Các Yếu Tố Tình Thái Nhận Thức Trong Câu Tiếng Pháp và Những Biểu Đạt Tương Ứng Trong Câu Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích các yếu tố biểu thị tình thái nhận thức trong câu tiếng Pháp và các biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt.

• Tác giả: Trần Thị Mỹ
• Người hướng dẫn: GS.TS Diệp Quang Ban
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: Các Yếu Tố Tình Thái Nhận Thức Trong Câu Tiếng Pháp - Những Biểu Đạt Tương Ứng Trong Câu Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Ngữ Văn
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Mục đích và yêu cầu của luận án
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• Phương pháp nghiên cứu
• Bố cục của luận án
• Cái mới về khoa học của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số cách hiểu về tình thái trong ngôn ngữ
• 1.1.1. Khái niệm tình thái
• 1.1.2. Tình thái trong lô gích học và trong ngôn ngữ học
• 1.1.3. Tính lịch sự của một số yếu tố tình thái nhận thức xét trên quan hệ liên nhân
• 1.2. Tình thái hoá câu
• 1.3. Vấn đề tình thái trong quan hệ kết học, nghĩa học và dụng học
• 1.4. Các phương tiện tình thái trong câu
• 1.5. Vấn đề phân loại tình thái
• 1.5.1. Tình thái ngôn ngữ - Tình thái sử dụng
• 1.5.2. Tình thái của hành động phát ngôn – Tình thái của phát ngôn
• 1.5.3. Tình thái khách quan – Tình thái chủ quan
• 1.5.4. Tình thái nhận thức - tình thái trách nhiệm
• 1.6. Tình thái nhận thức
• 1.6.1. Từ nguyên của thuật ngữ tình thái nhận thức
• 1.6.2. Khái niệm tình thái nhận thức
• 1.6.3. Các yếu tố ngôn ngữ biểu thị tình thái nhận thức
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG TIỆN BIỂU ĐẠT TÌNH THÁI NHẬN THỨC TRONG CÂU TIẾNG PHÁP - NHỮNG BIỂU ĐẠT TƯƠNG ỨNG TRONG CÂU TIẾNG VIỆT
• 2.1. Phạm trù thời của động từ tiếng Pháp - những biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt
• 2.2. Thức trong động từ tiếng Pháp
• 2.3. Tình thái trong thời và thức của động từ tiếng Pháp
• 2.3.1. Tính tình thái của thức chỉ định
• 2.3.2. Tính tình thái của thức subjonctif
• 2.3.3. Tính tình thái trong thức điều kiện (conditionnel)
• 2.4. Tình thái hoá câu bằng động từ tình thái nhận thức
• 2.4.1. Động từ tình thái chuyên dụng
• 2.4.2. Động từ chỉ tố tình thái nội tại
• 2.5. Tình thái hoá câu bằng biểu thức tình thái nhận thức
• 2.5.1. Miêu tả biểu thức tình thái nhận thức
• 2.5.2. Các biểu thức tình thái nhận thức trong câu
• 2.5.3. Điều kiện kết hợp của các biểu thức TTNT trong câu
• 2.5.4. Các biểu thức TTNT tương ứng trong tiếng Việt
• 2.6. Phụ ngữ câu chỉ độ tin cậy
• 2.7. Phụ ngữ câu chỉ tình thái xét đoán
• 2.8. Những tương đồng và khác biệt về phương thức tình thái hoá câu tiếng Pháp và tiếng Việt
• 3. CHƯƠNG 3: LÍ GIẢI TÍNH TÌNH THÁI NHẬN THỨC
• 3.1. Đặc trưng ngữ nghĩa của một số động từ tình thái nhận thức trong câu tiếng Pháp và tiếng Việt
• 3.1.1. Đặc trưng ngữ nghĩa của lớp động từ tình thái chuyên dụng
• 3.1.2. Đặc trưng ngữ nghĩa của lớp động từ chỉ tố tình thái nội tại
• 3.2. Quan hệ ngữ nghĩa giữa khung tình thái nhận thức và NDMĐ
• 3.2.1. Quan hệ giữa khung tình thái và nội dung biểu thị sự tri giác, tri nhận
• 3.2.2. Quan hệ giữa khung tình thái và nội dung biểu thị sự nhận định chủ quan
• 3.2.3. Mặt đối lập của tính TTNT trong thức indicatif và thức subjonctif
• 3.3. So sánh đặc trưng ngữ nghĩa của lớp động từ chỉ tố tình thái nội tại trong câu tiếng Pháp và tiếng Việt
• 3.3.1. Sự tương đồng
• 3.3.2. Sự khác biệt
• 3.4. Đặc trưng ngữ nghĩa của một số biểu thức TTNT trong câu tiếng Pháp - Những biểu thị tương ứng trong tiếng Việt
• 3.4.1. Đặc trưng ngữ nghĩa của biểu thức tình thái phán xét đánh giá
• 3.4.2. Đặc trưng ngữ nghĩa của biểu thức tình thái xét đoán
• 4. CHƯƠNG 4: TÌNH THÁI NHẬN THỨC VÀ PHÉP LỊCH SỰ
• 4.1. Yếu tố tình thái nhận thức và nguyên tắc cộng tác hội thoại
• 4.2. Yếu tố TTNT và phép lịch sự trong tương tác ngôn ngữ
• 4.2.1. Quan điểm về phép lịch sự
• 4.2.2. Phép lịch sự được xây dựng trên nhu cầu giữ thể diện trong ứng xử
• 4.2.3. Hành động giữ thể diện bằng các chiến lược lịch sự
• 4.3. Giá trị lịch sự của TTNT
• 4.3.1. Chiến lược lịch sự và yếu tố TTNT
• 4.3.2. Yếu tố tình thái nhận thức và hiệu quả của phép lịch sự trong giao tiếp
• 4.4. So sánh cách biểu hiện phép lịch sự trong câu tiếng Pháp và tiếng Việt
• 4.4.1. Nét tương đồng
• 4.4.2. Nét khác biệt
• Danh mục công trình của tác giả liên quan đến đề tài
• Tài liệu tham khảo và xuất xứ các ví dụ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tình Thái Nhận Thức Khái Niệm Ý Nghĩa

