Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu tri nhận về ẩn dụ dựa trên các giác quan trong tiếng Anh và tiếng Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu tri nhận về ẩn dụ dựa trên các giác quan trong tiếng anh và tiếng việt, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Trần Thị Thùy Oanh
• Người hướng dẫn: Trần Quang Hải
• Trường học: The University of Danang
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: A Cognitive Study of Metaphors Based on Human Senses in English and Vietnamese
• Loại tài liệu: Doctoral thesis
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Danang

Mục lục chi tiết

• STATEMENT OF AUTHORSHIP
• ABSTRACT
• LIST OF ABBREVIATIONS
• TABLE OF CONTENTS
• 1. CHƯƠNG 1: INTRODUCTION
• 1.1. Aims of the Study
• 1.2. Objectives of the Study
• 1.3. Research Questions
• 1.4. Scope of the Study
• 1.5. Significance of the Study
• 1.6. Organization of the Study
• 2. CHƯƠNG 2: LITERATURE REVIEW
• 2.1. The concepts of Cognitive Linguistics
• 2.2. Main tenets in Cognitive Linguistics
• 2.3. The views of Conceptual Metaphor
• 2.4. The concepts of human senses
• 2.5. Metaphor in literature
• 2.6. The typical related works in English
• 2.6.1. The work of Lakoff and Johnson
• 2.6.2. The work of Sweetser
• 2.6.3. The work of Ibarretxe-Antuñano
• 2.6.4. The work of Kövecses
• 2.7. The typical related works in Vietnamese
• 2.8. Data collection and analysis
• 2.9. Methods of the Study
• 2.9.1. Analytic and synthetic methods
• 2.9.2. Qualitative and quantitative methods
• 2.9.3. Comparative and contrastive methods
• 2.9.4. Deductive and inductive methods
• 3. CHƯƠNG 3: RESEARCH METHODOLOGY
• 4. CHƯƠNG 4: CONCEPTUAL METAPHORS BASED ON HUMAN SENSES IN ENGLISH
• 4.1. Conceptual metaphors based on vision
• 4.1.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION
• 4.1.2. HUMAN EMOTION IS VISION
• 4.1.3. MEETING IS VISION
• 4.1.4. JUDGMENT IS VISION
• 4.2. Conceptual metaphors based on hearing
• 4.2.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS HEARING
• 4.2.2. GETTING INFORMATION IS HEARING
• 4.2.3. HUMAN EMOTION IS HEARING
• 4.3. Conceptual metaphors based on touch
• 4.3.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS TOUCH
• 4.3.2. HUMAN EMOTION IS TOUCH
• 4.4. Conceptual metaphors based on smell
• 4.4.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS SMELL
• 4.4.2. INTEREST IS SMELL
• 4.4.3. EXPERIENCE IS SMELL
• 4.5. Conceptual metaphors based on taste
• 4.5.1. LANGUAGE IS TASTE
• 4.5.2. EXPERIENCE IS TASTE
• 5. CHƯƠNG 5: CONCEPTUAL METAPHORS BASED ON HUMAN SENSES IN VIETNAMESE
• 5.1. Conceptual metaphors based on vision
• 5.1.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION
• 5.1.2. HUMAN EMOTION IS VISION
• 5.1.3. MEETING IS VISION
• 5.1.4. JUDGMENT IS VISION
• 5.2. Conceptual metaphors based on hearing
• 5.2.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS HEARING
• 5.2.2. GETTING INFORMATION IS HEARING
• 5.2.3. HUMAN EMOTION IS HEARING
• 5.3. Conceptual metaphors based on touch
• 5.3.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS TOUCH
• 5.3.2. HUMAN EMOTION IS TOUCH
• 5.4. Conceptual metaphors based on smell
• 5.4.1. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS SMELL
• 5.4.2. EXPERIENCE IS SMELL
• 5.4.3. HUMAN EMOTION IS SMELL
• 5.4.4. JUDGMENT IS SMELL
• 5.5. Conceptual metaphors based on taste
• 5.5.1. LANGUAGE IS TASTE
• 5.5.2. EXPERIENCE IS TASTE
• 5.5.3. HUMAN EMOTION IS TASTE
• 5.5.4. THING IS TASTE
• 5.5.5. HUMAN IS TASTE
• 6. CHƯƠNG 6: A CROSS-LINGUISTIC ANALYSIS
• 6.1. Comparison and contrast between conceptual metaphors based on human senses in English and Vietnamese
• 6.2. “Cross-expressions” between human senses
• 6.3. Source domains sharing target domains
• 6.3.1. Vision, Hearing, Touch, Smell - An Intellectual Activity
• 6.3.2. Vision, Hearing, Touch, Smell, Taste - Human Emotion
• 6.3.3. Vision, Hearing - Judgment
• 6.4. Implications from the results
• 6.5. Limitations of the study and suggestions for further research
• SOURCES OF DATA

Tóm tắt

I. Tri nhận ẩn dụ và giác quan trong ngôn ngữ học

Tri nhận ẩn dụ là một khái niệm trung tâm trong ngôn ngữ học tri nhận, nơi mà các ẩn dụ không chỉ là công cụ tu từ mà còn là phương tiện để hiểu và diễn đạt các khái niệm trừu tượng thông qua các trải nghiệm cụ thể. Giác quan đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các ẩn dụ này, vì chúng là cầu nối giữa thế giới vật chất và tư duy trừu tượng. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ dựa trên giác quan trong tiếng Anh và tiếng Việt, nhằm làm rõ cách thức mà các ngôn ngữ này sử dụng các giác quan để biểu đạt ý nghĩa.

1.1. Khái niệm tri nhận ẩn dụ

Tri nhận ẩn dụ được định nghĩa là quá trình hiểu một miền khái niệm thông qua một miền khái niệm khác. Theo Lakoff và Johnson (1980), hệ thống khái niệm của con người mang tính ẩn dụ sâu sắc, và các ẩn dụ này không chỉ xuất hiện trong ngôn ngữ mà còn trong tư duy và hành động hàng ngày. Ví dụ, ẩn dụ 'THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC' cho thấy cách chúng ta hiểu thời gian thông qua khái niệm tiền bạc.

