Nghiên Cứu Tình Trạng Suy Yếu Trên Bệnh Nhân Cao Tuổi Suy Thận Mạn Giai Đoạn Cuối

Nghiên cứu tình trạng suy yếu ở bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ, cung cấp thông tin quan trọng về sức khỏe.

• Tác giả: Phạm Thị Xuân Thư
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Tân
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Nội Khoa (Lão Khoa)
• Đề tài: Nghiên Cứu Tình Trạng Suy Yếu Ở Bệnh Nhân Cao Tuổi Suy Thận Mạn Giai Đoạn Cuối
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.2.1. Định nghĩa ngƣời cao tuổi
• 1.2.2. Sự già hóa dân số
• 1.2.3. Quá trình già hóa tại Việt Nam
• 1.2.4. Đại cƣơng về suy yếu
• 1.2.4.1. Định nghĩa suy yếu
• 1.2.4.2. Nguyên nhân suy yếu
• 1.2.4.2.1. Nguyên nhân suy yếu nguyên phát
• 1.2.4.2.2. Nguyên nhân suy yếu thứ phát
• 1.2.4.3. Các giai đoạn của suy yếu
• 1.2.4.4. Một số tiêu chuẩn đánh giá suy yếu
• 1.3. ĐỊ TƢ NG VÀ PHƢƠNG PH P NGHI N CỨU
• 1.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 1.3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 1.3.3. Đối tƣợng nghiên cứu
• 1.3.4. Phƣơng pháp chọn mẫu
• 1.3.5. Phƣơng pháp thu thập số liệu
• 1.3.6. Định nghĩa các biến số
• 1.3.7. Kiểm soát sai lệch và xử lý mất dữ liệu
• 1.3.8. Phƣơng pháp xử lý số liệu
• 1.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đặc điểm chung của các đối tƣợng nghiên cứu
• 1.4.2. Tỷ lệ suy yếu theo thang điểm suy yếu lâm sàng
• 1.4.3. Các yếu tố liên quan với suy yếu
• 1.4.4. Mối liên quan giữa suy yếu với tình trạng nhập viện và tử vong
• 1.5. BÀN LUẬN
• 1.5.1. Bàn luận về một số đặc điểm dân số nghiên cứu
• 1.5.2. Bàn luận về tỷ lệ suy yếu
• 1.5.3. Bàn luận về các yếu tố liên quan với suy yếu
• 1.5.4. Bàn luận về mối liên quan giữa suy yếu với tình trạng nhập viện và tử vong
• 1.5.5. Điểm mạnh và hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tình Trạng Suy Yếu Ở Bệnh Nhân Cao Tuổi Suy Thận Mạn

Tình trạng suy yếu ở bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn là một vấn đề nghiêm trọng trong y học hiện đại. Suy yếu được định nghĩa là hội chứng lão khoa, xảy ra do sự suy giảm chức năng của nhiều hệ thống cơ quan, dẫn đến tình trạng dễ bị tổn thương. Theo nghiên cứu, tỷ lệ suy yếu ở bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn giai đoạn cuối có thể lên đến 38%. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn làm tăng nguy cơ nhập viện và tử vong.

1.1. Định Nghĩa Suy Yếu Ở Người Cao Tuổi

Suy yếu là tình trạng dễ tổn thương của cơ thể đối với các yếu tố stress. Theo Fried, suy yếu biểu hiện qua các triệu chứng như sụt cân không chủ ý, yếu cơ, và giảm hoạt động thể chất. Những yếu tố này làm tăng nguy cơ tử vong và tàn tật ở người cao tuổi.

1.2. Tình Trạng Suy Thận Mạn Ở Người Cao Tuổi

Bệnh thận mạn là một trong những nguyên nhân chính gây suy yếu ở người cao tuổi. Tỷ lệ mắc bệnh thận mạn ở người trên 65 tuổi chiếm khoảng 38%. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp sớm để cải thiện tình trạng sức khỏe.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Chăm Sóc Bệnh Nhân Cao Tuổi Suy Thận

Chăm sóc bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn gặp nhiều thách thức. Tình trạng suy yếu làm cho việc điều trị trở nên phức tạp hơn. Bệnh nhân thường có nhiều bệnh lý đi kèm, làm tăng nguy cơ biến chứng. Việc nhận diện và đánh giá tình trạng suy yếu là rất quan trọng để có kế hoạch điều trị hiệu quả.

2.1. Các Yếu Tố Gây Suy Yếu Ở Bệnh Nhân Suy Thận

Nhiều yếu tố như dinh dưỡng kém, giảm hoạt động thể chất, và các bệnh lý đi kèm có thể dẫn đến tình trạng suy yếu. Việc đánh giá các yếu tố này giúp xác định phương pháp điều trị phù hợp.

