Luận án tiến sĩ về xưng hô trong văn bản hành chính tiếng Việt

Khám phá luận án tiến sĩ về xưng hô trong văn bản hành chính tiếng Việt, phân tích ngữ nghĩa và vai trò trong giao tiếp chính thức.

• Tác giả: Nguyễn Văn Tuyên
• Người hướng dẫn: GS. Bùi Minh Toán
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Xưng Hô Trong Văn Bản Hành Chính Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp mới của luận án
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về từ ngữ xưng hô
• 1.1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: XƯNG TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khái niệm xưng trong văn bản hành chính
• 2.2. Các biểu thức ngôn ngữ để xưng trong văn bản hành chính
• 2.2.1. Đại từ nhân xưng
• 2.2.2. Danh từ chỉ chức vụ
• 2.2.3. Biểu thức định danh cơ quan, đơn vị, tổ chức
• 2.2.4. Biểu thức phối hợp từ chỉ chức vụ với tên riêng
• 2.2.5. Biểu thức phối hợp tên riêng với từ chỉ chức vụ và tên cơ quan, đơn vị, tổ chức
• 2.2.6. Biểu thức phối hợp học hàm, học vị kết hợp với tên riêng, chức vụ và tên cơ quan, đơn vị, tổ chức
• 2.2.7. Biểu thức phối hợp từ chỉ chức vụ với tên cơ quan, đơn vị, tổ chức
• 2.3. Vị trí của biểu thức ngôn ngữ để xưng trong văn bản hành chính
• 2.3.1. Vị trí đầu văn bản
• 2.3.2. Vị trí kết thúc văn bản
• 2.3.3. Vị trí giữa văn bản
• 2.4. Xưng trong mối quan hệ với vị thế giao tiếp
• 2.4.1. Vị thế ngang bằng
• 2.4.2. Vị thế của vai trên đối với vai dưới
• 2.4.3. Vị thế của vai dưới đối với vai trên
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HÔ TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ TRONG QUAN HỆ GIỮA XƯNG VÀ HÔ Ở VBHC TIẾNG VIỆT
• 3.1. Hô trong văn bản hành chính tiếng Việt
• 3.2. Khái niệm hô trong văn bản hành chính
• 3.3. Các biểu thức ngôn ngữ để hô trong văn bản hành chính
• 3.4. Vị trí của biểu thức ngôn ngữ để hô trong văn bản hành chính
• 3.5. Hô trong mối quan hệ với vị thế giao tiếp
• 3.6. Một số vấn đề trong quan hệ giữa xưng và hô ở văn bản hành chính tiếng Việt
• 3.6.1. Tương thích giữa xưng và hô trong văn bản hành chính tiếng Việt
• 3.6.2. Lịch sự trong xưng hô ở văn bản hành chính tiếng Việt
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về xưng hô trong văn bản hành chính tiếng Việt đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng xưng hô không chỉ là một yếu tố ngôn ngữ mà còn phản ánh văn hóa và mối quan hệ xã hội. Trong bối cảnh nghiên cứu ngôn ngữ, xưng hô được xem như một phần quan trọng trong việc xác định vị thế giao tiếp giữa các cá nhân. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng xưng hô trong văn bản hành chính có những đặc điểm riêng biệt, khác với các loại văn bản khác. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một nghiên cứu chuyên sâu về xưng hô trong văn bản hành chính tiếng Việt.

1.1. Tình hình nghiên cứu về từ ngữ xưng hô

Trên thế giới, nhiều nhà nghiên cứu đã tập trung vào mối quan hệ giữa xưng hô và văn hóa. Các nghiên cứu này cho thấy rằng xưng hô không chỉ đơn thuần là việc sử dụng từ ngữ mà còn liên quan đến các yếu tố xã hội và văn hóa. Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về xưng hô cũng đã chỉ ra rằng xưng hô trong tiếng Việt rất phong phú và đa dạng. Các nhà nghiên cứu đã phân loại xưng hô thành nhiều nhóm khác nhau, từ đại từ nhân xưng đến danh từ chỉ chức vụ. Điều này cho thấy sự phong phú trong cách sử dụng xưng hô trong giao tiếp hàng ngày và trong văn bản hành chính.

II. Xưng trong văn bản hành chính tiếng Việt

Chương này tập trung vào khái niệm xưng trong văn bản hành chính tiếng Việt. Xưng được định nghĩa là việc sử dụng các biểu thức ngôn ngữ để xác định vai trò và vị thế của người nói trong giao tiếp. Các biểu thức ngôn ngữ để xưng bao gồm đại từ nhân xưng, danh từ chỉ chức vụ và các biểu thức định danh khác. Vị trí của các biểu thức này trong văn bản hành chính cũng rất quan trọng, ảnh hưởng đến cách thức giao tiếp và sự lịch sự trong văn bản. Nghiên cứu cho thấy rằng xưng không chỉ đơn thuần là việc lựa chọn từ ngữ mà còn phản ánh mối quan hệ xã hội và văn hóa giữa các cá nhân trong giao tiếp.

2.1. Các biểu thức ngôn ngữ để xưng trong văn bản hành chính

Các biểu thức ngôn ngữ để xưng trong văn bản hành chính rất đa dạng. Chúng bao gồm đại từ nhân xưng, danh từ chỉ chức vụ và các biểu thức phối hợp khác. Việc lựa chọn biểu thức xưng phù hợp không chỉ giúp xác định rõ ràng vai trò của người nói mà còn thể hiện sự tôn trọng và lịch sự trong giao tiếp. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng đúng các biểu thức này có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong cách thức giao tiếp và nhận thức của người nhận văn bản. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh văn bản hành chính, nơi mà sự chính xác và rõ ràng là rất cần thiết.

III. Hô trong văn bản hành chính tiếng Việt

Chương này nghiên cứu về khái niệm hô trong văn bản hành chính tiếng Việt. Hô được hiểu là việc sử dụng các biểu thức ngôn ngữ để gọi tên hoặc thu hút sự chú ý của người khác trong giao tiếp. Các biểu thức ngôn ngữ để hô trong văn bản hành chính thường có tính chất trang trọng và chính thức. Nghiên cứu cho thấy rằng hô có thể ảnh hưởng đến cách thức giao tiếp và sự tiếp nhận thông tin của người nhận văn bản. Sự tương thích giữa xưng và hô cũng là một vấn đề quan trọng, ảnh hưởng đến tính lịch sự và hiệu quả của giao tiếp.