1.2. Vai trò của giác quan trong ẩn dụ

Giác quan là nguồn gốc của nhiều ẩn dụ, vì chúng cung cấp các trải nghiệm cụ thể để hiểu các khái niệm trừu tượng. Ví dụ, ẩn dụ 'HIỂU BIẾT LÀ NHÌN THẤY' sử dụng thị giác để diễn đạt khái niệm hiểu biết. Nghiên cứu này tập trung vào năm giác quan cơ bản: thị giác, thính giác, xúc giác, khứu giác, và vị giác, để phân tích cách chúng được sử dụng trong tiếng Anh và tiếng Việt.

II. Phương pháp nghiên cứu và phân tích

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp mô tả, phân tích, tổng hợp, định tính, định lượng, so sánh, đối chiếu, diễn dịch, và quy nạp để phân tích các ẩn dụ dựa trên giác quan trong tiếng Anh và tiếng Việt. Dữ liệu được thu thập từ các tiểu thuyết và truyện ngắn xuất bản từ năm 2000 đến nay, tập trung vào các từ ngữ liên quan đến giác quan.

2.1. Thu thập và phân tích dữ liệu

Dữ liệu được thu thập từ các nguồn văn học tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung vào các từ ngữ liên quan đến thị giác, thính giác, xúc giác, khứu giác, và vị giác. Các phương pháp định tính và định lượng được sử dụng để phân tích các ẩn dụ và so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

2.2. So sánh và đối chiếu

Nghiên cứu so sánh và đối chiếu các ẩn dụ dựa trên giác quan trong tiếng Anh và tiếng Việt, nhằm xác định các điểm tương đồng và khác biệt. Ví dụ, ẩn dụ 'HIỂU BIẾT LÀ NHÌN THẤY' xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ, nhưng cách diễn đạt có thể khác nhau.

III. Kết quả và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã xác định được 19 ẩn dụ khái niệm dựa trên năm giác quan cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt. Các kết quả này không chỉ bổ sung thêm bằng chứng cho lý thuyết ẩn dụ trong ngôn ngữ học tri nhận mà còn có giá trị thực tiễn trong việc giảng dạy, học tập và dịch thuật.

3.1. Các ẩn dụ khái niệm được xác định

Nghiên cứu đã xác định các ẩn dụ khái niệm như 'HIỂU BIẾT LÀ NHÌN THẤY', 'CẢM XÚC LÀ NGHE THẤY', và 'TRẢI NGHIỆM LÀ NẾM THỬ'. Các ẩn dụ này được phân tích dựa trên các miền nguồn và miền đích, làm rõ cách thức mà các giác quan được sử dụng để diễn đạt các khái niệm trừu tượng.

3.2. Ứng dụng trong giảng dạy và dịch thuật

Kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn trong việc giảng dạy và dịch thuật tiếng Anh và tiếng Việt. Ví dụ, việc hiểu rõ các ẩn dụ dựa trên giác quan có thể giúp người học tránh được các hiểu lầm trong quá trình sử dụng ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu tri nhận về ẩn dụ dựa trên các giác quan của con người trong tiếng Anh và tiếng Việt (A Cognitive Study of Metaphors Based on Human Senses in English and Vietnamese) là công trình luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học tiếng Anh (Mã số: 62.01) do nghiên cứu sinh Trần Thị Thùy Oanh thực hiện tại Đại học Đà Nẵng (2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Quang Hải và PGS.TS. Nguyễn Văn Hiệp. Luận án đặt trong bối cảnh Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics - CL) và Lý thuyết Ẩn dụ Tri nhận (Conceptual Metaphor Theory - CMT) đang chuyển mình mạnh mẽ từ các phân tích nội ngôn ngữ sang nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ và liên văn hóa nhằm kiểm chứng tính phổ quát cũng như tính đặc thù của tư duy con người.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ ràng: phần lớn các công trình đi trước chủ yếu tập trung vào các bộ phận giải phẫu cơ thể người ở dạng tĩnh (như đầu, tay, tim, dạ dày) hoặc các miền cảm xúc trừu tượng đơn lẻ (anger, love, fear). Vấn đề ý niệm hóa thế giới thông qua năm giác quan căn bản (five basic human senses bao gồm: Thị giác - Vision, Thính giác - Hearing, Xúc giác - Touch, Khứu giác - Smell, Vị giác - Taste) chưa từng được khảo sát một cách toàn diện, hệ thống và đối chiếu song song giữa tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên một ngữ liệu thực tế đủ lớn. Luận án giải quyết triệt để bốn câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Những ẩn dụ tri nhận nào dựa trên năm giác quan căn bản của con người được thiết lập trong tiếng Anh và tiếng Việt?
2. Tiếng Anh và tiếng Việt chia sẻ những điểm tương đồng và dị biệt nào trong hệ thống ẩn dụ tri nhận dựa trên năm giác quan?
3. Những miền nguồn (source domains) giác quan nào chia sẻ chung các miền đích (target domains) trong hai ngôn ngữ?
4. Hiện tượng "biểu thức chéo giác quan" (cross-expressions / cảm giác kèm ngôn ngữ) giữa năm giác quan diễn ra như thế nào?

Khung lý thuyết của công trình được định hình từ các lý thuyết kinh điển của George Lakoff và Mark Johnson (1980, 2003), Zoltán Kövecses (2002, 2006, 2010), Eve Sweetser (1990) và Iraide Ibarretxe-Antuñano (1999). Đóng góp mang tính đột phá của luận án là việc xác lập 19 mô hình ẩn dụ tri nhận (conceptual metaphors - CMs) phổ quát và đặc thù, phân tích ma trận ánh xạ nguồn - đích (source-to-target mappings), đồng thời minh chứng trải nghiệm thân thể hóa (embodiment) chi phối sâu sắc cấu trúc ngữ nghĩa tri nhận.

