngữ học xã hội đối chiếu tại Việt Nam; tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu sau đại học về từ vựng học tội phạm và phương ngữ xã hội so sánh.
• Tác động an ninh và tư pháp: Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật cho Viện Khoa học Hình sự, Học viện Cảnh sát Nhân dân và các cơ quan an ninh cửa khẩu trong việc biên soạn cẩm nang nghiệp vụ giải mã ngôn ngữ tội phạm buôn lậu và ma túy xuyên biên giới Việt - Trung.
• Tác động văn hóa - xã hội: Góp phần định hướng chính sách ngôn ngữ trong việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, phân định ranh giới giữa việc tiếp nhận sự sáng tạo ngôn từ dân gian và ngăn chặn sự dung tục hóa tiếng Việt trên không gian truyền thông đại chúng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả Ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phương pháp luận đối chiếu cấu tạo - ngữ nghĩa lóng và hệ thống 2.944 đơn vị ngữ liệu mẫu chuẩn hóa để phát triển các đề tài liên quan.
• Cơ quan Thực thi Pháp luật & Giám định viên Pháp y: Sử dụng danh mục ngữ liệu lóng 4 nhóm tội phạm làm công cụ tra cứu nghiệp vụ nhận diện hành vi phạm tội và giải mã chứng cứ ngôn ngữ.
• Giảng viên và Biên phiên dịch Hán - Việt: Nâng cao năng lực giải mã các tầng nghĩa biểu thái, thành ngữ lóng và tiếng lóng thịnh hành trong giảng dạy tiếng Hán hiện đại và thực hành dịch thuật văn học/báo chí.
• Nhà hoạch định Chính sách Văn hóa & Giáo dục: Có căn cứ khoa học để xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chuẩn mực ngôn ngữ trong học đường và trên các phương tiện truyền thông đại chúng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đó là việc mở rộng thuyết phương ngữ xã hội (sociolect theory) vào không gian ngôn ngữ đối chiếu Hán - Việt, xác lập mô hình biến chuyển hai chiều: cơ chế "đóng" (ẩn mã bảo vệ nhóm tội phạm) và cơ chế "mở" (xã hội hóa thẩm thấu vào ngôn ngữ toàn dân).

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?
Khác với nghiên cứu đơn ngữ thuần túy miêu tả của Nguyễn Văn Khang (2002) hay nghiên cứu sưu tầm song ngữ của Lý Thục Quyên (2006), luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đối xứng (1.472 đơn vị Hán vs. 1.472 đơn vị Việt), kết hợp phân tích cấu trúc hình vị đơn lập với lý thuyết tháp nghĩa không gian của Đỗ Hữu Châu và ma trận chuyển mã của Myers-Scotton.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?
Sự tương đồng kỳ lạ về tỷ lệ áp đảo của danh từ và động từ (>85% tổng số ngữ liệu lóng ở cả hai ngôn ngữ), chứng minh rằng tư duy ngôn ngữ lóng của các nhóm xã hội ngầm hoàn toàn bị chi phối bởi tính thực dụng hành động và công cụ tác nghiệp, triệt tiêu gần như hoàn toàn nhu cầu miêu tả thuộc tính trừu tượng (tính từ).

4. Quy trình nhân rộng và kiểm chứng (Replication protocol) có được cung cấp không?
Có. Toàn bộ danh mục 2.944 đơn vị ngữ liệu kèm mã hóa trường nghĩa, loại hình cấu tạo, nguồn trích xuất (từ điển, báo CAND, Weibo, Facebook) và hệ thống 18 bảng thống kê đối chiếu được trình bày chi tiết trong Chương 2 và Chương 3 của luận án.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm được vạch ra như thế nào?
Chuyển dịch trọng tâm từ tiếng lóng tội phạm truyền thống sang tiếng lóng kỹ thuật số (digital/cyber-slang), phát triển hệ thống tự động nhận diện tiếng lóng xuyên biên giới bằng công nghệ NLP phục vụ an ninh mạng quốc gia.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận của ngôn ngữ học xã hội về tiếng lóng, xác lập vị thế của tiếng lóng như một dạng phương ngữ xã hội đặc thù mang tính năng động cao trong tiếng Hán và tiếng Việt.
2. Khảo sát toàn diện và phân loại thành công 2.944 đơn vị ngữ liệu lóng đối xứng (1.472 đơn vị tiếng Hán và 1.472 đơn vị tiếng Việt) thuộc 4 nhóm xã hội ngầm: trộm cướp, ma túy, mại dâm và buôn lậu.
3. Làm rõ quy luật cấu tạo hình thái của từ ngữ lóng trong hai ngôn ngữ đơn lập, chỉ ra tính ưu trội của từ ghép chính phụ trong tiếng Hán và tính linh hoạt của từ láy cùng cụm từ tự do trong tiếng Việt.
4. Phát hiện và miêu tả chi tiết các cơ chế chuyển nghĩa độc đáo (ẩn dụ hóa cảm giác, hoán dụ công cụ, mô phỏng meme) phản ánh sinh động tâm lý, văn hóa và phương thức sinh tồn của các tiểu văn hóa ngầm.
5. Chứng minh quy luật vận động mang tính biện chứng giữa biến thể phi chuẩn và chuẩn mực ngôn ngữ toàn dân thông qua cơ chế giải mã và xã hội hóa từ vựng.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu liên ngành mới đầy tiềm năng: Ngôn ngữ học pháp y đối chiếu (Comparative Forensic Linguistics), Xử lý ngôn ngữ tự nhiên cho tiếng lóng không gian mạng (NLP for Cyber-slang), và Xã hội học ngôn ngữ ứng dụng trong quản lý xã hội hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận Chương 2. Đặc điểm cấu tạo của từ ngữ lóng (từ tư liệu tiếng Hán và tiếng Việt) Chương 3. Đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ lóng (từ tư liệu tiếng Hán và tiếng Việt) 7 CHƢƠNG 1.

TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu tiếng lóng 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Ngôn ngữ học xã hội là một phân ngành của ngôn ngữ học, tiếp cận theo hướng liên ngành, giữa ngôn ngữ học và xã hội học. Vì thế, ngôn ngữ học xã hội lấy ngôn ngữ làm đối tượng nghiên cứu và giải thích các hiện tượng của ngôn ngữ bằng các nhân tố xã hội.

Vì nghiên cứu ngôn ngữ trong đời sống thực tế (trong sử dụng) cho nên nếu như ngôn ngữ học cấu trúc chú trọng vào khung cấu trúc hệ thống của ngôn ngữ, tức là nghiên cứu ngôn ngữ ở dạng tĩnh thì ngôn ngữ học xã hội nghiên cứu ngôn ngữ ở dạng hành chức. Theo đó, đơn vị nghiên cứu của ngôn ngữ học xã hội là biến thể (variety). Các công trình Ngôn ngữ học xã hội có tính chất nền tảng như: The Sociolinguistics of Society của Fasold Ralph xuất bản lần đầu năm 1984 [84]; An Introduction to Sociolinguistics của Wardhaugh Ronal xuất bản lần đầu năm 1986, tái bản lần thứ năm vào năm 2006 [94] đã nêu ra các vấn đề khái quát chung như dẫn luận về Ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ và xã hội… Cùng với nghiên cứu có tính nền tảng, nhiều công trình nghiên cứu cụ thể gắn với các nhân tố xã hội như tuổi tác, giới tính, quyền lực, nghề nghiệp, v. Đây chính là nghiên cứu ngôn ngữ trong sử dụng, tức là lựa chọn ngôn ngữ như thế nào cho phù hợp.

Chẳng hạn: Language in Social groups của Gumperz J.J (1971) [85], Language and Woman’s Place (1975) của Robin Lakoff [91], Age as a Sociolinguistic variable của Eckert Penelope (1998) [83]… Có thể thấy các công trình này đã tập trung vào sự chi phối của các nhân tố xã hội đối với việc sử dụng ngôn ngữ như như nhóm xã hội, giới, tuổi. Kết quả nghiên cứu này gợi mở cho nghiên cứu về tiếng lóng. Bởi vì, tiếng lóng luôn gắn với nhóm xã hội, gắn với người sử dụng tiếng lóng. 8 Với tư cách là biến thể sử dụng trong giao tiếp khẩu ngữ, tiếng lóng là một loại phương ngữ xã hội: chúng được các nhóm xã hội sử dụng để giao tiếp trong nội bộ nhóm và cũng hướng đến mục đích nhằm bảo vệ lợi ích nhóm.

Đây cũng là một trong các nội dung nghiên cứu của Ngôn ngữ học xã hội. Các tác giả với các công trình nghiên cứu về tiếng lóng trên thế giới như: Tác giả Dundes Alan và Schonhorn trong công trình “Kansas University Slang: A new generation‖ (1963) [82] đã nghiên cứu về tiếng lóng của sinh viên trường Đại học Kansas. Tác giả đã gọi tiếng lóng của sinh viên ở trường Đại học là một thế hệ mới trong ngôn ngữ ―new generation”. Tác giả Hudson trong ―The language of the teenage revolution: the dictionary defeated‖ (1983) [86] khi nghiên cứu xu hướng sử dụng tiếng lóng của nhóm thanh niên trẻ trong xã hội đã nhận thấy có sự khác biệt lớn giữa tiếng lóng với tiếng Anh chuẩn.