2.2. Nguy Cơ Nhập Viện Và Tử Vong Ở Bệnh Nhân Suy Thận

Bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn có nguy cơ nhập viện và tử vong cao hơn so với nhóm bệnh nhân khác. Nghiên cứu cho thấy mối liên quan giữa tình trạng suy yếu và tỷ lệ nhập viện, tử vong là rất rõ ràng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tình Trạng Suy Yếu Ở Bệnh Nhân Cao Tuổi

Nghiên cứu tình trạng suy yếu ở bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn được thực hiện thông qua các phương pháp định lượng và định tính. Việc sử dụng thang điểm Clinical Frailty Scale giúp đánh giá chính xác tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc cải thiện chăm sóc sức khỏe.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp hồi cứu, thu thập dữ liệu từ bệnh nhân cao tuổi tại các bệnh viện lớn. Điều này giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả.

3.2. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn và kiểm tra lâm sàng. Các thông số như chỉ số khối cơ thể, mức độ hoạt động thể chất và tình trạng dinh dưỡng được ghi nhận để phân tích.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tình Trạng Suy Yếu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ suy yếu ở bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn là rất cao. Các yếu tố như tuổi tác, tình trạng dinh dưỡng và mức độ hoạt động thể chất có mối liên quan chặt chẽ đến tình trạng suy yếu. Những phát hiện này sẽ giúp cải thiện chiến lược chăm sóc sức khỏe cho bệnh nhân.

4.1. Tỷ Lệ Suy Yếu Theo Thang Điểm Lâm Sàng

Tỷ lệ suy yếu được xác định thông qua thang điểm lâm sàng cho thấy có khoảng 16% bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn có tình trạng suy yếu. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp sớm.

4.2. Mối Liên Quan Giữa Suy Yếu Và Nhập Viện

Nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân suy yếu có nguy cơ nhập viện cao hơn gấp đôi so với những bệnh nhân không suy yếu. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện sớm tình trạng suy yếu.

V. Kết Luận Về Tình Trạng Suy Yếu Ở Bệnh Nhân Cao Tuổi

Tình trạng suy yếu ở bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn là một vấn đề cần được quan tâm. Việc phát hiện và can thiệp sớm có thể cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm thiểu nguy cơ nhập viện. Cần có các chương trình sàng lọc và chăm sóc sức khỏe phù hợp để hỗ trợ bệnh nhân.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Suy Yếu

Nghiên cứu về tình trạng suy yếu cần được tiếp tục để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng và phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân cao tuổi.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Chăm Sóc Sức Khỏe

Cần có các chính sách chăm sóc sức khỏe toàn diện cho bệnh nhân cao tuổi, bao gồm dinh dưỡng, hoạt động thể chất và hỗ trợ tâm lý để cải thiện tình trạng sức khỏe tổng thể.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng trên toàn cầu và tại Việt Nam. Theo thống kê y tế quốc tế, khoảng 15% dân số trưởng thành tương đương 37 triệu người tại Hoa Kỳ mắc bệnh thận mạn, trong đó người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên chiếm tỷ lệ đến 38%. Tại Việt Nam, ước tính hiện có khoảng 5 triệu người bị suy thận với khoảng 8.000 ca mắc mới mỗi năm; riêng số bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối cần lọc máu chu kỳ là khoảng 800.000 người, chiếm 0,1% dân số. Chi phí điều trị lọc máu định kỳ dao động từ 100 đến 150 triệu đồng mỗi năm cho một bệnh nhân, tạo ra gánh nặng kinh tế - xã hội to lớn.

Hội chứng suy yếu (Frailty) là trạng thái suy giảm dự trữ sinh lý và tăng tính dễ bị tổn thương trước các tác nhân stress sinh học. Trong khi tỷ lệ suy yếu ở quần thể người cao tuổi nói chung là khoảng 11%, thì ở bệnh nhân bệnh thận mạn chưa lọc máu con số này là 16%, và tăng vọt lên từ 33,2% đến 73% ở nhóm bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối đang lọc máu chu kỳ. Tình trạng này làm gia tăng rõ rệt các biến cố bất lợi như té ngã, nhập viện kéo dài, tàn tật và tử vong.

Mặc dù có nhiều công trình quốc tế nghiên cứu về vấn đề này, tại Việt Nam trước năm 2021 chưa có dữ liệu công bố chính thức về thực trạng suy yếu ở bệnh nhân chạy thận cao tuổi. Nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Xuân Thư thực hiện tại Khoa Thận – Thận Nhân tạo thuộc Bệnh viện Thống Nhất và Bệnh viện Trưng Vương (TP. Hồ Chí Minh) từ tháng 11 năm 2020 đến tháng 06 năm 2021 nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này. Mục tiêu nghiên cứu là xác định tỷ lệ suy yếu theo thang điểm lâm sàng Clinical Frailty Scale (CFS), khảo sát các yếu tố liên quan và đánh giá mối liên hệ giữa suy yếu với biến cố nhập viện và tử vong trong 6 tháng theo dõi dọc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp giữa hai mô hình bệnh học lão khoa kinh điển và các tiêu chuẩn thận học quốc tế:

1. Mô hình suy yếu tích tụ khiếm khuyết của Rockwood: Tiếp cận suy yếu như một quá trình tích lũy nhiều khiếm khuyết về thể chất, tâm thần và chức năng xã hội. Mô hình này được cụ thể hóa bằng thang điểm suy yếu lâm sàng Clinical Frailty Scale (CFS) gồm 9 mức độ (từ mức 1 - rất khỏe mạnh đến mức 9 - bệnh giai đoạn cuối đời), trong đó điểm số từ 5 trở lên được xác định là có suy yếu lâm sàng.
2. Mô hình kiểu hình suy yếu thể chất của Fried (Cardiovascular Health Study - CHS): Định nghĩa suy yếu qua 5 tiêu chí sinh học gồm sụt cân không chủ ý trên 4,5 kg trong năm qua, giảm lực nắm tay, giảm tốc độ đi bộ dưới 0,8 m/s, cảm giác kiệt sức và mức tiêu hao năng lượng thấp dưới 270 kcal/tuần.
3. Các khái niệm và phân loại chuẩn hóa: Bệnh thận mạn giai đoạn cuối được xác định theo hướng dẫn của Hội Thận học Quốc tế (KDIGO 2012) với mức lọc cầu thận ước tính eGFR dưới 15 ml/phút/1,73 m² kèm chỉ định lọc máu chu kỳ. Tình trạng đa bệnh lý được lượng hóa bằng chỉ số Charlson Comorbidity Index, hoạt động sống cơ bản đánh giá qua thang Katz ADL (0-6 điểm), hoạt động sinh hoạt dụng cụ qua Lawton IADL (0-8 điểm), trầm cảm lão khoa qua thang GDS-15 (điểm cắt từ 10 trở lên) và đánh giá dinh dưỡng qua bảng tóm tắt MNA-SF (0-14 điểm).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế cắt ngang mô tả kết hợp theo dõi dọc tiến cứu trong thời gian 6 tháng. Địa điểm nghiên cứu đặt tại hai trung tâm lọc máu lớn ở khu vực phía Nam gồm Bệnh viện Thống Nhất và Bệnh viện Trưng Vương.

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Áp dụng công thức ước tính cỡ mẫu cho một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% (Z = 1,96), tỷ lệ suy yếu tham chiếu p = 0,332 (dựa trên nghiên cứu của Masaki Yoshida năm 2020) và sai số tuyệt đối cho phép d = 0,07. Cỡ mẫu tối thiểu tính toán là 174 bệnh nhân. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện theo trình tự thời gian đã thu nhận thực tế 175 bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên đang lọc máu chu kỳ ngoại trú thỏa mãn các tiêu chuẩn nhận vào.
• Phương pháp phân tích số liệu: Dữ liệu được quản lý bằng Excel và xử lý thống kê bằng phần mềm Stata phiên bản 15.0. Các biến định lượng có phân phối chuẩn trình bày dưới dạng trung bình và độ lệch chuẩn (TB ± ĐLC), biến định tính thể hiện qua tần số và tỷ lệ phần trăm. Phép kiểm Chi bình phương (hoặc Fisher exact test khi có trên 20% số ô vọng trị dưới 5) được sử dụng để so sánh các tỷ lệ. Lý do lựa chọn mô hình hồi quy Logistic đa biến là nhằm kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, từ đó xác định chính xác các yếu tố nguy cơ độc lập liên quan đến suy yếu. Đồng thời, phương pháp phân tích sống còn Kaplan-Meier được ứng dụng để mô tả trực quan xác suất sống sót tích lũy và thời gian xuất hiện biến cố nhập viện trong 6 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát trên 175 bệnh nhân cao tuổi lọc máu chu kỳ đã mang lại nhiều phát hiện quan trọng:

1. Đặc điểm dân số xã hội: Tỷ lệ phân bố bệnh nhân tại Bệnh viện Thống Nhất là 53,1% (93 bệnh nhân) và Bệnh viện Trưng Vương là 46,9% (82 bệnh nhân). Nữ giới chiếm tỷ lệ 58,9% (103 bệnh nhân), cao gấp 1,43 lần so với nam giới chiếm 41,1% (72 bệnh nhân). Độ tuổi trung bình của dân số nghiên cứu là khoảng 71,4 tuổi, trong đó nhóm tuổi 60-69 chiếm tỷ lệ cao nhất với khoảng 48,6%, nhóm 70-79 tuổi chiếm khoảng 36,0% và nhóm từ 80 tuổi trở lên chiếm khoảng 15,4%.
2. Tỷ lệ suy yếu theo thang điểm CFS: Tỷ lệ bệnh nhân có tình trạng suy yếu lâm sàng (điểm CFS ≥ 5) chiếm khoảng 41,7% (trong đó suy yếu nhẹ chiếm 21,1%, suy yếu trung bình chiếm 14,3% và suy yếu nặng đến rất nặng chiếm 6,3%). Tỷ lệ tiền suy yếu và dễ bị tổn thương (CFS mức 4) chiếm khoảng 29,7%, trong khi tỷ lệ người thực sự khỏe mạnh chỉ chiếm khoảng 28,6%.
3. Các yếu tố liên quan độc lập đến suy yếu: Phân tích hồi quy đa biến ghi nhận tình trạng suy dinh dưỡng theo thang điểm MNA-SF làm tăng nguy cơ suy yếu lên gấp 3,82 lần (KTC 95%: 1,74 - 8,39; p < 0,01). Nhóm tuổi từ 75 trở lên có nguy cơ suy yếu cao gấp 2,46 lần so với nhóm dưới 75 tuổi. Ngoài ra, tiền sử té ngã trong 12 tháng qua, tình trạng phụ thuộc hoạt động chức năng IADL và việc sử dụng đa thuốc (từ 5 loại thuốc trở lên mỗi ngày) là các yếu tố có mối liên quan độc lập mang ý nghĩa thống kê rõ rệt.
4. Biến cố lâm sàng trong 6 tháng theo dõi dọc: Nhóm bệnh nhân suy yếu có tỷ lệ nhập viện do mọi nguyên nhân tích lũy đạt khoảng 45,2%, cao hơn gấp 2,75 lần so với tỷ lệ 16,4% ở nhóm không suy yếu (p < 0,001). Tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân và tim mạch ở nhóm suy yếu trong 6 tháng là khoảng 12,3%, cao hơn đáng kể so với mức 3,9% ở nhóm không suy yếu.

Thảo luận kết quả

Các kết quả định lượng trong nghiên cứu được minh họa trực quan thông qua hệ thống biểu đồ thanh ngang so sánh tỷ lệ suy yếu theo giới tính, bảng phân tầng tỷ lệ suy yếu theo từng nhóm tuổi và đồ thị phân tích sống còn Kaplan-Meier. Đường cong Kaplan-Meier cho thấy sự phân tách rõ rệt về xác suất sống còn không biến cố giữa hai nhánh bệnh nhân suy yếu và không suy yếu ngay từ tháng theo dõi thứ 2 và kéo dài đến tháng thứ 6.

So sánh với y văn thế giới, tỷ lệ suy yếu 41,7% trong nghiên cứu này tương đồng chặt chẽ với kết quả 38,3% của Fabiana de Souza Orlandi tại Brazil và 33,2% của Masaki Yoshida tại Nhật Bản khi đánh giá trên bệnh nhân lọc máu chu kỳ. Tỷ lệ này thấp hơn mức 73% của Yeran Bao tại Hoa Kỳ hay 82% của Manjusha Yadla tại Ấn Độ, điều này giải thích là do các nghiên cứu đó sử dụng tiêu chuẩn kiểu hình Fried vốn có độ nhạy rất cao với các triệu chứng mệt mỏi và giảm hoạt lực sau các chu kỳ lọc máu.

Về mặt cơ chế bệnh sinh, bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối phải đối mặt với hội chứng suy mòn protein - năng lượng (Protein-Energy Wasting), tình trạng viêm mạn tính hệ thống (tăng cao IL-6, CRP), nhiễm toan chuyển hóa, thiếu máu kéo dài và rối loạn chuyển hóa khoáng chất xương. Các rối loạn chuyển hóa sâu sắc này làm gia tăng quá trình thoái hóa cơ (Sarcopenia), làm giảm khối cơ và lực cơ nhanh chóng. Khi kết hợp với tuổi cao và việc phải lọc máu 3 lần mỗi tuần (mỗi lần 4 tiếng), bệnh nhân rơi vào vòng xoắn bệnh lý: mệt mỏi dẫn đến bất động, giảm trao đổi chất, teo cơ tăng tiến, suy dinh dưỡng nặng hơn và cuối cùng dẫn đến suy sụp toàn diện về chức năng sống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp hành động cụ thể nhằm cải thiện tiên lượng cho bệnh nhân cao tuổi chạy thận nhân tạo:

1. Thiết lập quy trình sàng lọc suy yếu định kỳ bằng thang điểm CFS: Bắt buộc áp dụng đánh giá CFS cho 100% bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên ngay khi bắt đầu điều trị lọc máu và tái đánh giá định kỳ 3 tháng một lần. Thang điểm CFS có ưu điểm thao tác nhanh trong 3 đến 5 phút, không đòi hỏi trang thiết bị phức tạp. Mục tiêu là phát hiện sớm 100% ca tiền suy yếu và suy yếu nhẹ để can thiệp kịp thời. Chủ thể thực hiện: Bác sĩ điều trị và điều dưỡng trưởng tại các trung tâm Thận nhân tạo.
2. Can thiệp dinh dưỡng cá thể hóa chuyên sâu: Phối hợp cùng bác sĩ dinh dưỡng lâm sàng thiết lập thực đơn giàu đạm chất lượng cao đạt 1,2 đến 1,4 g/kg/ngày và năng lượng từ 30 đến 35 kcal/kg/ngày cho các bệnh nhân có điểm MNA-SF dưới 11 điểm. Thực hiện bổ sung acid amin thiết yếu dạng keto acid trong các bữa ăn chính, hướng tới mục tiêu giảm 50% tỷ lệ suy dinh dưỡng sau 12 tuần can thiệp. Chủ thể thực hiện: Khoa Dinh dưỡng phối hợp Khoa Thận nhân tạo.
3. Triển khai chương trình phục hồi chức năng và rèn luyện thể lực nội kỳ: Xây dựng phác đồ tập vận động thụ động và chủ động nhẹ nhàng chi dưới trong 2 giờ đầu của chu kỳ lọc máu với thời lượng 30 phút mỗi buổi, 3 buổi mỗi tuần. Đích đến là tăng lực nắm tay thêm 15% và giảm 35% nguy cơ té ngã sau 6 tháng áp dụng. Chủ thể thực hiện: Kỹ thuật viên phục hồi chức năng và điều dưỡng phụ trách ca lọc máu.
4. Tối ưu hóa quản lý sử dụng thuốc và giảm thiểu đa thuốc (Deprescribing): Thực hiện rà soát danh mục thuốc định kỳ hàng tháng, kiên quyết ngừng các thuốc không còn chỉ định thiết yếu nhằm duy trì số lượng thuốc dưới 5 nhóm mỗi ngày. Mục tiêu làm giảm 30% biến cố tương tác thuốc bất lợi và hạ tỷ lệ nhập viện ngoài ý muốn trong vòng 6 tháng. Chủ thể thực hiện: Dược sĩ lâm sàng phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa Lão - Thận.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Bác sĩ chuyên khoa Thận học và Lọc máu: Cung cấp thang đo thực hành lâm sàng chuẩn xác (CFS) để phân tầng nguy cơ bệnh nhân, từ đó điều chỉnh thông số lọc máu, kiểm soát dịch thể và cân bằng điện giải phù hợp với thể trạng của từng cá nhân cao tuổi.
2. Bác sĩ chuyên ngành Lão khoa và Nội tổng quát: Cung cấp góc nhìn toàn diện về sự tương tác phức tạp giữa lão hóa sinh học, hội chứng suy yếu và bệnh lý đa cơ quan mạn tính, hỗ trợ xây dựng phác đồ điều trị đa mô thức hướng đến duy trì chức năng sống độc lập cho người bệnh.
3. Điều dưỡng trưởng và nhà quản lý cơ sở lọc máu: Giúp chuẩn hóa quy trình chăm sóc điều dưỡng lão khoa, xây dựng bảng kiểm an toàn chống té ngã tại phòng lọc máu và nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cho người cao tuổi.
4. Học viên sau đại học, nghiên cứu sinh và giảng viên y dược: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa dịch tễ học lâm sàng, mô hình hồi quy đa biến và phân tích sống còn dọc trong chuyên ngành Lão khoa - Thận học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao thang điểm CFS lại được ưu tiên lựa chọn thay vì tiêu chuẩn Fried trong nghiên cứu này?

Thang điểm lâm sàng CFS có độ tin cậy cao, dễ sử dụng trực tiếp tại giường bệnh chỉ trong 3 đến 5 phút thông qua quan sát và hỏi bệnh. Thang điểm này không đòi hỏi dụng cụ đo lực kéo hay kiểm tra tốc độ đi bộ vốn rất khó thực hiện chính xác ở bệnh nhân cao tuổi đang nằm lọc máu mệt mỏi.

2. Tỷ lệ suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi lọc máu tại Việt Nam có khác biệt nhiều so với thế giới không?

Tỷ lệ suy yếu 41,7% trong nghiên cứu này nằm trong khoảng dao động chung của y văn quốc tế (từ 33,2% tại Nhật Bản đến 53,8% tại Tây Ban Nha). Sự khác biệt phụ thuộc vào công cụ đánh giá, độ tuổi trung bình của mẫu và điều kiện chăm sóc y tế tại từng quốc gia.

3. Những yếu tố nào là nguy cơ hàng đầu dẫn đến suy yếu ở bệnh nhân lọc máu chu kỳ?

Nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng suy dinh dưỡng theo thang điểm MNA-SF (nguy cơ tăng gấp 3,82 lần), nhóm tuổi trên 75 (nguy cơ tăng gấp 2,46 lần), tình trạng đa thuốc và giảm khả năng thực hiện hoạt động sinh hoạt hàng ngày (IADL) là các yếu tố liên quan độc lập mật thiết nhất.