Phạm vi và quy mô ngữ liệu của luận án đạt tính chuẩn mực cao về mặt định lượng đối sánh: khảo sát 885.285 từ tiếng Anh trích xuất từ 6 tiểu thuyết đương đại của các tác giả uy tín (Michael Connelly, John Grisham, Dennis Lehane, Rick Riordan, Randolph Lalonde, Scott Turow) đối chiếu với 885.873 từ tiếng Việt từ 12 tập truyện ngắn và tiểu thuyết (giai đoạn từ năm 2000 đến 2018). Từ tổng dung lượng gần 1,77 triệu từ, nghiên cứu đã trích xuất, phân loại và phân tích chuyên sâu khoảng 1.400 biểu thức ẩn dụ (~700 biểu thức cho mỗi ngôn ngữ), mang lại giá trị to lớn cho lý luận ngôn ngữ học và phương pháp giảng dạy, biên phiên dịch Anh - Việt.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án tổng hợp mạch lạc sự tiến triển của các trường phái nghiên cứu ngôn ngữ học và vị thế của lý thuyết ẩn dụ:

Dòng nghiên cứu quốc tế khởi nguồn từ sự phê phán quan niệm truyền thống. Trong quan niệm tu từ học cổ điển bắt đầu từ Aristotle (Poetics và Rhetoric), ẩn dụ chỉ được xem là một phương tiện ngôn từ mang tính nghệ thuật, trang sức, ngoại biên và chỉ dành cho những cá nhân kiệt xuất nhằm tạo hiệu ứng thẩm mỹ. Ngược lại, cuộc cách mạng Ngôn ngữ học Tri nhận từ thập niên 1980 với công trình kinh điển Metaphors We Live By của Lakoff và Johnson (1980, 2003) đã chứng minh rằng: "hệ thống ý niệm của con người về bản chất mang tính ẩn dụ" (the human conceptual system is fundamentally metaphorical in nature). Ẩn dụ không nằm ở câu chữ mà thuộc về tư duy: "metaphor is a property of concepts, and not of words; the function of metaphor is to better understand certain concepts, and not just some artistic or esthetic purpose" (Lakoff & Johnson, 1980, dẫn theo Kövecses, 2010, tr. 2).

Tiếp nối nền tảng đó, Eve Sweetser (1990) trong công trình From Etymology to Pragmatics đã đề xuất mô hình ẩn dụ MIND-AS-BODY, chỉ ra mối liên hệ có tính hệ thống giữa từ vựng tri giác thể chất (miền nguồn) với trạng thái tâm lý và hoạt động trí tuệ nội tại (miền đích). Ibarretxe-Antuñano (1999) mở rộng nghiên cứu đa ngữ về động từ tri giác trên tiếng Anh, tiếng Basque và tiếng Tây Ban Nha. Zoltán Kövecses (2002, 2005, 2006, 2010) củng cố nguyên lý ánh xạ một chiều (unidirectionality - từ miền cụ thể đến trừu tượng) và làm sáng tỏ mối quan hệ giữa ẩn dụ tri nhận và biến thể văn hóa.

Ở dòng nghiên cứu trong nước, các nhà ngôn ngữ học hàng đầu như Trần Văn Cơ (2007, 2011), Lý Toàn Thắng (2005), Nguyễn Đức Tồn (2002) đã đặt nền móng tiếp nhận Ngôn ngữ học Tri nhận vào tiếng Việt. Các luận án tiến sĩ tiêu biểu như Nguyễn Văn Trào (2009) nghiên cứu thành ngữ chỉ 7 cảm xúc cơ bản, Trịnh Thị Thanh Huệ (2011) đối chiếu ẩn dụ tiếng Việt và tiếng Hán, Nguyễn Lưu Quỳnh Như (2013) khảo sát ẩn dụ EMOTION IS LIQUID, và Nguyễn Thị Quyết (2015) nghiên cứu ẩn dụ trong thơ trữ tình đương đại.

Định vị học thuật của luận án: Trong khi nghiên cứu của Nguyễn Văn Trào (2009) chỉ dựa trên dữ liệu tĩnh từ các cuốn từ điển đơn ngữ/song ngữ và giới hạn ở 7 nhóm cảm xúc, và nghiên cứu của Ibarretxe-Antuñano (1999) chỉ tập trung vào nhóm động từ tri giác (perception verbs), luận án của Trần Thị Thùy Oanh tạo bước đột phá khi khảo sát toàn diện cả năm giác quan trên tất cả các từ loại (danh từ, động từ, tính từ, ngữ cố định) xuất hiện trong diễn ngôn văn học đương đại sống động. So sánh với nghiên cứu đối chiếu tiếng Hungary - tiếng Anh của Kövecses (2006) hay tiếng Mã Lai - tiếng Anh của Charteris-Black (2002), luận án này lần đầu tiên cung cấp bức tranh đối sánh ngữ nghĩa tri nhận giác quan hoàn chỉnh giữa một ngôn ngữ biến tố phương Tây (tiếng Anh) và một ngôn ngữ đơn lập phương Đông (tiếng Việt).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp trực tiếp vào việc kiểm chứng và phát triển các luận điểm cốt lõi của Ngôn ngữ học Tri nhận:

• Mở rộng Thuyết Thân thể hóa (Embodiment Theory): Công trình củng cố nhận định của Johnson (1992) và Kövecses (2010) rằng: "the human body is an ideal source domain, since, for us, it is clearly delineated and (we believe) we know it well" (tr. 18). Luận án chứng minh rằng các giác quan thể chất chính là kênh tương tác sinh học - nhận thức căn bản nhất để con người chuyển hóa các kích thích vật lý thành ý niệm tinh thần trừu tượng.
• Xác thực Tính định hướng một chiều (Unidirectionality): Dữ liệu thực nghiệm của luận án khẳng định các ánh xạ ẩn dụ luôn vận động có hướng từ miền nguồn cụ thể, trực quan, khả giác (thấy, nghe, sờ, ngửi, nếm) sang miền đích trừu tượng, khó định hình (hoạt động trí tuệ, cảm xúc, đánh giá nhân cách, thông tin, ngôn ngữ).
• Hài hòa giữa Tính phổ quát (Universality) và Biến thể văn hóa (Cultural Variation): Nghiên cứu chứng minh cấu trúc sinh học đồng nhất của cơ thể người tạo nên các mô hình ẩn dụ phổ quát xuyên ngôn ngữ (như AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION), trong khi bối cảnh văn hóa, điều kiện sinh tồn và tập quán tư duy tạo ra những biến thể ý niệm độc đáo trong từng ngôn ngữ cụ thể.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích tích hợp chặt chẽ từ ba trụ cột lý thuyết:

[Kích thích Giác quan Thể chất] 
              ↓
  [Miền Nguồn (Source Domain): 5 Giác quan]
  (VISION - HEARING - TOUCH - SMELL - TASTE)
              ↓
   [Cơ chế Ánh xạ Tri nhận (Cognitive Mapping)]
              ↓
  [Miền Đích (Target Domain): Khái niệm Trừu tượng]
  (INTELLECTUAL ACTIVITY, EMOTION, JUDGMENT, LANGUAGE,...)
              ↓
[Biểu thức Ẩn dụ Ngôn ngữ (Metaphorical Expressions)]