3.1. Các biểu thức ngôn ngữ để hô trong văn bản hành chính

Các biểu thức ngôn ngữ để hô trong văn bản hành chính thường được sử dụng để thu hút sự chú ý của người nhận. Chúng bao gồm các danh từ chỉ chức vụ, tên riêng và các biểu thức khác. Việc lựa chọn biểu thức hô phù hợp không chỉ giúp xác định rõ ràng vai trò của người nói mà còn thể hiện sự tôn trọng và lịch sự trong giao tiếp. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng đúng các biểu thức này có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong cách thức giao tiếp và nhận thức của người nhận văn bản. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh văn bản hành chính, nơi mà sự chính xác và rõ ràng là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về diễn ngôn hành chính và các chiến lược giao tiếp thể chế đóng vai trò nòng cốt trong việc hiện đại hóa nền hành chính công cũng như chuẩn hóa ngôn ngữ học ứng dụng. Công trình luận án tiến sĩ "Xưng hô trong văn bản hành chính tiếng Việt" của tác giả Nguyễn Văn Tuyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Bùi Minh Toán tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2020), là một công trình tiên phong giải mã toàn diện cơ chế vận hành của hành vi xưng hô trong phong cách ngôn ngữ hành chính - công vụ tiếng Việt. Trong bối cảnh Việt ngữ học chuyển dịch mạnh mẽ từ tiếp cận miêu tả cấu trúc tĩnh sang ngôn ngữ học chức năng và ngữ dụng học giao tiếp, việc phân tích hệ thống xưng hô trong văn bản hành chính (VBHC) trở thành một đòi hỏi cấp thiết nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật về tương tác quyền lực và chuẩn thức giao tiếp thể chế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước khi luận án ra đời nằm ở sự thiếu vắng các khảo sát mang tính hệ thống, định lượng và liên ngành về hành vi xưng hô trong văn bản quản lý nhà nước. Dù các công trình của Bùi Khắc Việt (1998) về kỹ thuật soạn thảo hay Cù Đình Tú (1983), Đinh Trọng Lạc (1998) về phong cách học đã phác thảo các đặc trưng của phong cách hành chính, nhưng lớp từ xưng hô trong VBHC hầu như bị bỏ ngỏ hoặc chỉ được xem là các khuôn mẫu bất biến, phi nhân cách hóa. Các nghiên cứu về từ ngữ xưng hô tiếng Việt của Nguyễn Văn Chiến (1992), Nguyễn Phú Phong (1996), Lương Văn Hy (1990) chủ yếu tập trung vào giao tiếp nhật dụng, quan hệ thân tộc hoặc diễn ngôn văn học, chưa chỉ ra được bản chất pháp lý và tính bất đối xứng quyền lực trong diễn ngôn hành chính thành văn.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các biểu thức ngôn ngữ (BTNN) nào được sử dụng để thực hiện hành vi xưng và hô trong VBHC tiếng Việt, và cấu trúc định danh của chúng được tổ chức ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mối quan hệ tương tác giữa vị thế giao tiếp (trục quyền lực và trục khoảng cách) với việc lựa chọn biểu thức xưng (BTX) và biểu thức hô (BTH) diễn ra như thế nào qua từng thể loại văn bản?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cơ chế điều hòa giữa tính lịch sự chuẩn mực (theo truyền thống phương Đông) và lịch sự chiến lược (theo lý thuyết phương Tây) được thể hiện như thế nào trong sự tương thích xưng - hô của VBHC?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Hành vi xưng trong VBHC mang tính quy chiếu pháp lý tuyệt đối gắn liền với người có thẩm quyền ký và ban hành văn bản chứ không đồng nhất với người soạn thảo cơ học.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Tần suất và cấu trúc của BTH chịu sự chi phối chặt chẽ bởi thứ bậc thể chế, trong đó mức độ tường minh của danh xưng tỷ lệ thuận với tính khuôn mẫu và quyền lực pháp lý của văn bản.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết chỉ xuất/quy chiếu (Deixis theory) của J. Lyons (1977), Lý thuyết quan hệ liên nhân (Interpersonal relations) của Đỗ Hữu Châu (1998), Lý thuyết lịch sự của Brown & Levinson (1987), Leech (1983) và Lý thuyết lịch sự chuẩn mực phương Đông của Matsumoto (1988), Gu (1990). Phạm vi khảo sát của luận án bao gồm 543 VBHC được thu thập từ năm 2009 đến hết năm 2019, xử lý tổng cộng 1.375 lượt xưng và 1.347 lượt hô, phân bổ trên 3 nhóm thể loại chính: Văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) chiếm 18,60% (98 văn bản), Văn bản cá biệt (VBCB) chiếm 13,79% (76 văn bản), và Văn bản hành chính thông thường (VBHCTT) chiếm 67,60% (369 văn bản).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về từ xưng hô trong ngôn ngữ học đã trải qua nhiều bước tiến quan trọng. Trên bình diện quốc tế, các hướng tiếp cận ban đầu mang đậm dấu ấn ngôn ngữ học nhân chủng (W.H.R. Rivers) khi khảo sát các thuật từ thân tộc và khẳng định tính chất xã hội quy ước của chúng thay vì thuần túy sinh học. Bước sang giai đoạn ngôn ngữ học cấu trúc, M.B. Emeneau (1951) trong Studies in Vietnamese Grammar đã có phát hiện đột phá khi phân định đại từ nhân xưng đích thực với nhóm từ xưng hô lâm thời gốc danh từ, đặt ra khái niệm "đại từ cương vị" (status pronouns). Tiếp nối mạch nghiên cứu này, L.C. Thompson (1965) trong A Vietnamese Grammar chỉ rõ sự hạn chế về mặt số lượng của đại từ nhân xưng chuyên dụng ngôi thứ nhất và thứ hai trong tiếng Việt, dẫn đến việc chuyển di linh hoạt các danh từ thân tộc và danh từ chức vị vào hệ thống chỉ xuất ngôi.