4. Tình trạng suy yếu làm tăng tỷ lệ biến cố lâm sàng trong 6 tháng như thế nào?

Bệnh nhân có suy yếu ghi nhận tỷ lệ nhập viện tích lũy trong 6 tháng lên tới 45,2% (cao hơn gấp 2,75 lần so với nhóm không suy yếu) và tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân tăng cao gấp 3,15 lần, minh chứng rõ nét qua đường cong phân tích sống còn Kaplan-Meier.

5. Suy yếu ở bệnh nhân chạy thận nhân tạo có thể đảo ngược được không?

Suy yếu là một hội chứng có tính biến động và hoàn toàn có thể cải thiện hoặc làm chậm tiến triển nếu được can thiệp ở giai đoạn tiền suy yếu hoặc suy yếu nhẹ. Việc kết hợp dinh dưỡng giàu đạm, tập vận động nội kỳ và tối ưu hóa đơn thuốc mang lại cơ hội phục hồi thể trạng rõ rệt.

Kết luận

• Luận văn đã xác định tỷ lệ suy yếu lâm sàng theo thang điểm CFS ở bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ đạt mức 41,7%, cho thấy đây là vấn đề sức khỏe phổ biến nhưng chưa được quan tâm đúng mức.
• Nghiên cứu chỉ ra các yếu tố liên quan độc lập mật thiết với hội chứng suy yếu gồm suy dinh dưỡng theo MNA-SF, tuổi cao từ 75 tuổi trở lên, phụ thuộc chức năng sinh hoạt IADL, tiền sử té ngã và hội chứng đa thuốc.
• Bệnh nhân suy yếu đối mặt với nguy cơ nhập viện tăng gấp 2,75 lần và nguy cơ tử vong tăng gấp hơn 3 lần trong thời gian theo dõi 6 tháng so với nhóm bệnh nhân không suy yếu.
• Đóng góp chính của công trình là cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học lâm sàng đầu tiên tại Việt Nam, khẳng định tính khả thi và giá trị dự báo vượt trội của thang điểm CFS trong phân tầng nguy cơ tại các đơn vị thận nhân tạo.
• Khuyến nghị các bệnh viện và trung tâm lọc máu triển khai ngay quy trình sàng lọc suy yếu định kỳ, lồng ghép mô hình chăm sóc đa chuyên khoa Lão - Thận - Dinh dưỡng nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm tỷ lệ tử vong cho người bệnh cao tuổi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Suy yếu (Frailty) là một hội chứng lão khoa, xảy ra do sự tích tụ của quá trình suy giảm chức năng nhiều hệ thống cơ quan trong cơ thể, biểu hiện là trạng thái dễ bị tổn thƣơng với các yếu tố về thể chất, xã hội và môi trƣờng. Suy yếu có thể dẫn đến nhiều hậu quả bất lợi cho ngƣời cao tuổi nhƣ suy giảm chức năng, suy giảm nhận thức, sống phụ thuộc, dễ té ngã, sử dụng quá nhiều thuốc cũng nhƣ kéo dài thời gian nằm viện, tăng tỷ lệ nhập viện và tử vong [8]. Bệnh thận mạn hiện nay đang là vấn đề sức khỏe của toàn thế giới với tỷ lệ hiện mắc và tần suất đang gia tăng, tiên lƣợng xấu và chi phí điều trị cao [22]. Theo số liệu năm 2018 tại Mỹ có khoảng 37 triệu ngƣời (tức 15% dân số) đƣợc chẩn đoán bệnh thận mạn.

Bệnh thận mạn thƣờng phổ biến ở ngƣời cao tuổi ≥ 65 tuổi chiếm tỉ lệ 38% [23].000 ngƣời ở Mỹ bắt đầu điều trị suy thận mạn giai đoạn cuối và hơn 726.000 ngƣời thì có 2 ngƣời) đang chạy thận nhân tạo hoặc đang sống bằng ghép thận. Mỗi ngày, có hơn 240 bệnh nhân chạy thận nhân tạo tử vong [74]. Bệnh thận mạn là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ tám tại Mỹ [54]. Trong năm 2018, chi phí điều trị dành cho bệnh nhân bệnh thận mạn là hơn 81,8 tỷ đô la và điều trị cho những ngƣời suy thận mạn giai đoạn cuối tốn thêm 49,2 tỷ đô la [84].

Tại Việt Nam chƣa có số liệu thống kê chính thức, song ƣớc tính có khoảng 5 triệu ngƣời bị suy thận và hàng năm có khoảng 8.000 ca bệnh mới. Chỉ tính riêng bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối cần lọc máu là khoảng 800.000 ngƣời, chiếm 0,1% dân số. Trung bình, bệnh nhân chạy thận nhân tạo tiêu tốn từ 100 - 150 triệu đồng trong một năm [2]. Đây không chỉ là gánh nặng cho gia đình ngƣời bệnh, mà còn là gánh nặng cho toàn xã hội.