Khung phân tích thiết lập các ràng buộc biên rõ ràng: tập trung giải mã nội dung ngữ nghĩa tri nhận tầng sâu thay vì phân tích cú pháp hay từ vựng cô lập. Nghiên cứu phân tích các mối tương ứng bản thể (ontological correspondences) và tương ứng nhận thức (epistemic correspondences) giữa các phần tử của miền nguồn và miền đích, đồng thời giải mã hiện tượng chia sẻ miền đích đa nguồn (multiple source domains sharing a target domain) và hiện tượng biểu thức chéo giác quan (cross-expressions).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên hệ hình triết học Duy thực Trải nghiệm (Embodied Realism) của Lakoff và Johnson (1999), bác bỏ quan điểm khách quan luận thuần túy (objectivism) lẫn chủ quan luận cực đoan. Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính (qualitative) và định lượng (quantitative), phối hợp các phương pháp miêu tả (descriptive), phân tích (analytic), tổng hợp (synthetic), so sánh (comparative), đối chiếu (contrastive), quy nạp (inductive) và diễn dịch (deductive).

Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết kế với sự cân bằng chuẩn xác tuyệt đối về dung lượng:

• Tiếng Anh: 885.285 từ trích từ 6 tiểu thuyết đương đại xuất bản tại Hoa Kỳ từ năm 2000 đến 2012.
• Tiếng Việt: 885.873 từ trích từ 12 tập truyện ngắn và tiểu thuyết xuất bản chính thống tại Việt Nam từ năm 2000 đến 2012.
• Tổng tập ngữ liệu: 1.771.158 từ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua 4 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Khảo sát văn bản toàn diện: Đọc toàn bộ các tác phẩm văn học, nhận diện thủ công các phát ngôn chứa từ chỉ thực thể giác quan (mắt, tai, da, mũi, miệng/lưỡi; eyes, ear, skin/hand, nose, mouth/tongue) và hành động giác quan (thấy, nhìn, liếc, ngắm, xem; nghe, lắng nghe; sờ, cảm thấy, chạm; ngửi, hít; nếm; see, look, watch, glance; hear, listen; touch, feel; smell, sniff; taste).
2. Quy trình nhận diện ẩn dụ (Metaphor Identification Procedure - MIP): Đối chiếu ngữ cảnh để phân định ranh giới giữa nghĩa cụ thể/nghĩa đen trực tiếp với nghĩa trừu tượng/nghĩa chuyển. Sử dụng hai bộ từ điển chuẩn mực làm công cụ đối soát nghĩa gốc: The Oxford Advanced Learner’s Dictionary (OALD) đối với tiếng Anh và Từ điển tiếng Việt (VD) của Viện Ngôn ngữ học đối với tiếng Việt.
3. Mã hóa và xác thực dữ liệu: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để lập chỉ mục, phân loại và quản lý các thư mục dữ liệu biểu thức ẩn dụ theo từng trường giác quan với các mã định danh khoa học (EN1 đến EN6; VN01 đến VN12).
4. Thiết lập ánh xạ tri nhận: Phân tích các mối quan hệ tương ứng giữa miền nguồn và miền đích nhằm khái quát hóa thành các mô hình ẩn dụ ý niệm (CMs).

   [1.771.158 từ Ngữ liệu Văn học (Anh & Việt)]
                       ↓
   [Trích xuất Từ khóa Thực thể & Hành động Giác quan]
                       ↓
[Kiểm định MIP qua Từ điển Chuẩn mực (OALD & VD)]
                       ↓
     [1.400 Biểu thức Ẩn dụ (~700 biểu thức/ngôn ngữ)]
                       ↓
[Mã hóa Excel & Phân loại Ma trận 5 Giác quan]
                       ↓
 [Xác lập 19 Ẩn dụ Tri nhận & Bản đồ Ánh xạ Nguồn - Đích]

Data và phân tích

Dữ liệu được tổ chức theo ma trận 5 giác quan:

• Bảng thực thể và hành động giác quan: Hệ thống hóa chi tiết các từ ngữ chỉ cơ quan cảm giác và hành vi tri giác tương ứng trong hai ngôn ngữ.
• Phân tích ngữ cảnh sâu: Ví dụ, ngữ cảnh trong tác phẩm của Dennis Lehane: "But the intent Thomas had read in Maurice Dobson's eyes in that final instant - and it was that quick: an instant - was surrender" (EN3, tr. 121). Cụm từ read in someone's eyes cho thấy mắt không chỉ tiếp nhận ánh sáng vật lý mà đóng vai trò như một "bản in" chứa đựng văn bản tư duy để chủ thể "đọc" và tiếp nhận tri thức, minh chứng cho ánh xạ AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích đối chiếu 1.400 biểu thức ẩn dụ, luận án đã rút ra 5 phát hiện mang tính bước ngoặt:

