Chương 1: Cơ sở lí thuyết. Chương 2: Khả năng tạo từ và ngữ nghĩa của từ chỉ màu sắc “trắng” và “ đen” trong tiếng Việt. Chương 3: Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của các cụm từ cố định chỉ màu sắc “ trắng” và “đen” trong tiếng Việt. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.
Một số khái niệm về từ ngữ và từ ngữ chỉ màu sắc 1. Khái niệm về từ Theo F. De Sausure thì “Từ mặc dù khó định nghĩa, vẫn là một đơn vị trung tâm trong toàn bộ cơ cấu của ngôn ngữ [68] Các nhà ngôn ngữ học Châu Âu cho rằng bất cứ ngôn ngữ nào cũng bao gồm ba bộ phận phân biệt nhau là thành phần cấu tạo âm thanh, các phương tiện từ vựng, các phương tiện ngữ pháp và đề cập đến những kiểu đơn vị ngôn ngữ sau: âm vị, hình vị, từ, cụm từ, câu. Nhưng ngôn ngữ học truyền thống Châu Âu đã nêu các kiểu từ sau đây: từ đơn, từ phái sinh, từ phức, từ ghép và từ láy.
Từ đơn là từ chỉ có một hình vị chính tố, từ phái sinh là từ gồm có chính tố kết hợp với phụ tố cấu tạo từ, từ phức là từ có hai chính tố trở lên kết hợp với nhau, từ ghép là những từ được cấu tạo bằng cách ghép hai hoặc hơn hai từ độc lập, từ láy là từ được cấu tạo bằng cách lặp lại thành phần âm thanh của một hình vị hoặc một từ. Từ láy phổ biến ở các ngôn ngữ Đông Nam Á. De Sausure, từ là một đơn vị luôn luôn ám ảnh tư tưởng của chúng ta như một cái gì đó trung tâm trong toàn bộ cơ cấu ngôn ngữ, mặc dù khái niệm này khó định nghĩa. [68] Các nhà ngôn ngữ học đã dùng thuật ngữ từ để gọi những hiện tượng khác nhau nhưng có quan hệ với nhau.
Ít nhất có năm quan niệm khác nhau về cái được gọi là từ. Đó là: (1) Từ chính tả: Là khoảng cách giữa hai chỗ trống trên chữ viết; (2) Từ từ điển học: Là đơn vị mà căn cứ vào các đặc điểm ý nghĩa của nó phải xếp riêng trong từ điển; (3) Từ ngữ âm: Là nhóm các hình vị được thống nhất bởi hiện tượng ngữ âm nào đó như trọng âm, sự hài hòa nguyên âm, sự biến đổi của các âm tố nào đó trong phạm vi một từ… (4) Từ biến hình: Là một phức thể luôn luôn gồm hai phần: một phần có nghĩa là đối tượng, còn phần kia biểu thị mối liên hệ của từ đó đối với các từ khác trong câu. Tiếng Việt không có từ biến hình; (5) Từ hoàn chỉnh: Là nhóm các hình vị không thể tách hoặc hoán vị các hình vị đó mà lại không làm thay đổi ý nghĩa của chúng hoặc không vi phạm mối liên hệ giữa chúng [34]. 10 Các tác giả cuốn Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học coi từ là “ Đơn vị cấu trúc – ngữ nghĩa cơ bản của ngôn ngữ dùng để gọi tên các sự vật và các thuộc tính của chúng, các sự vật, các hiện tượng, các quan hệ của thực tiễn, là tổng thể các dấu hiệu ngữ âm, ngữ nghĩa và ngữ pháp đặc trưng cho từng ngôn ngữ” [92].