Suy yếu rất thƣờng gặp ở bệnh nhân cao tuổi có bệnh thận mạn. Tỷ lệ suy yếu trong dân số ngƣời cao tuổi nói chung đƣợc báo cáo là 11% [31], trong khi đó tỷ lệ suy yếu ở những bệnh nhân có bệnh thận mạn trƣớc khi lọc máu là từ 16% [33]. Suy yếu có mối liên quan độc lập với các kết cục lâm sàng bất lợi trong tất cả các giai đoạn bệnh thận mạn, đặc biệt suy thận mạn giai đoạn cuối và bệnh nhân lọc máu chu kỳ. Suy yếu ở bệnh nhân cao tuổi mắc suy thận mạn giai đoạn cuối có liên quan đến tăng tỷ lệ tàn tật, nhập viện và tử vong [42], [66].

Vì vậy, suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ là vấn đề cần đƣợc quan tâm và phát hiện sớm sẽ giúp ích cho việc điều trị tốt hơn, làm giảm chi phí điều trị, cải thiện tiên lƣợng và nâng cao chất lƣợng cuộc sống bệnh nhân [91], [96]. Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã đƣợc tiến hành nhằm xác định tỷ lệ suy yếu và các yếu tố liên quan đến suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ. Tuy nhiên ở Việt Nam cho đến nay, chúng tôi chƣa ghi nhận báo cáo số liệu về tỷ lệ suy yếu trên đối tƣợng bệnh nhân này. Vậy tỷ lệ suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ ở Việt Nam là bao nhiêu và có điểm gì đặc biệt cần lƣu ý? Nhận thấy tầm quan trọng và cần thiết của vấn đề và mong muốn tìm câu trả lời cho câu hỏi trên, chúng tôi tiến hành “nghiên cứu tình trạng suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ”.

Chúng tôi mong rằng kết quả nghiên cứu này có thể góp thêm vào dữ liệu và hiểu biết về suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi ở Việt Nam và từ đó sẽ có chƣơng trình sàng lọc nhằm phát hiện sớm suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ, giúp cho việc điều trị bệnh nhân hiệu quả hơn. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu tổng quát Nghiên cứu tình trạng suy yếu theo thang điểm suy yếu lâm sàng Clinical Frailty Scale trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ ngoại trú tại Khoa Thận – Thận nhân tạo Bệnh viện Trƣng Vƣơng và Bệnh viện Thống Nhất Thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 11 năm 2020 đến tháng 06 năm 2021. Mục tiêu cụ thể 1. Xác định tỷ lệ suy yếu theo thang điểm suy yếu lâm sàng Clinical Frailty Scale trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ.

Khảo sát các yếu tố liên quan đến suy yếu trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ. Xác định mối liên quan giữa suy yếu với các biến cố nhập viện và tử vong trong thời gian theo dõi 6 tháng trên bệnh nhân cao tuổi suy thận mạn giai đoạn cuối lọc máu chu kỳ. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Định nghĩa ngƣời cao tuổi Định nghĩa ngƣời cao tuổi (NCT) có sự khác nhau tùy theo giai đoạn phát triển của lịch sử xã hội cũng nhƣ của các nền văn hoá khác nhau. Các nhà quản lý xã hội hiện nay dựa vào định nghĩa NCT để quy định tuổi hƣu và nhƣ vậy tuỳ theo chính sách xã hội mà có những định nghĩa khác nhau về NCT [4].

Năm 1980, Liên Hợp Quốc lấy tuổi 60 làm mốc qui ƣớc để phân định một lứa tuổi cần quan tâm về mặt sức khỏe, tổ chức xã hội, phòng bệnh và chữa bệnh: những ngƣời từ 60 tuổi trở lên là NCT [5]. Tại Việt Nam, Điều 2 của Luật NCT do Quốc Hội thông qua ngày 23 tháng 11 năm 2009 đã nêu rõ: “NCT đƣợc quy định trong luật này là công dân nƣớc Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên”. Luật NCT đã quy định trách nhiệm của các cơ quan tổ chức, gia đình và các cá nhân trong chăm sóc, bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của NCT [5].2 Sự già hóa dân số Biến đổi cơ cấu tuổi dân số có tác động mạnh đến kinh tế và xã hội ở cấp quốc gia, khu vực và toàn cầu. Một trong những xu hƣớng biến đổi mạnh mẽ gần đây là xu hƣớng già hóa dân số, trong đó NCT tăng cả về số lƣợng và tỷ lệ so với tổng dân số.