1. Xác lập 19 Mô hình Ẩn dụ Tri nhận Căn bản: Hệ thống ẩn dụ bao quát cả 5 giác quan:
   • Thị giác (Vision): AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION, HUMAN EMOTION IS VISION, MEETING IS VISION, JUDGMENT IS VISION (xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ).
   • Thính giác (Hearing): AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS HEARING, GETTING INFORMATION IS HEARING, HUMAN EMOTION IS HEARING (xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ).
   • Xúc giác (Touch): AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS TOUCH, HUMAN EMOTION IS TOUCH (xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ).
   • Khứu giác (Smell): AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS SMELL, EXPERIENCE IS SMELL (cả hai ngôn ngữ); INTEREST IS SMELL (đặc thù tiếng Anh); HUMAN EMOTION IS SMELL, JUDGMENT IS SMELL (đặc thù tiếng Việt).
   • Vị giác (Taste): LANGUAGE IS TASTE, EXPERIENCE IS TASTE (cả hai ngôn ngữ); HUMAN EMOTION IS TASTE, THING IS TASTE, HUMAN IS TASTE (đặc thù tiếng Việt).
2. Vị thế thống trị tuyệt đối của Thị giác (Vision Dominance): Thị giác là miền nguồn sản sinh số lượng biểu thức và mô hình ẩn dụ phong phú nhất ở cả hai ngôn ngữ. Điều này củng cố luận điểm của Sweetser (1990) và Allan (2008) rằng thị giác là nguồn cung cấp dữ liệu khách quan chủ yếu, có tính hội tụ cao và dễ dàng chia sẻ góc nhìn chung giữa các cá nhân.
3. Sự dị biệt mang tính văn hóa ở Khứu giác và Vị giác: Tiếng Việt thể hiện xu hướng ý niệm hóa cảm xúc, đánh giá đạo đức và phẩm chất con người qua khứu giác và vị giác vượt trội so với tiếng Anh. Các biểu thức tiếng Việt như "ngửi thấy mùi nguy hiểm", "đánh hơi thấy sự lừa dối" (JUDGMENT IS SMELL), hay "cô ấy rất ngọt ngào", "lời nói cay độc", "số phận chua chát", "tình cảm mặn nồng", "thằng cha dở hơi dở hám" (HUMAN IS TASTE, THING IS TASTE, HUMAN EMOTION IS TASTE) phản ánh một nền văn hóa ẩm thực tinh tế và lối tư duy cảm tính, gắn liền với kinh nghiệm sinh hoạt nông nghiệp lúa nước.
4. Miền nguồn chia sẻ miền đích (Shared Target Domains):
   • Miền đích AN INTELLECTUAL ACTIVITY được chia sẻ bởi 4 miền nguồn: Thị giác, Thính giác, Xúc giác, Khứu giác.
   • Miền đích HUMAN EMOTION được chia sẻ bởi toàn bộ 5 miền nguồn: Thị giác, Thính giác, Xúc giác, Khứu giác, Vị giác.
   • Miền đích JUDGMENT được chia sẻ bởi Thị giác, Thính giác và Khứu giác.
5. Cơ chế Biểu thức Chéo Giác quan (Cross-expressions): Luận án phân tích sâu hiện tượng giao thoa cảm giác (synesthesia) trong ngôn ngữ văn học, nơi một kích thích thuộc giác quan này được miêu tả bằng từ ngữ của giác quan khác (ví dụ: tiếng cười "ngọt lịm" - Thính giác qua Vị giác; ánh nhìn "lạnh buốt" - Thị giác qua Xúc giác; giọng nói "chát chúa" - Thính giác qua Vị giác).

===================================================================================
BẢNG TỔNG HỢP SO SÁNH 19 ẨN DỤ TRI NHẬN DỰA TRÊN GIÁC QUAN (ANH - VIỆT)
===================================================================================
Giác quan   | Mô hình Ẩn dụ Tri nhận (CMs)           | Tiếng Anh   | Tiếng Việt
------------|----------------------------------------|-------------|---------------
THỊ GIÁC    | AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION     | Có (Phổ biến)| Có (Phổ biến)
(Vision)    | HUMAN EMOTION IS VISION                | Có          | Có
            | MEETING IS VISION                      | Có          | Có
            | JUDGMENT IS VISION                     | Có          | Có
------------|----------------------------------------|-------------|---------------
THÍNH GIÁC  | AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS HEARING    | Có          | Có
(Hearing)   | GETTING INFORMATION IS HEARING         | Có          | Có
            | HUMAN EMOTION IS HEARING               | Có          | Có
------------|----------------------------------------|-------------|---------------
XÚC GIÁC    | AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS TOUCH      | Có          | Có
(Touch)     | HUMAN EMOTION IS TOUCH                 | Có          | Có
------------|----------------------------------------|-------------|---------------
KHỨU GIÁC   | AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS SMELL      | Có          | Có
(Smell)     | EXPERIENCE IS SMELL                    | Có          | Có
            | INTEREST IS SMELL                      | Có (Đặc thù)| Không
            | HUMAN EMOTION IS SMELL                 | Không       | Có (Đặc thù)
            | JUDGMENT IS SMELL                      | Không       | Có (Đặc thù)
------------|----------------------------------------|-------------|---------------
VỊ GIÁC     | LANGUAGE IS TASTE                      | Có          | Có
(Taste)     | EXPERIENCE IS TASTE                    | Có          | Có
            | HUMAN EMOTION IS TASTE                 | Không       | Có (Đặc thù)
            | THING IS TASTE                         | Không       | Có (Đặc thù)
            | HUMAN IS TASTE                         | Không       | Có (Đặc thù)
===================================================================================

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung tư liệu thực chứng sống động cho Ngôn ngữ học Tri nhận thế giới từ một ngôn ngữ phương Đông đơn lập (tiếng Việt), góp phần hoàn thiện bức tranh về cơ chế ý niệm hóa kinh nghiệm của nhân loại.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực kết hợp giữa phương pháp MIP (nhận diện ẩn dụ) với kỹ thuật thống kê đối sánh dữ liệu lớn cân bằng trên văn bản văn học đương đại.
• Về giảng dạy ngoại ngữ (ELT/TESOL): Cung cấp cơ sở khoa học để phát triển "năng lực ẩn dụ" (metaphoric competence - Boers, 2003) cho người học tiếng Anh tại Việt Nam. Giúp người học hiểu được bản chất tư duy đằng sau các cụm từ thành ngữ (idiomatic expressions) và động từ tri giác nhiều nghĩa (polysemous perception verbs), tránh lỗi học vẹt cơ học.
• Về dịch thuật học: Cung cấp cẩm nang phân tích ngữ nghĩa tri nhận giúp dịch giả xử lý chính xác các ẩn dụ giác quan phức tạp, nhận diện được sự tương đương về ý niệm thay vì chỉ dịch câu chữ bề mặt (literal translation).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn thể loại ngữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu tập trung vào tiểu thuyết và truyện ngắn xuất bản chính thống từ năm 2000 đến 2018. Mặc dù phản ánh ngôn ngữ đời sống phong phú, ngữ liệu này chưa bao quát đầy đủ ngôn ngữ khẩu ngữ tự nhiên hàng ngày (everyday spoken discourse), diễn ngôn báo chí, hay ngôn ngữ mạng xã hội đương đại.
• Giới hạn phạm vi giác quan: Nghiên cứu tập trung vào năm giác quan truyền thống ngoại tại (exteroception), chưa khảo sát các cảm giác cơ thể nội tại khác như cảm giác vận động (kinesthetic sense), cảm giác thăng bằng (vestibular sense) hay cảm giác nội tạng (proprioception / interoception).
• Công cụ trích xuất thủ công: Việc định danh và lọc ẩn dụ chủ yếu thực hiện qua thao tác đọc và phân tích thủ công của nhà nghiên cứu kết hợp đối chiếu từ điển, dù đạt độ sâu nhưng khó mở rộng lên quy mô ngữ đoàn hàng chục triệu từ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khảo sát trên các kho ngữ liệu đa thể loại (multi-genre corpora) với quy mô lớn hơn thông qua sự hỗ trợ của các công cụ Ngôn ngữ học Ngữ đoàn (Corpus Linguistics tools như AntConc, Sketch Engine).
2. Kết hợp các phương pháp thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (psycholinguistics) và thần kinh ngôn ngữ học (neurolinguistics - như ghi điện não đồ EEG, chụp cộng hưởng từ chức năng fMRI) để theo dõi phản ứng thần kinh khi người bản ngữ xử lý các ẩn dụ chéo giác quan.
3. Ứng dụng kết quả ánh xạ tri nhận vào lĩnh vực Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP) và Trí tuệ Nhân tạo (AI), nâng cao khả năng hiểu ẩn dụ và dịch máy tinh tế cho các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs).