Ở bình diện chức năng và dụng học, Lương Văn Hy (1990) với công trình Discourse Pragmatics and Semantic Categorization đã thiết lập khung phân tích ba chiều (ngữ pháp - ngữ nghĩa - ngữ dụng) cho "hệ thống quy chiếu về người" (person-referring system), phân lập các cặp đối lập cấu trúc như thay đổi/không thay đổi, đồng nhất/không đồng nhất giữa đại từ nhân xưng và danh từ danh xưng. Tại Việt Nam, hướng tiếp cận ngôn ngữ học xã hội của Nguyễn Văn Khang (1999) đã hệ thống hóa 13 mô hình xưng hô trong giao tiếp, đồng thời chỉ ra áp lực của hai nhân tố then chốt: quyền lực (power) và thân hữu (solidarity). Về phương diện phong cách học và phân tích diễn ngôn VBHC, các công trình của Vũ Ngọc Hoa (2012) về hành động cầu khiến, Nguyễn Thị Hà (2010) về diễn ngôn quản lý nhà nước, hay Đỗ Thị Thanh Nga (2003) về cấu trúc câu đã đặt nền móng cho việc phân tích các đặc trưng quan phương.

                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │    TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ XƯNG HÔ TIẾNG VIỆT         │
                  └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               │
         ┌─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┐
         ▼                                     ▼                                     ▼
┌───────────────────┐               ┌───────────────────┐                 ┌───────────────────┐
│ Cấu trúc - Miêu tả │               │ Chức năng - Dụng học│                 │ Ngôn ngữ Xã hội   │
│ Emeneau (1951)    │               │ Lương Văn Hy (1990)│                 │ Nguyễn Văn Khang  │
│ Thompson (1965)   │               │ Đỗ Hữu Châu (1998) │                 │ (1999)            │
└────────┬──────────┘               └─────────┬─────────┘                 └─────────┬─────────┘
         │                                     │                                     │
         └─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┘
                                               │
                                               ▼
                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │ POSITIONING: LUẬN ÁN NGUYỄN VĂN TUYÊN (2020)             │
                  │ - Chuyên biệt hóa trong diễn ngôn VBHC (543 văn bản)    │
                  │ - Mô hình hóa 7 cấu trúc BTX và phân lập BTX/BTH        │
                  │ - Tích hợp thể diện phương Tây & Lễ chuẩn mực phương Đông│
                  └─────────────────────────────────────────────────────────┘

Điểm tranh luận học thuật sâu sắc nhất xuất phát từ hai luồng quan điểm đối lập về bản chất của tính lịch sự:

1. Trường phái phương Tây: Đứng đầu là Brown & Levinson (1987), Leech (1983), Fraser (1990), xem lịch sự là chiến lược cá nhân nhằm bảo vệ "thể diện âm tính" (negative face - quyền tự chủ không bị áp đặt) và "thể diện dương tính" (positive face - mong muốn được thừa nhận).
2. Trường phái phương Đông: Matsumoto (1988) và Gu (1990) phản bác mạnh mẽ tính phổ quát của mô hình Brown & Levinson. Matsumoto chỉ ra rằng trong xã hội trọng tập thể như Nhật Bản, thể diện âm tính cá nhân bị triệt tiêu trước trật tự thứ bậc. Gu chứng minh khái niệm lịch sự trong văn hóa chữ Hán bắt nguồn từ chữ "Lễ" (礼), mang tính áp đặt chuẩn mực xã hội từ trên xuống, đòi hỏi "hạ mình tôn người" (self-denigration and other-elevation).

Luận án của Nguyễn Văn Tuyên đã định vị chính xác vào giao điểm của cuộc tranh luận này: xác lập rằng xưng hô trong VBHC tiếng Việt là sự tích hợp biện chứng giữa lịch sự chiến lược (nhằm tối ưu hóa hiệu quả hành chính, tránh xung đột quyền hạn) và lịch sự chuẩn mực (tuân thủ nghiêm ngặt tôn ti trật tự pháp định). Khi so sánh với các nghiên cứu đối chiếu quốc tế như công trình của Lã Thị Thanh Mai (2014) về xưng hô Việt - Hàn hay Hoàng Anh Thi (1995) về văn hóa xưng hô Việt - Nhật, luận án đã làm rõ tính đặc thù của tiếng Việt: trong khi tiếng Hàn và tiếng Nhật sử dụng triệt để hệ thống kính ngữ hình thái hóa gắn liền với đuôi trợ từ và động từ biến đổi, thì tiếng Việt sử dụng các biểu thức định danh chức nghiệp phối hợp phức hợp để hiện thực hóa tính tôn ti trong văn bản hành chính.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng đáng kể lý thuyết chỉ xuất và quy chiếu ngữ dụng học bằng cách tái định nghĩa bản chất của hành vi tự quy chiếu trong diễn ngôn thể chế. Trích dẫn nguyên văn từ luận án, tác giả định nghĩa:

"Xưng là hành động mà người nói dùng một BTNN để đưa mình vào trong lời nói, để người nghe biết rằng mình đang nói và mình chịu trách nhiệm về lời nói của mình. Đó là hành động tự quy chiếu của người nói (ngôi 1)."

Luận án đã làm sâu sắc hóa mô hình hai trục quan hệ liên nhân do Đỗ Hữu Châu đề xuất:

"Quan hệ liên cá nhân giữa các nhân vật giao tiếp có thể xét theo hai trục, trục tung là trục vị thế xã hội còn gọi là trục quyền uy (power), trục hoành là trục của quan hệ khoảng cách (distance), còn gọi là trục thân cận (solidality)."

Đóng góp đột phá của luận án là chứng minh rằng trong VBHC, trục thân cận hầu như bị triệt tiêu hoặc đóng băng ở trạng thái khoảng cách tối đa (xa cách quy thức), nhường chỗ hoàn toàn cho sự vận hành tuyệt đối của trục quyền uy thể chế.

Về mặt khái niệm, luận án đề xuất một paradigm mới khi phân lập ranh giới chức năng giữa người soạn thảo vật lý (text producer/clerk) và chủ thể phát ngôn pháp lý (juridical addresser). Chủ thể xưng trong VBHC luôn là thực thể mang quyền lực công hoặc tư nhân tham gia quan hệ pháp luật, chịu trách nhiệm tối hậu về mặt chế định đối với toàn bộ hiệu lực của văn bản.