Già hóa dân số là hệ quả của ba xu hƣớng nhân khẩu học, đó là tỷ suất sinh giảm, tỷ suất chết giảm và tuổi thọ tăng nhanh [3]. Theo phân loại của Cowgill và Holmes (1970), khi dân số từ 65 tuổi trở lên chiếm từ 7% đến 9,9% tổng dân số thì dân số đó đƣợc coi là “già hóa”. Tƣơng tự, 10% - 19,9% gọi là dân số “già”; 20% - 29,9% gọi là dân số “rất già” và từ 30% trở lên gọi là dân số “siêu già”. Nhiều báo cáo của Liên Hiệp Quốc và các tổ chức quốc tế sử dụng cách phân loại này.

Một số báo cáo sử dụng tuổi từ 60 tuổi trở lên để. Dân số đƣợc coi là “già hóa” khi tỷ lệ ngƣời từ 60 tuổi trở lên chiếm 10% dân số; tƣơng ứng cho “già”, “rất già” và “siêu già” là 20%, 30% và 35% [3]. Theo Vụ Kinh Tế và Xã Hội của Liên Hiệp Quốc (UNDESA, 2005), chỉ số già hóa đƣợc tính bằng tỷ số giữa số NCT và 100 ngƣời dƣới 15 tuổi (hay trẻ em). Khi chỉ số này lớn hơn 100 tức là dân số cao tuổi lớn hơn dân số trẻ em [83].

Tỷ số hỗ trợ tiềm năng là tỷ số giữa số ngƣời trong độ tuổi lao động với số NCT [3]. Dự báo dân số của Liên Hiệp Quốc (2015) cho thấy, dân số cao tuổi sẽ tăng từ 697 triệu ngƣời (hay 10% tổng dân số thế giới) vào năm 2010 lên gần 2 tỷ ngƣời (hay 23% tổng dân số thế giới) vào năm 2050. Dự báo cũng cho thấy già hóa dân số là một kịch bản sẽ xảy ra ở hầu hết các nƣớc đang phát triển, thậm chí tốc độ già hóa của các nƣớc này còn cao hơn cả tốc độ già hóa của các nƣớc phát triển. Già hóa dân số trong bối cảnh trình độ phát triển kinh tế và xã hội còn thấp là một thách thức vô cùng to lớn vì dân số già đòi hỏi chi tiêu nhiều hơn cho chăm sóc sức khỏe, hƣu trí và trợ cấp [83].3 Quá trình già hóa tại Việt Nam Số liệu thống kê dân số cho thấy Việt Nam đang ở cuối thời kỳ “quá độ dân số” với ba đặc trƣng rõ rệt, đó là tỷ suất sinh giảm, tỷ suất chết giảm và tuổi thọ tăng.

Kết quả là dân số trẻ em có xu hƣớng giảm nhanh, dân số trong độ tuổi lao động tăng nhanh và dân số cao tuổi cũng tăng. Năm 2014, chỉ số già hóa của dân số Việt Nam là 43,8% nếu tính cho dân số từ 60 tuổi trở lên và 30,3% nếu tính cho dân số từ 65 tuổi trở lên. Trong số 10 nƣớc ASEAN, chỉ số già hóa của Việt Nam chỉ thấp hơn 2 nƣớc Singapore và Thái lan. Dân số Việt Nam đang trong thời kỳ già hóa.

Quan hệ giữa chỉ số già hóa và mức thu nhập bình quân của các tỉnh và thành phố tuân theo hình chữ u ngƣợc. Các tỉnh, thành phố nghèo có chỉ số già hóa rất thấp [6]. Chỉ số già hóa (65+) của các nƣớc ASEAN, 2015 “Nguồn: Tổng Cục Thống Kê, 2016” [6] Chỉ số già hóa của dân số Việt Nam tăng rất mạnh trong vòng 35 năm qua. Dự báo cho thấy tỷ lệ NCT sẽ còn tăng nhanh trong thời gian tới.

Việt Nam ngày càng đối mặt với thách thức về già hóa dân số, bởi ở Việt Nam, rất nhiều ngƣời già vẫn phải phụ thuộc kinh tế vào ngƣời khác và hay mắc các bệnh mãn tính và cấp tính. Các chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cần đƣợc xây dựng và sửa đổi cho phù hợp với xu hƣớng dân số ngày càng già đi. Nhà nƣớc cần có chiến lƣợc xây dựng cơ sở vật chất y tế để có thể đảm bảo việc chăm sóc sức khỏe cho NCT [6]. Chỉ số già hóa ở Việt Nam, 1979-2014 „‟Nguồn: Tổng Cục Thống Kê, 2016‟‟ [6] .4 Đại cƣơng về suy yếu 1.1 Định nghĩa suy yếu Suy yếu là tình trạng dễ tổn thƣơng của cơ thể đối với các yếu tố stress do sự suy giảm chức năng của nhiều hệ thống sinh lý cơ thể.