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình tiên phong, toàn diện nhất tại Việt Nam tính đến thời điểm bảo vệ về ẩn dụ tri nhận dựa trên năm giác quan. Công trình tạo tiền đề lý thuyết và nguồn trích dẫn quan trọng cho hàng loạt luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và bài báo khoa học về Ngôn ngữ học Tri nhận đối chiếu.
• Đổi mới giáo dục đại học: Kết quả nghiên cứu trực tiếp đóng góp vào việc biên soạn giáo trình Ngữ nghĩa học, Ngôn ngữ học Tri nhận và Lý thuyết Dịch tại các trường đại học đào tạo ngoại ngữ trọng điểm (Đại học Đà Nẵng, Đại học Ngoại ngữ - ĐHQGHN, Trường ĐH Sư phạm TP.HCM).
• Nâng cao chất lượng dịch thuật văn học: Giúp các dịch giả văn học chuyên nghiệp xử lý thấu đáo các phép chuyển dịch cảm giác tinh tế giữa hai nền văn hóa Đông - Tây, hạn chế các dị bản dịch tối nghĩa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phương pháp luận đối chiếu chặt chẽ, các ma trận ánh xạ mẫu và nguồn tài liệu tham khảo phong phú.
• Giảng viên & Giáo viên tiếng Anh / tiếng Việt: Sử dụng các phát hiện của luận án để thiết kế bài giảng về từ vựng ngữ nghĩa, thành ngữ giác quan, giúp người học phát triển tư duy ngôn ngữ chiều sâu.
• Biên dịch viên & Phiên dịch viên: Nắm bắt quy luật tương đương ý niệm giữa tiếng Anh và tiếng Việt để nâng cao độ chuẩn xác và tính tự nhiên trong chuyển dịch văn bản.
• Kỹ sư AI & Chuyên gia Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP): Khai thác các quy luật ánh xạ nguồn - đích và biểu thức chéo giác quan để huấn luyện các thuật toán nhận diện ngữ nghĩa biểu cảm và dịch tự động.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Ẩn dụ Tri nhận của Lakoff & Johnson (1980) và mô hình động từ tri giác của Sweetser (1990) sang toàn bộ hệ thống từ vựng 5 giác quan trong nghiên cứu đối chiếu Anh - Việt. Luận án đã hệ thống hóa và chứng minh sự tồn tại của 19 mô hình ẩn dụ tri nhận giác quan, làm rõ cơ chế thân thể hóa (embodiment) và chứng minh tính đa dạng văn hóa sâu sắc ở hai giác quan "thấp" (Khứu giác và Vị giác).

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu đi trước là gì?

So với Sweetser (1990) chỉ dừng lại ở từ nguyên học và ngữ nghĩa học tiếng Anh, Ibarretxe-Antuñano (1999) giới hạn ở động từ tri giác, và Nguyễn Văn Trào (2009) chỉ dựa vào mục từ điển tĩnh, luận án này áp dụng phương pháp MIP trên ngữ liệu văn học đương đại thực tế quy mô lớn, kiểm soát tính cân bằng chặt chẽ về dung lượng từ (~885.000 từ mỗi ngôn ngữ), phân tích toàn diện mọi từ loại biểu đạt giác quan trong văn cảnh thực tế.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu là gì?

Đó là sự phân hóa mạnh mẽ trong việc sử dụng Vị giác và Khứu giác giữa hai ngôn ngữ: tiếng Việt phát triển hệ thống ẩn dụ đánh giá nhân cách, đạo đức và cảm xúc phức tạp vượt trội (HUMAN IS TASTE, JUDGMENT IS SMELL), trong khi tiếng Anh sử dụng khứu giác để ý niệm hóa sự tò mò/hứng thú (INTEREST IS SMELL - ví dụ: nosy, poke one's nose into). Điều này phản ánh rõ nét sự tương tác giữa cấu trúc nhận thức sinh học và trải nghiệm văn hóa xã hội đặc thù.

4. Giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có rõ ràng không?

Giao thức nghiên cứu hoàn toàn minh bạch và có thể nhân rộng: gồm tiêu chí lựa chọn nguồn văn bản xuất bản chuẩn mực, danh mục từ khóa thực thể/hành động giác quan cụ thể, quy trình nhận diện ẩn dụ MIP 4 bước đối soát từ điển OALD/VD, và phương pháp mã hóa ma trận Excel phân loại ánh xạ nguồn - đích.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được định hình như thế nào?

Mở rộng nghiên cứu sang ngôn ngữ học ngữ đoàn đa phương thức (multimodal corpus linguistics), ứng dụng công nghệ chụp ảnh não bộ để đo lường phản ứng tri giác thực nghiệm, và tích hợp cơ sở dữ liệu tri nhận này vào các hệ thống trí tuệ nhân tạo nhằm giải mã ngôn ngữ tự nhiên giàu tính biểu cảm.