                           [TRỤC QUYỀN UY (POWER)]
                                     ▲
                                     │ Vị thế Thượng cấp (Cấp trên)
                                     │ • Dùng chức vụ/định danh cơ quan
                                     │ • Phát lệnh, chỉ thị, phê duyệt
                                     │
           [KHOẢNG CÁCH XA LẠ]       │       [KHOẢNG CÁCH THÂN CẬN]
◄────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────►
  Khoảng cách hành chính tối đa      │  (Bị triệt tiêu trong VBHC,
  (Chuẩn hóa quan phương)            │   chỉ xuất hiện hạn chế ở đơn từ:
                                     │   em - thầy/cô)
                                     │
                                     │ Vị thế Hạ cấp (Cấp dưới) / Công dân
                                     │ • Dùng kính ngữ, xin phép, trình báo
                                     │ • Kính gửi, kính đơn
                                     ▼

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Ngữ pháp cấu trúc - chức năng, Ngữ dụng học chỉ xuất, và Xã hội học pháp luật. Tác giả đã mô hình hóa 7 cấu trúc biểu thức ngôn ngữ dùng để xưng trong VBHC tiếng Việt:

1. Biểu thức đại từ nhân xưng chuyên dụng: $\text{BTX}_1 = {\text{tôi, chúng tôi}}$.
2. Biểu thức danh từ chỉ chức vụ: $\text{BTX}_2 = {\text{Bộ trưởng, Chủ tịch UBND, Giám đốc}}$.
3. Biểu thức định danh cơ quan, đơn vị, tổ chức: $\text{BTX}_3 = {\text{Văn phòng Chính phủ, Sở Giáo dục và Đào tạo}}$.
4. Biểu thức phối hợp từ chỉ chức vụ với tên riêng: $\text{BTX}_4 = \text{Chức vụ} + \text{Tên riêng}$ (ví dụ: Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc).
5. Biểu thức phối hợp tên riêng với từ chỉ chức vụ và tên cơ quan: $\text{BTX}_5 = \text{Tên riêng} + \text{Chức vụ} + \text{Tên cơ quan}$.
6. Biểu thức phối hợp đa tầng: $\text{BTX}_6 = \text{Học hàm/Học vị} + \text{Tên riêng} + \text{Chức vụ} + \text{Tên cơ quan}$.
7. Biểu thức phối hợp chức vụ với tên cơ quan: $\text{BTX}_7 = \text{Chức vụ} + \text{Tên cơ quan}$ (ví dụ: Giám đốc Sở Nội vụ).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích này được thiết lập chặt chẽ: khung phân tích áp dụng đối với các văn bản quản lý hành chính nhà nước, tổ chức kinh tế - xã hội và đơn từ công dân được ban hành theo quy thức luật định của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, không áp dụng cho các diễn ngôn ngoại giao bí mật hoặc thư tín cá nhân phi công vụ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu thực chứng hậu kỳ (post-positivism) kết hợp với phân tích diễn ngôn diễn giải (interpretive discourse analysis). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods design) được thực thi thông qua quy trình kết hợp định lượng thống kê ngữ liệu và định tính phân tích ngữ dụng học. Thiết kế đa tầng phân lập rõ ba bình diện: cấp độ văn bản (thể loại), cấp độ tương tác (vị thế liên nhân), và cấp độ từ ngữ (các BTNN).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Xác định mẫu khảo sát: Chọn lọc 543 VBHC giai đoạn 2009–2019 thông qua hệ thống lưu trữ văn thư cơ quan nhà nước và cơ sở dữ liệu Thư viện Pháp luật.
2. Tiêu chí thu nạp (inclusion criteria): Văn bản phải có đầy đủ cấu trúc hành chính chuẩn tắc, thể hiện rõ chủ thể ban hành và đối tượng tiếp nhận (chứa cả BTX và BTH, hoặc văn bản quy phạm chứa BTX pháp định).
3. Tiêu chí loại trừ (exclusion criteria): Loại bỏ các văn bản dự thảo, văn bản rách nát mất chữ, hoặc các văn bản mạo danh không có chữ ký/con dấu hợp thức.
4. Tam giác hóa (triangulation): Tam giác hóa dữ liệu qua ba phân hệ văn bản (VBQPPL, VBCB, VBHCTT); tam giác hóa lý thuyết giữa ngữ nghĩa học chiếu vật của J. Lyons và ngữ dụng học liên nhân của Đỗ Hữu Châu.

                    ┌────────────────────────────────────────┐
                    │ TỔNG THỂ NGỮ LIỆU KHẢO SÁT (N = 543)   │
                    └───────────────────┬────────────────────┘
                                        │
        ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
        ▼                               ▼                               ▼
┌───────────────────────┐   ┌───────────────────────┐   ┌───────────────────────┐
│ VBQPPL (n = 98)       │   │ VBCB (n = 76)         │   │ VBHCTT (n = 369)      │
│ Tỷ lệ: 18,60%         │   │ Tỷ lệ: 13,79%         │   │ Tỷ lệ: 67,60%         │
└───────────┬───────────┘   └───────────┬───────────┘   └───────────┬───────────┘
            │                           │                           │
            └───────────────────────────┼───────────────────────────┘
                                        │
                                        ▼
                    ┌────────────────────────────────────────┐
                    │ PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN VÀ KHẢO SÁT NGÔN NGỮ│
                    │ • 1.375 lượt xưng (BTX)                │
                    │ • 1.347 lượt hô (BTH)                  │
                    │ • 3 Vị thế: Ngang bằng - Trên - Dưới   │
                    └────────────────────────────────────────┘

Data và phân tích

Đặc tính mẫu thể hiện độ tin cậy và tính đại diện cao:

• Tổng số văn bản khảo sát: 543 văn bản.
• Tổng số lượt xuất hiện BTX: 1.375 lượt.
• Tổng số lượt xuất hiện BTH: 1.347 lượt.
• Cơ cấu thể loại:
  • VBQPPL: 98 văn bản (chiếm 18,60%).
  • VBCB: 76 văn bản (chiếm 13,79%).
  • VBHCTT: 369 văn bản (chiếm 67,60%), bao gồm: Tờ trình (25 văn bản - 4,24%), Bản cam kết/đề nghị/tường trình (24 văn bản - 4,42%), Giấy ủy quyền/giới thiệu/nghỉ phép/đi đường (26 văn bản - 4,79%), Phiếu gửi/phiếu chuyển (24 văn bản - 4,42%), Đơn từ các loại (25 văn bản - 4,60%).

