MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Trong các nguồn tƣ liệu của tâm lý học hiện đại, trí tuệ cảm xúc nhận đƣợc nhiều quan tâm, chú ý của công chúng và các nhà nghiên cứu (Mayer, Ciarrochi, Forgas, 2001). Theo đánh giá của một số nhà nghiên cứu, từ giữa những năm 1990 đến nay, trí tuệ cảm xúc (TTCX) đã trở thành chủ đề của nhiều cuốn sách, tạp chí, tờ báo bán chạy nhất và cũng là vấn đề có nhiều nghiên cứu khoa học đáng kể trong các lĩnh vực tâm lý, tâm thần, giáo dục, nhân lực… Các nhà nghiên cứu đã phát hiện mối liên hệ rõ rệt giữa TTCX với thành tích trong học tập, trong công việc của con ngƣời, thậm chí TTCX còn đƣợc đánh giá cao hơn trí thông minh trong việc ảnh hƣởng đến sự thành công của con ngƣời.
TTCX cũng đƣợc nghiên cứu trong mối quan hệ với các lĩnh vực hoạt động sống của con ngƣời, với cách con ngƣời ứng xử trong các mối quan hệ xã hội, với cách giải quyết vấn đề, với hành vi. Nó đã đƣợc xác nhận có vai trò đặc biệt quan trọng đối với con ngƣời trong cuộc sống. Tuy nhiên, mặc dù rất nhiều các nghiên cứu đƣợc thực hiện, nhƣng bởi đây là vấn đề mới, có lịch sử phát triển mới khoảng 20 năm nên vẫn còn những tranh luận nhất định về các lý thuyết TTCX, về cấu trúc của nó, cũng nhƣ các yếu tố có liên quan đến sự phát triển của TTCX, mối liên quan của nó với văn hóa, xã hội, lịch sử khác nhau. Tại Việt Nam, những nghiên cứu về TTCX chƣa nhiều.
Các nghiên cứu về TTCX của trẻ em nói chung, của học sinh trung học phổ thông lại càng hiếm hơn. Trong khi các nghiên cứu ở nƣớc ngoài đều đề cập đến vai trò rộng lớn của TTCX với đời sống của con ngƣời thì vai trò của nó với đời sống của thanh thiếu niên vẫn còn bỏ ngỏ. Công cụ để đo lƣờng TTCX cho đối tƣợng này vẫn còn rất hạn chế. TTCX đƣợc xem là khái niệm hết sức đắc dụng song lại khá mới mẻ trong lĩnh vực giáo dục tại Việt Nam.
Chúng ta bây giờ vẫn chƣa có nhiều nghiên cứu cung cấp bằng chứng xác thực cho chủ đề hấp dẫn này. Vì thế, cần tiến hành thêm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các nghiên cứu bổ sung cho hiểu biết về TTCX và hỗ trợ chứng lý cho tiềm năng của TTCX tác động tích cực lên thành tích và hiệu năng học tập, rèn luyện của học sinh. TTCX của học sinh THPT ở Việt Nam có đặc điểm nhƣ thế nào thể hiện qua các thành tố của nó? Liệu cấu trúc của TTCX ở trẻ Việt Nam có phù hợp với mô hình lý thuyết về TTCX nhất định trên thế giới hay không? Liệu TTCX của trẻ Việt Nam có phân biệt theo tuổi và theo giới tính nhƣ đặc điểm TTCX của trẻ ở nƣớc ngoài? Đó là những câu hỏi còn khá mới mẻ ở nƣớc ta hiện nay. Môi trƣờng học đƣờng trong đời sống hiện đại xảy đến nhiều biến đổi phức tạp ngày nay đòi hỏi học sinh cần học hỏi cách nhận biết, kiểm soát và định dạng cảm xúc bản thân cũng nhƣ khả năng hiểu biết cảm xúc ở bạn bè, biết giao tiếp với thầy cô giáo và bạn cùng lớp thực sự hiệu quả đồng thời, cũng cần nắm bắt các kỹ năng quản lý xung đột và phát triển các khả năng khác vốn tƣơng xứng với TTCX.