Kết luận

1. Luận án đã thực hiện một khảo sát toàn diện, quy mô và chuẩn mực về ẩn dụ tri nhận dựa trên năm giác quan căn bản trong tiếng Anh và tiếng Việt trên ngữ liệu gần 1,77 triệu từ.
2. Công trình xác lập thành công 19 mô hình ẩn dụ tri nhận, chỉ rõ các tương ứng ánh xạ nguồn - đích và các miền nguồn cùng chia sẻ miền đích.
3. Nghiên cứu chứng minh sự thống trị của Thị giác trong việc ý niệm hóa hoạt động trí tuệ ở cả hai ngôn ngữ, đồng thời làm sáng tỏ sự phong phú đặc thù của tiếng Việt trong việc sử dụng Khứu giác và Vị giác để biểu đạt cảm xúc và đánh giá con người.
4. Hiện tượng biểu thức chéo giác quan (cross-expressions) được phân tích sâu sắc dưới góc độ tri nhận, chứng minh tính liên kết sinh học và tâm lý học trong trải nghiệm của con người.
5. Luận án mở ra các hướng tiếp cận ứng dụng đột phá trong giảng dạy ngoại ngữ, nâng cao năng lực ẩn dụ cho người học và cung cấp cơ sở khoa học cho lý thuyết dịch thuật liên văn hóa Anh - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING THE UNIVERSITY OF DANANG TRẦN THỊ THÙY OANH A COGNITIVE STUDY OF METAPHORS BASED ON HUMAN SENSES IN ENGLISH AND VIETNAMESE DOCTORAL THESIS IN SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES Danang - 2018 MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING THE UNIVERSITY OF DANANG TRẦN THỊ THÙY OANH A COGNITIVE STUDY OF METAPHORS BASED ON HUMAN SENSES IN ENGLISH AND VIETNAMESE Major: English Linguistics Code: 62.01 DOCTORAL THESIS IN SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES Supervisors: 1. Trần Quang Hải 2. Nguyễn Văn Hiệp Danang - 2018 i STATEMENT OF AUTHORSHIP Except where reference is made in the text of the thesis, this thesis contains no material published elsewhere or extracted in whole or in part from a thesis by which I have qualified for or been awarded another degree or diploma. This thesis has not been submitted for the award of any degree or diploma in any other tertiary institution.

Danang, January 2018 Tran Thi Thuy Oanh ii ABSTRACT The thesis studies English and Vietnamese conceptual metaphors based on the five basic human senses namely vision, hearing, touch, smell and taste. The study uses the descriptive, analytic, synthetic, qualitative, quantitative, comparative, contrastive, deductive and inductive methods. The research finds out 19 conceptual metaphors from setting up the mappings or sets of correspondences between the source domains and target domains for each sense with the explanation in each situation. At the same time, this work points out the similarities and differences between the two languages.

Most of conceptual metaphors can be found in both languages, but some are unique to Vietnamese or English. The study also examines source domains sharing target domains. Moreover, the “cross-expressions” between human senses in expressing language are also clarified. The study suggests the implications for teaching, learning and translating English in the view of cognitive linguistics in general and conceptual metaphor theory in particular.

iii LIST OF ABBREVIATIONS CD conceptual domain CL Cognitive Linguistics CM conceptual metaphor CMs conceptual metaphors CMT conceptual metaphor theory HSs human senses ME metaphorical expression SD source domain OALD The Oxford Advanced Learning Dictionary TD target domain VD The Vietnamese Dictionary iv TABLE OF CONTENTS STATEMENT OF AUTHORSHIP. ii LIST OF ABBREVIATIONS. iii TABLE OF CONTENTS. iv LIST OF TABLES……………………………………………………………….viii LIST OF FIGURES.

Aims of the Study. Objectives of the Study. Scope of the Study. Significance of the Study.

Organization of the Study. The concepts of Cognitive Linguistics. Main tenets in Cognitive Linguistics. The views of Conceptual Metaphor.

The concepts of human senses. Metaphor in literature. The typical related works in English. The work of Lakoff and Johnson.

The work of Sweetser. The work of Ibarretxe-Antuñano. The work of Kövecses. The typical related works in Vietnamese.

Data collection and analysis. Methods of the Study. Analytic and synthetic methods. Qualitative and quantitative methods.

Comparative and contrastive methods. Deductive and inductive methods. CONCEPTUAL METAPHORS BASED ON HUMAN SENSES IN ENGLISH. Conceptual metaphors based on vision.

AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION. HUMAN EMOTION IS VISION. MEETING IS VISION. JUDGMENT IS VISION.

Conceptual metaphors based on hearing. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS HEARING. GETTING INFORMATION IS HEARING. HUMAN EMOTION IS HEARING.

Conceptual metaphors based on touch. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS TOUCH. HUMAN EMOTION IS TOUCH. Conceptual metaphors based on smell.

AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS SMELL. INTEREST IS SMELL. EXPERIENCE IS SMELL. Conceptual metaphors based on taste.

LANGUAGE IS TASTE. EXPERIENCE IS TASTE. CONCEPTUAL METAPHORS BASED ON HUMAN SENSES IN VIETNAMESE. Conceptual metaphors based on vision.

AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION. HUMAN EMOTION IS VISION. MEETING IS VISION. JUDGMENT IS VISION.

Conceptual metaphors based on hearing. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS HEARING. GETTING INFORMATION IS HEARING. HUMAN EMOTION IS HEARING.

Conceptual metaphors based on touch. AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS TOUCH. HUMAN EMOTION IS TOUCH. Conceptual metaphors based on smell.

AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS SMELL. EXPERIENCE IS SMELL. HUMAN EMOTION IS SMELL. JUDGMENT IS SMELL.

Conceptual metaphors based on taste. LANGUAGE IS TASTE. EXPERIENCE IS TASTE. HUMAN EMOTION IS TASTE.

THING IS TASTE. HUMAN IS TASTE. A CROSS-LINGUISTIC ANALYSIS. Comparison and contrast between conceptual metaphors based on human senses in English and Vietnamese.

“Cross-expressions” between human senses. Source domains sharing target domains. Vision, Hearing, Touch, Smell - An Intellectual Activity. Vision, Hearing, Touch, Smell, Taste - Human Emotion.