Tác giả đã liệt kê và chú giải các từ lóng mới của giới trẻ trong thập niên 50 và 60 ở Anh. Từ đó, tác giả đưa ra nhận định: thanh niên, giới trẻ chính là lực lượng làm nên cuộc cách mạng ngôn ngữ khác xa với ngôn ngữ ―chuẩn” mà xã hội vẫn thường công nhận. Tác giả Thorne trong ―The latest youth slang‖ (Tiếng lóng mới nhất của giới trẻ) (2007) khẳng định rằng: tiếng lóng của giới trẻ hiện nay là nguồn hình thành, sáng tạo và phát triển của ngôn ngữ mới nhất trong hệ thống ngôn ngữ tiếng Anh. Các thanh niên, thiếu niên và sinh viên thậm chí đến cả lớp các tiền thiếu niên cũng tham gia vào quá trình làm nên cuộc cách mạng sáng tạo ngôn ngữ thông qua việc sử dụng các kỹ thuật ngôn ngữ tạo sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến ngôn ngữ tiếng Anh.

Ngôn ngữ khi đó cũng có những trào lưu rất ―mốt‖ giống như thế giới thời trang có sự thay đổi liên tục đầy ngoạn mục, không những hài hước mà thực sự còn đầy tính sáng tạo và ―khiêu khích‖ thời đại. Không thể không nhắc đến công trình nghiên cứu của Clem Adelman (1976) The language of teenage groups - They don't speak our language [81]. 9 Trong công trình này, tác giả lấy tuổi làm nhân tố xã hội để tập trung nghiên cứu, khảo sát ngôn ngữ cuả thanh thiếu niên hippie, thanh niên đầu trọc Anglo - America ( người Mỹ gốc Anh). Theo tác giả nhóm thanh thiếu niên này nói thứ tiếng Anh - Mỹ lệch chuẩn.

Cũng theo hướng này, không ít người đã cất công sưu tầm, tìm hiểu ngôn ngữ của giới trẻ bằng cách lập ra các trang web. Từ đó, họ xây dựng bảng từ, biên soạn thành các cuốn từ điển trực tuyến về ngôn ngữ của giới trẻ trong đó có từ ngữ lóng. Đây là những tư liệu quý về ngôn ngữ như là sự lưu giữ hiện tượng ngôn ngữ nhất thời và thông qua đó có thể hiểu được văn hóa của một giai đoạn. Nhà văn cũng góp một vai trò quan trọng trong việc lưu giữ tiếng lóng.

Ở Việt Nam trước đây, có thể tìm thấy các từ ngữ lóng trong tác phẩm nổi tiếng ―Bỉ vỏ‖ của của Nguyên Hồng và ngày nay cũng nhiều nhà văn đã đưa tiếng lóng vào trong tác phẩm của mình. Nhìn ra thế giới cũng có thể thấy điều này, chẳng hạn có thể nhiều nhà văn Pháp đã đưa tiếng lóng vào trong tác phẩm của mình ví dụ: tác phẩm “Les Mystères de Paris” (“Bí mật thành Pari” của Eugène Sue; Les Mémoires de l'ex- bagnard (“Kí ức của cựu tù khổ sai”) Eugène-François Vidocq. Đáng chú ý là một số tác giả đã nghiên cứu về tiếng lóng ví dụ: Essai sur l'argot (“Nghiên cứu về tiếng lóng”) của Honoré de Balzac (1834), L'Argot (Tiếng lóng) của Pierre Guiraud (1956), Le français que l'on parle (“Tiếng Pháp mà chúng tôi nói”) của Yves Cortez (2003), v. Bên cạnh các nghiên cứu có tính độc lập, tiếng lóng thường được nghiên cứu trong mối quan hệ với biệt ngữ, từ cấm kị, uyển ngữ như: tác giả Keith Allan và Kate Burridge với công trình Forbidden words taboo and the censoring of language (Từ cấm kị) do Nxb Cambridge xuất bản năm 2006 [87].