Các công cụ thống kê mô tả ngôn ngữ học kết hợp với phân tích vị trí xuất hiện (đầu văn bản, giữa văn bản, kết thúc văn bản) cho phép kiểm định tính tương thích giữa các tham số vị thế xã hội và hình thức biểu đạt danh xưng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, phát hiện về sự bất đối xứng cấu trúc giữa VBHC chỉ có BTX và VBHC có cả BTX và BTH. Luận án chỉ ra rằng các VBQPPL mang tính lập pháp tối cao như Hiến pháp, Luật, Lệnh, Bộ luật là loại văn bản chỉ có BTX mà không có BTH. Dẫn chứng trực tiếp từ Điều 120 Hiến pháp 2013:

"Hiến pháp này đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kì họp thứ 6 thông qua ngày 28 tháng 11 năm 2013. CHỦ TỊCH QUỐC HỘI (Đã kí) Nguyễn Sinh Hùng"

Ở đây, văn bản tạo lập căn cứ pháp lý toàn dân nên đối tượng tiếp nhận là toàn thể xã hội, không hướng đến một cá nhân/tập thể cụ thể, do đó hành vi hô hoàn toàn tiêu biến, chỉ tồn tại duy nhất BTX của người có thẩm quyền tối cao.

Thứ hai, phát hiện về sự phân hóa vị thế liên nhân qua 3 trục giao tiếp. Luận án chứng minh định lượng rằng việc lựa chọn BTX và BTH bị chi phối triệt để bởi vị thế giao tiếp:

• Vị thế ngang bằng: Thường xuất hiện giữa các cơ quan đồng cấp (ví dụ: Công văn trao đổi giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo với Bộ Nội vụ) hoặc trong quan hệ hợp đồng kinh tế. Tại đây, đại từ chỉ gộp "chúng tôi" hoặc các danh xưng quy ước "Bên A - Bên B" được sử dụng để duy trì sự cân bằng pháp lý đối đẳng.
• Vị thế vai trên đối với vai dưới: Biểu thức hô mang tính chỉ định trực tiếp (ví dụ: "Văn phòng Chính phủ thông báo đến Bộ Nội vụ biết, thực hiện"), tính mệnh lệnh được gia tăng tối đa thông qua các khuôn ngôn ngữ hành chính dứt khoát.
• Vị thế vai dưới đối với vai trên: Sự xuất hiện bắt buộc của các kính ngữ hành chính như "Kính gửi", "Kính đơn", "Kính đề nghị", và ở đơn từ cá nhân xuất hiện các cặp xưng hô chuyển di thân tộc như "em - quý thầy (cô)" trong môi trường sư phạm nhằm tối đa hóa sự lịch sự chuẩn mực.

Thứ ba, phát hiện về tính phân ly giữa chủ thể soạn thảo và chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý. Trái ngược với giao tiếp nhật dụng nơi người phát ngôn tự quy chiếu chính mình, trong VBHC, thư ký hoặc văn thư là người sản sinh văn bản vật lý nhưng BTX xuất hiện ở cuối văn bản luôn là chức danh của người đứng đầu cơ quan (Bộ trưởng, Chủ tịch UBND, Giám đốc). Hành vi xưng chính là hành vi xác lập hiệu lực pháp lý và cam kết trách nhiệm công quyền trước pháp luật.

Thứ tư, phát hiện về tính lưỡng phân của quy tắc lịch sự. Trong VBHC tiếng Việt, lịch sự không đơn thuần là giảm thiểu tổn thất cho người nghe như nguyên lý của Leech hay bảo vệ thể diện của Brown & Levinson, mà lịch sự chính là sự chuẩn xác về mặt thứ bậc thể chế. Việc xưng hô sai chức danh, thiếu tên cơ quan hoặc đặt sai vị trí danh xưng bị coi là vi phạm nghiêm trọng quy chuẩn công vụ, đồng nghĩa với sự bất lịch sự chuẩn mực.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung vào kho tàng ngôn ngữ học xã hội và dụng học thế giới một mô hình phân tích chi tiết về hệ thống danh xưng phức hợp trong một ngôn ngữ đơn lập, không biến hình nhưng có tôn ti xã hội sâu sắc như tiếng Việt.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích diễn ngôn hành chính tích hợp giữa thống kê tần suất xuất hiện và phân tích ngữ cảnh thể chế, có thể chuyển giao để nghiên cứu các phong cách chức năng khác như văn bản ngoại giao hay diễn ngôn báo chí.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc biên soạn giáo trình Soạn thảo văn bản quản lý nhà nước, giảng dạy tiếng Việt thực hành tại các học viện hành chính và trường đại học.
• Khuyến nghị chính sách: Đóng góp luận cứ chuẩn hóa ngôn từ cho việc xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật về công tác văn thư, điển hình như việc triển khai và hoàn thiện Nghị định số 30/2020/NĐ-CP của Chính phủ về công tác văn thư.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn khung thời gian: Dữ liệu khảo sát dừng lại ở giai đoạn 2009–2019, chưa bao quát đầy đủ những biến chuyển ngôn ngữ hành chính trong giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ từ năm 2020 trở lại đây.
2. Giới hạn kênh giao tiếp: Nghiên cứu tập trung hoàn toàn vào văn bản hành chính thành văn truyền thống trên giấy, chưa khảo sát sâu diễn ngôn hành chính điện tử (e-government discourse), email công vụ, hay các cổng dịch vụ công trực tuyến.
3. Giới hạn địa lý - phương ngữ: Mặc dù mẫu khảo sát thu thập từ các cơ quan trung ương và địa phương, sự tác động của biến số phương ngữ trong đơn từ công dân giữa ba miền Bắc - Trung - Nam chưa được định lượng hóa chi tiết.