Vision, Hearing - Judgment. Implications from the results. Limitations of the study and suggestions for further research. SOURCES OF DATA.

viii LIST OF TABLES Table 1.1: The entities and sensory activities of the five basic HSs in English and Vietnamese .1: Mappings for the LIFE IS A JOURNEY metaphor .2: Extremities of the five basic human senses .1: Mappings for the AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS VISION conceptual metaphor .2: Mappings for the HUMAN EMOTION IS VISION conceptual metaphor .3: Mappings for the MEETING IS VISION conceptual metaphor .4: Mappings for the JUDGMENT IS VISION conceptual metaphor .5: Distribution of CMs based on vision in English .6: Mappings for the AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS HEARING conceptual metaphor………………………………………………………………………….7: Mappings for the GETTING INFORMATION IS HEARING conceptual metaphor .8: Mappings for the HUMAN EMOTION IS HEARING conceptual metaphor .9: Distribution of CMs based on hearing in English .10: Mappings for the AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS TOUCH conceptual metaphor .11: Mapping for the HUMAN EMOTION IS TOUCH conceptual metaphor .12: Distribution of CMs based on touch in English .13: Mappings for the AN INTELLECTUAL ACTIVITY IS SMELL conceptual metaphor .14: Mapping for the INTEREST IS SMELL conceptual metaphor .15: Mapping for the EXPERIENCE IS SMELL conceptual metaphor .16: Distribution of CMs based on smell in English.17: Mappings for the LANGUAGE IS TASTE conceptual metaphor .18: Mappings for the EXPERIENCE IS TASTE conceptual metaphor .19: Distribution of CMs based on taste in English .20: Distribution of CMs based on HSs in English .1: Distribution of CMs based on vision in Vietnamese .2: Distribution of CMs based on hearing in Vietnamese .3: Distribution of conceptual metaphors based on touch in Vietnamese .4: Mapping for the HUMAN EMOTION IS SMELL conceptual metaphor .5: Mapping for the JUDGMENT IS SMELL conceptual metaphor .6: Distribution of CMs based on smell in Vietnamese .7: Mapping for the HUMAN EMOTION IS TASTE conceptual metaphor .8: Mapping for the THING IS TASTE conceptual metaphor .9: Mapping for the HUMAN IS TASTE conceptual metaphor.10: Distribution of CMs based on taste in Vietnamese .11: Distribution of CMs based on HSs in Vietnamese .1: Comparison and contrast between CMs based on vision in English and Vietnamese .2: Comparison and contrast between CMs based on hearing in English and Vietnamese .3: Comparison and contrast between CMs based on touch in English and Vietnamese .4: Comparison and contrast between CMs based on smell in English and Vietnamese .5: Comparison and contrast between CMs based on taste in English and Vietnamese .6: Comparison and contrast between CMs based on HSs in English and Vietnamese…………………………………………………………………………….7: Source domains share the target domain AN INTELLECTUAL ACTIVITY .8: Source domains share the target domain HUMAN EMOTION .9: Source domains share the target domain JUDGMENT .10: Comparison and contrast between CM based on HSs in English and Vietnamese .137 x LIST OF FIGURES Figure 2.1: The structure of perception metaphors .2: A new model for perception verbs .1: Accounting the expressions by the function of the excel software .2: The folder of expressions based on vision .3: Extract of the OALD for the word ‘see’ .4: Extract of the VD for the word ‘ngo ̣t ngào’ .1: “Cross-expressions” between human senses in Vietnamese .2: Source domains share the target domain AN INTELLECTUAL ACTIVITY .3: Source domains share the target domain HUMAN EMOTION .4: Source domains share the target domain JUDGMENT .5: Distribution of ME based on HSs in English .6: Distribution of ME based on HSs in Vietnamese .7: Distribution of CM based on HSs in English and Vietnamese .8: Distribution of similarity and difference of CMs of HSs in English and Vietnamese. Rationale Cognitive linguistics (CL) originally emerged in the early 1970s attracting many linguists’ interests such as G. According to the cognitive approach, linguistic knowledge is considered cognition and thinking. Human beings use knowledge and experience of things and events they have and know well to transfer to those other ones in so unfamiliar or abstract concepts, especially in the case of metaphors.

Notably, in 1980, George Lakoff and Mark Johnson first extensively explored this theory by atypical work Metaphors We Live By (revised in 2003) which has become popular with linguistic works around the world in recent years. It is said that the human conceptual system is “fundamentally metaphorical in nature” (Lakoff & Johnson, 1980, p. In the view of traditional concepts, metaphor is a linguistic phenomenon with artistic and rhetoric purpose, based the similarities between two objects, used by talented people or for special effects (Kövecses, 2010). However, it has been challenged deeply in the light of CL.

According to Lakoff and Johnson (1980), “metaphor is a property of concepts, and not of words; the function of metaphor is to better understand certain concepts, and not just some artistic or esthetic purpose” (cited in Kövecses, 2010, p. Lakoff and Johnson (1980) also defined that “metaphor is often not based on similarity; metaphor is used effortlessly in everyday life by ordinary people, not just by special talented people; and metaphor, far from being a superfluous though pleasing linguistic ornament, is an inevitable process of human thought and reasoning” (cited by Kövecses, 2010, p. In fact, 2 “metaphor is defined as understanding one conceptual domain in terms of another conceptual domain” and called “conceptual metaphor” (Kövecses, 2010, p. Our conceptual system is highly metaphorical, “the way we think, what we experience, and what we do everyday is very much a matter of metaphor” (Lakoff & Johnson, 1980, p.

In other words, in the view of CL, “metaphor is fundamental to language and cognition in that it represents and records how people conceptualize their experiences, attitudes and practices” (Lakoff & Johnson, 1980, p. Lakoff (1987) shows that metaphor is conceptual in nature, and its mappings are regarded as conventional mental mechanisms and experientially motivated. It allows us to “understand ourselves and our world in ways that no other modes of thought can” (Lakoff & Turner, 1989, p. Our own bodies are used as an ideal reference point to describe or refer to something related.

Kövecses (2002) defines that “although our thoughts have to be done by systematic metaphorical mapping, a common target domain is the human mind and “being such an abstract concept, it is not surprising we employ metaphors for better comprehension” (p. Generally speaking, there have been many cognitive linguistic researches on metaphors based on human body parts in the world. This is understandable; because human body parts are very specific, very close to our lives and our understanding. We take ourselves to imagine the world, reflect the development path of our awareness by expressing ideas from concrete to abstract.

By talking, working, and getting feelings with the changes we experience, we receive knowledge of parts of our body. According to Kövecses (2010), “the human body is an ideal source domain, since, for us, it is clearly delineated and (we believe) we know it well. This does not mean that we make use of all aspects of this domain in metaphorically understanding abstract targets” (p. Thus, many researches focus on conceptual metaphors based on body parts such as the head, hands, stomach or conceptual metaphors of emotion, love and so on.

However, there are still not any works of conceptual metaphors based on human senses in detail, especially in English compared and contrasted with Vietnamese.