Trong công trình The Jargon file (Biệt ngữ tin) xuất bản năm 1975, tác giả Raphael Finked đã trình bày ―một bộ sưu tập” các từ biệt ngữ của ngành công 10 nghệ thông tin từ khi công nghệ thông tin còn ở thời kì sơ khai [90]; tác giả Theodor W. Adorno với công trình Jargon of Authentichity (Tính xác thực của biệt ngữ) (1973) đề cập đến phê bình triết học của Heidegger và tư tưởng Đức đã làm rõ về biệt ngữ hiện sinh, mối quan hệ giữa ngôn ngữ và chân lí. [92] Nguyễn Văn Tố trong tác phẩm L' argot anamite de Hanoi (1925) [97] đã đưa ra cách nhìn nhận tương đối mới mẻ về tiếng Việt qua sự mô tả khái quát về hiện tượng tiếng lóng. Tác giả nhận định, tiếng Việt cũng có hiện tượng tiếng lóng hơn nữa lại có nhiều tiếng lóng từ mọi ngành nghề trong xã hội như tiếng lóng của nhóm trộm cắp, từ người đưa đò, nhóm kéo xe cho đến cả những cô đào hát… Tuy nhiên, tiếng lóng không quá phức tạp mà chỉ gói gọn trong một vài cách diễn đạt nhất định.

Trong tiếng Việt, tiếng lóng được phân biệt bởi từ tố vùng miền, điều này không ảnh hưởng đến bản chất vốn có của tiếng lóng mà thậm chí trái lại cũng là một nguyên tắc chung chi phối sự hình thành của tiếng lóng. Bên cạnh các nghiên cứu có tính chuyên sâu còn có các cuốn từ điển biệt ngữ tiếng Anh được phát hành như: A dictionary of slang and jargon (Từ điển tiếng lóng và biệt ngữ) (1988) của tác giả Barrece M. Các công trình nghiên cứu về tiếng lóng trên thế giới nêu trên sẽ là tiền đề cơ sở cho việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu về tiếng lóng ở Trung Quốc và Việt Nam. Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc và Việt Nam 1.

Tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc Nghiên cứu về tiếng lóng là một trong những địa hạt thu hút khá nhiều các nhà nghiên cứu Trung Quốc quan tâm tìm hiểu. Việc nghiên cứu tiếng lóng ở Trung Quốc được tiến hành từ nhiều phương diện: nghiên cứu lí luận thuần túy, nghiên cứu tiếng lóng trên các văn bản cổ, nghiên cứu tiếng lóng trên các phương tiện truyền thông… Phạm vi ngữ liệu cũng được mở rộng từ việc tìm hiểu trên các văn bản đến việc khảo sát thực tế trên các nhóm đối tượng cụ thể. Có thể kể đến các nghiên cứu như: 11 Tác giả Lục Tĩnh Trinh (陆静贞 - Lu Jingzhen) trong tác phẩm ―新 编 俗 俚 语 大 辞 典‖ (Đại từ điển tục lý ngữ mới biên soạn) đã cho rằng: ―Tục ngữ và lý ngữ (tiếng lóng) là hình thức ngôn ngữ được hình thành trên cơ sở ngôn ngữ nói trong cuộc sống thường nhật của quần chúng nhân dân” (俗 语 和 俚 语 是 在 群 众 口 头 的 基 础 上 形 成 的 语 言 形 式). Đồng thời tác giả còn nhận định, tiếng lóng (lý ngữ) được giải thích theo thói quen, tập quán sử dụng ngôn ngữ là loại ―từ ngữ phương ngữ được dùng một cách thông tục, hoặc phạm vi sử dụng hẹp nhất‖ (―粗 俗 的 或 通 行 面 极 窄 的 方 言 词‖) [122].

Quả thực, tiếng lóng đại đa số là từ phương ngôn hơn nữa còn là từ khẩu ngữ thông tục. Tuy nhiên, thông qua quá trình truyền miệng đã được mọi người sử dụng một cách rộng rãi hơn, nên đã vượt lên giới hạn của khu vực sử dụng. Trong xã hội thông tin bùng nổ hiện nay, sự giao lưu đi lại giữa các vùng miền thuận lợi, phát triển. Sự giao lưu trao đổi giữa mọi người theo đó cũng ngày càng trở nên thường xuyên hơn, do vậy một số từ ngữ lóng đã từ ―từ phương ngữ có phạm vi sử dụng hẹp nhất‖ đã dần phát triển trở thành thứ ngôn ngữ khẩu ngữ được sử dụng phổ biến, là hiện tượng ngôn ngữ đáng được chú ý.

Ví như từ ―炒鱿鱼‖ (mực xào) nguyên là từ chỉ một món ăn của Quảng Đông, mọi người trên cơ sở hình ảnh miếng mực khi xào sẽ cuộn lại mà liên tưởng đến việc ―cuộn gọn chăn màn, nhấc người đi tìm việc khác‖ để chỉ việc một người bị mất việc.