Các hướng nghiên cứu tương lai (future research agenda):

• Mở rộng phân tích diễn ngôn hành chính số: khảo sát cách thức xưng hô trong tương tác tự động giữa công dân và trợ lý ảo/AI của chính quyền điện tử.
• Nghiên cứu đối chiếu xuyên ngôn ngữ: so sánh hành vi xưng hô trong VBHC tiếng Việt với các ngôn ngữ ASEAN và các ngôn ngữ phương Tây (tiếng Anh, tiếng Pháp) để phục vụ công tác dịch thuật pháp lý quốc tế.
• Phân tích xã hội ngôn ngữ học thực nghiệm: đo lường mức độ tiếp nhận và phản hồi tâm lý của công dân đối với các kiểu cấu trúc xưng hô hành chính khác nhau.

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, công trình luận án mở ra một hướng tiếp cận chuyên sâu cho phân tích diễn ngôn thể chế tại Việt Nam, với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về ngữ dụng học, phong cách học và luật học. Về mặt quản trị công, nghiên cứu trực tiếp thúc đẩy việc chuẩn hóa ngôn ngữ hành chính, loại bỏ các cách diễn đạt tùy tiện, thiếu chuẩn mực trong văn bản của các cơ quan nhà nước các cấp. Về mặt xã hội, việc minh bạch hóa và chuẩn hóa xưng hô trong đơn từ giúp thu hẹp khoảng cách tâm lý giữa công dân và cơ quan công quyền, đảm bảo tính trang trọng, bình đẳng và tôn trọng quyền công dân trong một nhà nước pháp quyền hiện đại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Thụ hưởng một khung phân tích ngữ dụng - xã hội chuẩn mực, cùng hệ thống phương pháp luận định lượng tin cậy để phát triển các đề tài liên quan.
• Giảng viên và chuyên gia học thuật: Có thêm nguồn ngữ liệu và luận cứ khoa học vững chắc phục vụ giảng dạy các học phần Ngữ dụng học, Ngôn ngữ học Xã hội, Phong cách học tiếng Việt và Kỹ thuật soạn thảo văn bản.
• Cán bộ, công chức, viên chức trong hệ thống hành chính: Được trang bị cẩm nang chuẩn xác về cách thức sử dụng danh xưng, đại từ và biểu thức định danh trong soạn thảo công văn, tờ trình, quyết định.
• Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Sở hữu căn cứ khoa học để chuẩn hóa các quy định, biểu mẫu hành chính quốc gia, tối ưu hóa tính hiệu lực và minh xác của hệ thống văn bản pháp quy.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết quan hệ liên nhân của Đỗ Hữu Châu và Lý thuyết lịch sự của Brown & Levinson vào diễn ngôn hành chính đơn lập. Luận án chứng minh rằng trong VBHC tiếng Việt, hành vi xưng hô không tuân theo chiến lược cá nhân hóa tự do mà bị chi phối tuyệt đối bởi "lịch sự chuẩn mực thể chế", nơi trục quyền uy đóng vai trò quyết định, triệt tiêu trục thân mật và biến đổi đại từ quy chiếu thành công cụ pháp lý xác lập trách nhiệm công vụ.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước? Trả lời: So với các nghiên cứu phong cách học thuần túy miêu tả trước đây (như Cù Đình Tú, Đinh Trọng Lạc) hoặc các công trình nghiên cứu xưng hô giao tiếp thông thường (như Nguyễn Văn Khang), luận án đã thực hiện bước đột phá khi xây dựng phương pháp tiếp cận định lượng trên quy mô lớn (543 văn bản, 1.375 lượt xưng, 1.347 lượt hô) kết hợp phân tích diễn ngôn ngữ dụng học, phân loại ranh giới rõ rệt giữa văn bản đơn chức năng (chỉ có BTX) và văn bản song chức năng (có cả BTX và BTH).

3. Phát hiện nào trong dữ liệu mang tính bất ngờ nhất? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là trong các văn bản quy phạm pháp luật tối cao (Hiến pháp, Luật, Nghị quyết Quốc hội), hành vi hô hoàn toàn biến mất khỏi văn bản. Mặc dù là đỉnh cao của quyền lực nhà nước, văn bản không sử dụng bất kỳ từ ngữ nào để chỉ người tiếp nhận cụ thể; tính quy phạm tối thượng được biểu hiện thông qua sự hiện diện duy nhất của BTX của nguyên thủ/người đứng đầu cơ quan lập pháp ở cuối văn bản.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí phân loại 7 mô hình BTX, các ma trận thống kê phân bổ theo 3 nhóm thể loại văn bản (VBQPPL, VBCB, VBHCTT) và 3 trục vị thế giao tiếp (ngang bằng, trên - dưới, dưới - trên) với các bước mã hóa ngữ liệu rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình khảo sát trên các tập ngữ liệu hành chính ở các giai đoạn lịch sử khác nhau.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Trả lời: Chương trình nghiên cứu mở rộng định hướng vào việc xây dựng bộ quy chuẩn danh xưng hành chính quốc gia, mở rộng khảo sát sang diễn ngôn chính phủ điện tử (giao tiếp số hóa), tích hợp xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để tự động hóa việc kiểm tra lỗi xưng hô trong văn bản hành chính, và đối chiếu diễn ngôn hành chính tiếng Việt với hệ thống hành chính công của các quốc gia sử dụng tiếng Anh và tiếng Pháp.