Thực tế, các nhà giáo dục tại Việt Nam đang phải đƣơng đầu với nhiều thách thức mới trong việc giáo dục ngƣời vị thành niên ở hệ thống trƣờng trung học phổ thông (THPT); một trong các mục tiêu phải đạt đƣợc là làm sao cho mỗi một học sinh mới lớn này có thể vƣơn lên hoàn mãn các tiềm năng cá nhân; TTCX là nhu cầu đỏi hỏi không những ở học sinh trung học phổ thông ở cả hai khía cạnh phát triển nghề nghiệp và cá nhân- xã hội mà nó còn tạo cơ hội để xây dựng môi trƣờng học đƣờng thân thiện, nhân văn và không bạo lực. Tuy giới nghiên cứu trong nƣớc đã tiến hành một số đề tài các cấp liên quan đến đối tƣợng học sinh- sinh viên cũng nhƣ bƣớc đầu đã triển khai một số ứng dụng test đo TTCX, song hiện chƣa có nghiên cứu nào tập trung tìm hiểu cấu trúc TTCX cũng nhƣ test đo lƣờng nó ở học sinh THPT. Đó là lý do tại sao chúng tôi chọn“Trí tuệ cảm xúc của học sinh trung học phổ thông” làm đề tài Luận văn. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Mục đích nghiên cứu: Kiểm chứng mô hình lý thuyết về TTCX của BarOn trên học sinh THPT nƣớc ta và bƣớc đầu thích nghi hóa công cụ đo lƣờng TTCX để thử nghiệm trong việc phác thảo TTCX của học sinh THPT theo mô hình này. Đối tƣợng nghiên cứu: Trí tuệ cảm xúc ở học sinh THPT. Khách thể nghiên cứu: Gồm 300 học sinh của cả ba khối lớp 10, 11 và 12 của hai trƣờng THPT thuộc nội thành và ngoại thành Hà Nội. Giả thuyết nghiên cứu: Dựa vào lý thuyết TTCX của BarOn, một số giả thuyết nghiên cứu sau đƣợc đặt ra: (1) Trí tuệ cảm xúc của học sinh THPT có cấu trúc tƣơng ứng với lý thuyết về TTCX của BarOn (2) Trí tuệ cảm xúc khác nhau theo độ tuổi và theo giới tính (3) Trí tuệ cảm xúc có mối quan hệ với tâm trạng chung (4) Trí tuệ cảm xúc có mối quan hệ với tự tin, tự đánh giá và thành tích trong học tập ở trƣờng học.
Nhiệm vụ nghiên cứu: - Nghiên cứu cơ sở lý luận và khái niệm trí tuệ cảm xúc. - Kiểm nghiệm bộ công cụ đo TTCX ở học sinh THPT. - Phác thảo cấu trúc trí tuệ cảm xúc ở lứa tuổi THPT. Giới hạn nghiên cứu: 7.
Giới hạn về địa bàn nghiên cứu Trong khuôn khổ luận văn này, khách thể nghiên cứu chỉ gồm học sinh THPT của 2 trƣờng THPT ở Hà Nội, trong đó, 1 trƣờng ở nội thành (trƣờng THPT Trần 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhân Tông – Quận Hai bà Trƣng) và 1 trƣờng ngoại thành (Trƣờng THPT Nguyễn Thị Minh Khai – huyện Từ Liêm). Giới hạn nội dung nghiên cứu Luận văn chỉ bƣớc đầu phác thảo cấu trúc của TTCX ở lứa tuổi học sinh THPT theo mô hình lý thuyết về TTCX của BarOn và không kiểm chứng các mô hình TTCX khác. Phƣơng pháp nghiên cứu: Đề tài sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu: - Phƣơng pháp phân tích tài liệu, văn bản; - Phƣơng pháp điều tra bằng bảng hỏi; - Phƣơng pháp trắc nghiệm (test); - Phƣơng pháp thống kê toán học. Đóng góp mới của Luận văn - Luận văn đã trình bày một cách hệ thống cơ sở lý luận về trí tuệ cảm xúc (TTCX); - Luận văn đã áp dụng mô hình lý thuyết về TTCX của Bar-ON để khảo sát TTCX của học sinh THPT và bƣớc đầu chỉ ra những nét cơ bản trong cấu trúc TTCX của học sinh trên mẫu nghiên cứu; - Luận văn đã bƣớc đầu thích nghi trắc nghiệm đo lƣờng TTCX ở lứa tuổi thanh thiếu niên; - Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra những bằng chứng chứng minh cho lý thuyết TTCX của BarOn: Cấu trúc 4 thành phần của TTCX, mối tƣơng quan của TTCX với tâm trạng chung, sự khác biệt về TTCX của nam và nữ, của các lớp tuổi, tƣơng quan của TTCX với tự tin và tự đánh giá.