Định nghĩa từ của Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê: “Từ là âm có nghĩa, dùng trong ngôn ngữ để diễn tả một ý nghĩa đơn giản nhất, nghĩa là ý không thể phân tích ra được” [16]. Nguyễn Kim Thản cho rằng: “Từ là một đơn vị cơ bản của ngôn ngữ, có thể tách khỏi các đơn vị khác của lời nói để vận dụng một cách độc lập và là một khối hoàn chỉnh về ngữ âm, ý nghĩa (từ vựng hoặc ngữ pháp) và chức năng ngữ pháp” [69]. Định nghĩa của Hồ Lê: “Từ là đơn vị ngữ ngôn có chức năng định danh phi liên kết hiện thực, hoặc chức năng mô phỏng tiếng động, có khả năng kết hợp tự do, có tính vững chắc về cấu tạo và tính nhất thể về nghĩa” [33]. Theo Nguyễn Thiện Giáp, “Từ là đơn vị tồn tại hiển nhiên, sẵn có của ngôn ngữ.
Do tính chất hiển nhiên, có sẵn của các từ mà ngôn ngữ của loài người bao giờ cũng được gọi là ngôn ngữ của các từ. Chính tổng thể cả các từ là vật liệu xây dựng mà thiếu nó thì không thể hình dung được một ngôn ngữ. Có thể chấp nhận một định nghĩa chung về từ như sau: Từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ, độc lập về ý nghĩa và hình thức” [33]. Đỗ Hữu Châu cho rằng: “Từ là một đơn vị hai mặt: mặt hình thức và mặt ý nghĩa.
Mặt hình thức theo chúng tôi, là một hợp thể của một số thành phần: thành phần của ngữ âm (còn gọi là ngoại biểu), thành phần cấu tạo (còn gọi là cấu trúc của từ) và thành phần ngữ pháp” [8, 21]. Theo khái niệm về từ của Đỗ Hữu Châu, chúng tôi cho rằng: Từ là một đơn vị hai mặt là mặt hình thức và mặt nội dung. Mặt hình thức là một hợp thể của một số thành phần: thành phần của ngữ âm (còn gọi là ngoại biểu), thành phần cấu tạo (còn gọi là cấu trúc của từ) và thành phần ngữ pháp.Phương thức cấu tạo từ Theo Đỗ Hữu Châu (Đỗ Hữu Châu – 1999, Từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Giáo dục) về nguyên tắc, do những ảnh hưởng và tác động của xã hội, lớp từ 11 vựng trong mỗi ngôn ngữ luôn vận động, để sản sinh và làm giàu vốn từ vựng của ngôn ngữ mình để phục vụ những nhu cầu diễn đạt mới, những nhu cầu giao tiếp mà xã hội đặt ra. Các từ mới được sinh ra cũng đồng thời kéo theo các nghĩa mới.
Chúng làm phong phú thêm vốn từ vựng và giúp con người có thể dễ dàng diễn đạt những suy nghĩ của mình. Vận động cấu tạo từ không phải chỉ để tạo ra một từ riêng lẻ mà là để tạo ra một loạt các từ cùng kiểu. Trong tiếng Việt, các yếu tố cấu tạo từ là những hình thức ngữ âm có nghĩa nhỏ nhất, được gọi là hình vị. Các hình vị được dùng để cấu tạo ra các từ theo các phương thức cấu tạo của từ tiếng Việt, hay dựa trên các phương thức tạo từ, ngôn ngữ tác động vào các hình vị để sản sinh ra các từ.
Trong tiếng Việt, chúng ta có ba phương thức cấu tạo từ là từ hóa hình vị, ghép hình vị và láy hình vị. Trong tiếng Việt, các yếu tố cấu tạo từ là những hình thức ngữ âm có nghĩa nhỏ nhất, được gọi là hình vị. Các hình vị được dùng để cấu tạo ra các từ theo các phương thức cấu tạo của từ tiếng Việt, hay dựa trên các phương thức tạo từ, ngôn ngữ tác động vào các hình vị để sản sinh ra các từ. Theo Đỗ Hữu Châu (1999), tiếng Việt có ba phương thức cấu tạo từ là từ hóa hình vị, ghép hình vị và láy hình vị [8, 21].