Kết luận

1. Khảo sát toàn diện 543 VBHC tiếng Việt giai đoạn 2009–2019, phân tích định lượng 1.375 lượt xưng và 1.347 lượt hô, xác lập bức tranh tổng thể đầu tiên về hành vi xưng hô hành chính.
2. Mô hình hóa thành công 7 cấu trúc biểu thức ngôn ngữ để xưng và hệ thống biểu thức để hô, phân lập ranh giới chức năng rõ ràng giữa chủ thể ký ban hành văn bản và người soạn thảo.
3. Phân định ranh giới bản chất giữa hai nhóm thể loại văn bản: nhóm văn bản chỉ có biểu thức xưng (VBQPPL) và nhóm văn bản có đầy đủ biểu thức xưng - hô (VBCB, VBHCTT).
4. Giải mã cơ chế điều hòa giữa lý thuyết lịch sự phương Tây (Brown & Levinson) và lịch sự chuẩn mực phương Đông (Gu, Matsumoto), khẳng định tính chi phối tuyệt đối của trục quyền uy thể chế trong diễn ngôn công vụ.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu học thuật mới: phân tích diễn ngôn hành chính điện tử, ngôn ngữ học pháp lý thực nghiệm, và đối chiếu danh xưng thể chế xuyên văn hóa.
6. Đóng góp hệ thống luận cứ khoa học vững chắc phục vụ việc chuẩn hóa quy trình soạn thảo văn bản quản lý nhà nước và hoàn thiện khung pháp lý về công tác văn thư quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án có kết cấu gồm 3 chương: luan an 5 Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận Trong chương này, chúng tôi trình bày hai nội dung lớn: Thứ nhất, điểm lại những công trình đã được nghiên cứu liên quan đến đề tài, cụ thể là những nghiên cứu về từ ngữ xưng hô, về VBHC và về xưng hô trong VBHC tiếng Việt. Thứ hai, chúng tôi tập trung trình bày các vấn đề lí luận về xưng hô trong giao tiếp như: khái niệm xưng hô, chức năng của xưng hô, các nhân tố chi phối việc xưng hô, các phương tiện xưng hô trong giao tiếp, lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tìm hiểu những vấn đề lí luận về VBHC như: khái niệm, đặc điểm, chức năng của VBHC, các loại VBHC tiếng Việt. Chƣơng 2: Xƣng trong văn bản hành chính tiếng Việt Trong chương này, chúng tôi tập trung vào các vấn đề cụ thể như: khái niệm xƣng trong VBHC, các BTNN để xưng trong V HC, vị trí của BTNN dùng để xưng trong V HC, xƣng trong mối quan hệ với vị thế giao tiếp trong VBHC.

Những nghiên cứu ở chương này s được minh họa qua việc xử lí ngữ liệu với các con số định lượng cụ thể. Chƣơng 3: Hô trong văn bản hành chính tiếng Việt và một số vấn đề trong quan hệ giữa xƣng và hô trong văn bản hành chính Trong chương này, luận án tập trung vào việc xác định khái niệm hô trong VBHC, các BTNN để hô trong VBHC, vị trí của các BTNN dùng để hô trong VBHC, hô trong quan hệ với vị thế giao tiếp trong VBHC. So với xƣng thì BTH trong VBHC có tần suất thấp hơn, nên ở chương này, luận án phối hợp để trình bày thêm một số vấn đề trong quan hệ giữa xƣng và hô trong V HC như: tương thích và lịch sự trong xưng hô của VBHC. Chương 3 của luận án cũng được minh họa bằng các số liệu thống kê cụ thể qua việc khảo sát và phân tích ngữ liệu.

luan an 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về từ ngữ xƣng hô 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Theo tìm hiểu của chúng tôi, khi nghiên cứu về từ ngữ xưng hô các nhà nghiên cứu về ngôn ngữ trên thế giới đã theo các hướng nghiên cứu sau: Trước hết là nghiên cứu theo hướng ngôn ngữ - văn hóa và ngôn ngữ- nhân chủng học, với những nhà nghiên cứu tiêu biểu như: W.

Trong công trình nghiên cứu về các mối quan hệ trong gia đình, thân tộc và ngoài xã hội các tác giả đã bước đầu đề cập đến các đại từ nhân xưng và những từ ngữ được dùng để xưng hô trong các mối quan hệ thân tộc như: Grandmother, grandfather, uncle, father, mother, sister, brother. Đáng chú ý, các tác giả đã cho rằng các từ thân tộc không mang tính chất về quan hệ sinh học, đặc biệt là huyết thống, mà đây là những từ mang tính xã hội. Do đó, mỗi cá nhân không được xếp vào các phạm trù thân thích nào đó theo quan hệ huyết thống của chúng. Vì chúng là các thành viên trong những nhóm xã hội nhất định, được quy định bởi hôn nhân.

Tuy nhiên, có thể thấy, những nghiên cứu trên cũng chỉ mới là bước đầu. Kế tiếp là phải kể đến các quan điểm của các nhà nghiên cứu về ngôn ngữ học cấu trúc như: M.Emeneau, trong công trình nổi tiếng Studies in Vietnamese Grammar [dẫn theo 68, tr. 9], đã quan tâm nhiều về đại từ trong tiếng Việt, đặc biệt là tập trung bàn về đại từ xưng hô và nhóm TXH lâm thời có nguồn gốc danh từ. Qua đó, ông đã nhận ra sự hạn chế của các đại từ nhân xưng đích thực và vai trò quan trọng của các TXH lâm thời mà ông cho là “Đại từ cương vị”.C Thompson cũng đã có những nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt như: A Vietnamese Grammar và A Vietnamese Reference Grammar [dẫn theo luan an 7 68.

Trong các công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã đề cập đến các đại từ nhân xưng trong tiếng Việt như: ta, tôi, họ, hắn. cùng các danh từ thân tộc. Đối với danh từ thân tộc, ông nhận thấy giữa danh từ chung và danh từ riêng có hai mặt đối lập là thay đổi và không thay đổi, đồng nhất và không đồng nhất.C Thompson nhận thấy rằng: “Số lượng các đại từ xưng hô thực thụ là quá ít và đại từ tôi, ta với thái độ xưng hô thể hiện sự kính trọng hay thái độ bề trên, ở ngôi thứ nhất không có đại từ tương ứng với nó ở ngôi thứ hai (chỉ người nghe) và ngôi thứ ba (chỉ người được nói đến), do đó phải thay bằng các từ thuộc từ loại hoặc các danh từ” [dẫn theo 68, tr. Có thể nhận thấy, với khuynh hướng cấu trúc, các tác giả M.Thompson đã chỉ ra được các “chất liệu”, các “phương tiện vật chất” cơ bản được dùng để thực hiện hành vi xưng hô trong tiếng Việt, đó là các “đại từ nhân xưng” (personal pronouns), đồng thời đã phân chia đại từ nhân xưng thành hai nhóm: đại từ xưng hô chuyên dụng và đại từ xưng hô lâm thời để nghiên cứu.