- Kết quả nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng để chứng minh cho mối quan hệ giữa TTCX và thành tích học tập ở học sinh THPT. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÍ TUỆ CẢM XÚC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc 1. Nghiên cứu trí tuệ cảm xúc ở nƣớc ngoài Trong lịch sử phát triển của mình, nhiều nghiên cứu đã đƣợc thực hiện để tìm hiểu về TTCX, về mối quan hệ của nó với nhiều yếu tố khác nhau cũng nhƣ các thang đo lƣờng TTCX.
Có thể chỉ ra một số hƣớng nghiên cứu sau: a) Hướng nghiên cứu khái quát về trí tuệ cảm xúc Vào đầu những năm 1990, Jac Mayer, Peter Salovey, và David Caruso bắt đầu xây dựng khái niệm trí tuệ cảm xúc với các nỗ lực nghiên cứu nghiêm túc. Dù các nhà nghiên cứu trên có nhiều đóng góp, song cuốn sách năm 1995 của Daniel Goleman Emotional Intelligence: What is and why it Matters mới trở thành văn bản gây ảnh hƣởng mạnh mẽ nhất trong việc thu hút sự chú ý của công luận về khái niệm TTCX. Theo Salovey và Mayer (1990), “trí tuệ cảm xúc là khả năng dõi theo các cảm xúc và tình cảm của bản thân và ngƣời khác, phân biệt chúng, và dùng thông tin này để dẫn dắt tƣ duy và hành động” [tr. Từ định nghĩa về trí tuệ cảm xúc, các nhà nghiên cứu khác dần quan tâm đến khái niệm TTCX và bắt đầu bổ sung quan điểm riêng về TTCX, ý nghĩa, và cách đo lƣờng nó.
Dù vẫn chƣa thực sự nhất trí một định nghĩa duy nhất về TTCX, họ tìm thấy nhiều thành phần giống nhau cơ bản. Nhiều nhà nghiên cứu lừng danh dùng định nghĩa mình đặt ra và các phát hiện nghiên cứu để tạo công cụ đo TTCX theo định nghĩa về khái niệm. Theo Lynn (2002[ 20]), trí tuệ cảm xúc TTCX giải thích tại sao, bất chấp năng lực trí tuệ ngang nhau, trình độ đƣợc đào tạo luyện hoặc trải nghiệm, một số ngƣời vƣợt trội những kẻ khác cũng có cùng phẩm chất tƣơng tự. TTCX là yếu tố phân biệt kéo những ngƣời khác vào với chúng ta hoặc cự tuyệt, khƣớc từ họ.
Maree và Ebersohn (2002) tiếp tục giải thích rằng TTCX bao gồm các khái niệm nhƣ là sự khéo léo về mặt xã hội (social deftness), độ bền vững cảm xúc (emotional stability), 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lòng từ bi (compassion), và tính chính trực (integrity). Nó đƣợc nhiều nhà nghiên cứu xem nhƣ là khả năng để thúc đẩy bản thân ngƣời ta; kiên trì đƣơng đầu với các hụt hẫng; kiểm soát xung năng và gia hạn sự thỏa mãn; điều chỉnh tâm trạng; không làm cho stress quấy nhiễu khả năng suy nghĩ; thấu cảm (empathise); hy vọng; hiệu năng; sáng tạo. Jordan và Troth (2004) dùng mô hình của Mayer và Salovey về TTCX để hồi quang các thành phần: a) tri giác; b) đồng hóa; c) hiểu biết, và d) quản lý các cảm xúc [19, tr. Tri giác (perception) là khả năng tự nhận thức về cảm xúc và biểu đạt cảm xúc cần thiết hết sức đúng đắn với ngƣời khác.