Phương thức hóa từ hình vị là phương thức tác động trực tiếp vào hình vị để tạo cho nó các đặc điểm ngữ pháp và ý nghĩa của từ, biến hình vị thành từ mà không thêm bớt gì vào hình thức của hình vị. Phương thức ghép là phương thức kết hợp hai hoặc hơn hai hình vị có nghĩa để tạo ra một từ mới mang đặc điểm ngữ pháp và ý nghĩa như một từ. Phương thức thứ ba là phương thức láy. Phương thức này tác động vào một hình vị cơ sở để sinh ra một hình vị láy giống nó toàn bộ hay bộ phận về âm thanh.
Cả hình vị cơ sở và hình vị láy tạo thành một từ, hay có đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của từ. Ngoài ba phương thức tác động vào hình vị trên, ta còn gặp phương thức tạo từ theo lối chuyển nghĩa một từ đã sẵn có. Phương thức chuyển nghĩa không tạo ra từ mới mà chỉ tạo ra ý nghĩa của hình vị đóng vai trò hết sức quan trọng trong chức năng này. Tuy nhiên, xét theo khả năng cấu tạo thì từ có những hình vị có khả năng cấu tạo từ cao, tức là nó có thể tạo ra một số lượng từ lớn hơn và có thể đi vào nhiều phương thức cấu tạo hơn.
Vì vậy, có thể nói hình vị là yếu tố đầu tiên, yếu tố gốc để cấu tạo từ. 12 Khi nghiên cứu để phân loại từ đã có một số ý kiến khác nhau. Phần lớn tác giả đều căn cứ vào số lượng hình vị để chia thành từ đơn và từ kép (từ phức hợp). Các từ phức hợp lại được chia thành từ láy và từ ghép.
Căn cứ vào quan hệ cú pháp, từ ghép lại được chia thành ghép đẳng lập và ghép chính phụ. Khi phân loại các từ về mặt cấu tạo, cần phải chú ý đến tất cả các yếu tố tham gia cấu tạo từ. Phân loại từ không chỉ là để sắp xếp các từ thành loại mà còn để phát hiện ra cách thức cấu tạo, tạo điều kiện cho quá trình nhận thức từ. Do vậy, nói một cách đơn giản, chúng ta có thể phân chia từ tiếng Việt về mặt cấu tạo thành từ đơn và từ phức, trong đó từ phức bao gồm từ láy và từ ghép.
Từ đơn được tạo thành từ phương thức từ hóa, từ láy từ phương thức láy và từ ghép từ phương thức ghép. Từ việc phân loại này, chúng ta có thể hình dung ra các phương thức để sản sinh ra từ mới từ từ đơn gốc trong tiếng Việt. Nghĩa của từ 1. Khái niệm về nghĩa của từ Theo Richmond H.
Thomason (1966), ngữ nghĩa học là việc nghiên cứu nghĩa trong phạm vi ngôn ngữ học. Ngôn ngữ có thể là ngôn ngữ tự nhiên của con người hay ngôn như nhân tạo như ngôn ngữ chương trình máy tính. Các nhà ngôn ngữ học chủ yếu nghiên cứu nghiên cứu ngôn ngữ tự nhiên. Trên thực tế, ngôn ngữ học là một trong những nhánh chính của ngôn ngữ học đương thời.
Các nhà nghiên cứu logic học và các nhà khoa học máy tính luôn nghĩ đến việc nghiên cứu ngôn nhữ nhân tạo. Ở một số phạm vi của khoa học máy tính, sự phân chia này có chồng chéo. Như, trong việc dịch về máy móc, các nhà khoa học máy tính muốn sự dụng ngôn ngữ tự nhiên để giải thích. Theo Leech (1990), ngôn ngữ học là trung tâm của việc nghiên cứu giao tiếp và giao tiếp càng ngày càng trở nên là một yếu tố mang tính chất quyết định hệ thống xã hội.
Ngữ nghĩa học là trung tâm nghiên cứu suy nghĩ của con người, đó là quá trình suy nghĩ, nhận thức, khái niệm hóa. Theo tác giả Goddard C.