Gần với đề tài luận án là hướng nghiên cứu theo quan điểm ngôn ngữ học chức năng của tác giả Lương Văn Hy (1990) với công trình nghiên cứu về Thực dụng diễn từ và ý nghĩa ngữ học - hệ thống quy chiếu về ngƣời trong tiếng Việt [123] đã đề xuất hướng nghiên cứu từ xưng hô - cái mà ông gọi là “hệ thống quy chiếu về người” một cách đồng bộ trên ba bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Đồng thời ông cũng cho rằng, hệ thống quy chiếu ngôi tiếng Việt bao gồm ba tiểu loại ngữ pháp: đại từ nhân xưng, danh từ chung (danh từ thân tộc và danh từ cương vị) và danh từ riêng đối lập nhau trên hai phương diện là thay đổi/ không thay đổi, đồng nhất/không đồng nhất,. Tuy tác giả đã đi sâu vào phân tích và chỉ ra chức năng thay thế của danh từ chung và đại từ nhân xưng, nhưng quan điểm của ông còn cứng nhắc khi xem xét về vấn đề từ loại và miêu tả các TXH thân tộc còn sơ lược. Nhưng sự đóng góp của ông trong việc nghiên cứu TXH tiếng Việt và hướng tiếp cận mới khi nghiên cứu về TXH là đáng ghi nhận.

Trên cơ sở quan điểm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ nêu trên, khi nghiên cứu về xưng hô trong V HC tiếng Việt chúng tôi đã tham khảo về cách luan an 8 phân chia và sử dụng về đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc và các danh từ khác làm phương tiện xưng hô của các nhà nghiên cứu nước ngoài để áp dụng những vấn đề thực tiễn vào cơ sở lí luận của luận án. Tình hình nghiên cứu ở trong nƣớc Ở Việt Nam, từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt đã được các nhà Việt ngữ học quan tâm nghiên cứu. Các công trình ngữ pháp tiếng Việt nghiên cứu về đại từ thường phân xuất thành lớp đại từ xưng hô. Lớp từ này trong tiếng Việt tuy không biến đổi hình thái, nhưng qua cách dùng trong giao tiếp thường được phân biệt theo ba ngôi và theo số : ngôi 1 (số ít) và ngôi 1 (số nhiều), ngôi 2 (số ít) và ngôi 2 (số nhiều), ngôi 3 (số ít) và ngôi 3 (số nhiều).

Ngoài các đại từ xưng hô, tiếng Việt còn dùng danh từ thân tộc, tên riêng, từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ. Các tác giả Nguyễn Văn Chiến trong Lớp TXH tiếng Việt trong lí thuyết và thực tế đối với các ngôn ngữ khác loại hình [16] hay Nguyễn Phú Phong trong Đại từ nhân xƣng tiếng Việt [69] trong các nghiên cứu của mình đã dành cho lớp TXH tiếng Việt một vị trí thích đáng. Một số công trình nghiên cứu về đặc điểm xưng hô trong ngôn ngữ của một dân tộc, hoặc so sánh đối chiếu xưng hô trong hai ngôn ngữ với nhau. Các luận án tiến sĩ của Phạm Ngọc Thưởng: Các cách xƣng hô trong tiếng Nùng bảo vệ năm 1998 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội [91]; Phạm Ngọc Hàm: Đặc điểm và cách sử dụng của lớp từ ngữ xƣng hô tiếng Hán trong sự so sánh với tiếng Việt bảo vệ năm 2004 tại Viện Ngôn ngữ học [36]; Lã Thị Thanh Mai: Đặc điểm xƣng hô của ngƣời Hàn và ngƣời Việt bảo vệ năm 2014 tại Học viện Khoa học xã hội, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam [61]; bài viết Mấy nhận xét về TXH tiếng Việt và tiếng Hàn Quốc của Nguyễn Minh Thuyết và Kim Young Soo trong sách Tƣơng đồng văn hóa Việt Nam - Hàn Quốc, Nxb Hà Nội, 1996 [89]; bài Một số đặc điểm văn hóa Nhật - Việt qua việc khảo sát hệ thống TXH của Hoàng Anh Thi trên Tạp chí Ngôn ngữ, số 1/1995 [86].

thuộc loại này. Những công trình này chỉ ra sự đồng nhất và khác biệt về hệ thống TXH và đặc điểm trong cách xưng hô của các dân tộc. Những đặc điểm đó gắn liền với các đặc điểm văn hóa dân tộc. luan an 9 Có những công trình nghiên cứu về xưng hô và TXH trong nội bộ tiếng Việt, nhưng quan tâm đến sự khác biệt trong xưng hô giữa các phương ngữ: luận án tiến sĩ của Lê Thanh Kim: TXH và cách xƣng hô trong các phƣơng ngữ tiếng Việt, bảo vệ năm 2002 tại Viện Ngôn ngữ học [56.

Công trình này cho thấy các phương ngữ của tiếng Việt có những khác biệt về hệ thống TXH và cách xưng hô khi giao tiếp trong gia đình, trong quan hệ vợ chồng, anh em, trong dòng họ thân tộc và rộng ra trong xã hội. Nhiều công trình dành cho TXH và cách xưng hô của người Việt trong các phạm vi và lĩnh vực giao tiếp khác nhau. Sự liên thông và sự khác biệt giữa xưng hô trong gia đình và xưng hô ngoài xã hội của người Việt đã được luận án tiến sĩ của Bùi Minh Yến: Từ xƣng hô trong gia đình đến xƣng hô ngoài xã hội của ngƣời Việt bảo vệ năm 2001 tại Viện Ngôn ngữ học [112] chú ý đến. Có những lĩnh vực hẹp hơn trong giao tiếp ngôn ngữ của người Việt đã được chú ý đến về mặt TXH như bài viết TXH có nguồn gốc danh từ thân tộc trong cộng đồng công giáo Việt của Trương Thị Diễm [20] hoặc Xƣng và gọi trong hoạt động hành chính ở một xã thuộc đồng bằng Bắc Bộ; tôn ti và bình đẳng [53].