Nghiên cứu về tình thái nhận thức ngày càng trở nên quan trọng trong ngữ nghĩa học và dụng học. Các nhà ngôn ngữ học, đặc biệt là trong linguistique française, đã dành sự quan tâm đặc biệt đến việc biểu đạt thái độ, quan điểm của người nói đối với nội dung phát ngôn. Tình thái nhận thức không chỉ đơn thuần là một yếu tố ngữ pháp, mà còn là một phạm trù ý niệm phức tạp, ảnh hưởng đến cách chúng ta hiểu và diễn giải ngôn ngữ. Theo Dictionnaire de linguistique et des sciences du langage, tình thái xác định thực trạng của câu, như câu xác nhận, mệnh lệnh hoặc nghi vấn. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu tình thái nhận thức trong việc phân tích diễn ngôn và pragmatics.

1.1. Khái niệm tình thái nhận thức trong ngữ cảnh giao tiếp

Charles Bally phân biệt giữa 'Dictum' (sự tình thuần túy) và 'Modus' (tình thái), với tình thái chỉ ra thái độ của người nói đối với sự tình. Sự kết hợp giữa hai yếu tố này tạo nên ý nghĩa toàn diện của câu. Ví dụ, câu 'Loan đã đến' thể hiện tình thái khẳng định một sự kiện đã xảy ra. Tuy nhiên, câu 'Tôi nghĩ rằng Loan sẽ đến' lại thể hiện tình thái nghi ngờ hoặc không chắc chắn. Nghiên cứu tình thái nhận thức giúp làm sáng tỏ sự khác biệt tinh tế trong cách chúng ta diễn đạt và hiểu ý nghĩa của câu trong các ngữ cảnh khác nhau.

1.2. Tầm quan trọng của tình thái nhận thức trong ngôn ngữ học

Tình thái nhận thức không chỉ ảnh hưởng đến ý nghĩa của câu mà còn liên quan đến các yếu tố khác như văn phong, sắc thái ý nghĩa và quan điểm người nói. Việc hiểu rõ tình thái nhận thức giúp chúng ta phân tích sâu hơn về cách diễn đạt và phong cách ngôn ngữ. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc giải mã ý đồ giao tiếp và xây dựng mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Đặc biệt, trong lĩnh vực dịch thuật, việc nắm bắt chính xác tình thái nhận thức là yếu tố then chốt để đảm bảo tính trung thực và tự nhiên của bản dịch.

II. Thách Thức Dịch Thuật Tình Thái Nhận Thức Pháp Việt Cách Tiếp Cận

Việc so sánh tiếng Pháp tiếng Việt trong lĩnh vực tình thái nhận thức đặt ra nhiều thách thức. Phương tiện biểu thị tình thái trong hai ngôn ngữ có sự khác biệt đáng kể, từ cấu trúc cú pháp đến từ vựng biểu thị. Một số biểu thị tình thái trong tiếng Pháp có thể không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt, và ngược lại. Điều này đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về cả hai ngôn ngữ, cũng như sự nhạy bén trong việc nắm bắt sắc thái ý nghĩa và quan điểm của người nói. Nghiên cứu này nhằm làm rõ những khó khăn và đề xuất giải pháp để nâng cao chất lượng dịch thuật trong lĩnh vực tình thái nhận thức.

2.1. Khó khăn trong việc tìm tương đương dịch tình thái nhận thức

Một trong những khó khăn lớn nhất trong dịch thuật là tìm ra các tương đương dịch phù hợp cho các biểu thức tình thái trong hai ngôn ngữ. Ví dụ, các modal verbs và adverbs of modality trong tiếng Pháp có thể không có cấu trúc tương tự trong tiếng Việt. Điều này đòi hỏi người dịch phải sử dụng các phương tiện diễn đạt khác, chẳng hạn như sử dụng các tình thái từ hoặc thay đổi cấu trúc câu để truyền tải đúng ý nghĩa và sắc thái của tình thái nhận thức.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa đến biểu hiện tình thái nhận thức

Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và biểu hiện tình thái nhận thức. Các cách diễn đạt quan điểm, sự chắc chắn, hoặc sự nghi ngờ có thể khác nhau giữa các nền văn hóa. Ví dụ, một số nền văn hóa có thể coi trọng sự khiêm tốn và tránh diễn đạt sự chắc chắn một cách trực tiếp, trong khi các nền văn hóa khác có thể coi trọng sự thẳng thắn và rõ ràng. Việc nhận thức được những khác biệt này là rất quan trọng để đảm bảo rằng bản dịch không chỉ chính xác về mặt ngôn ngữ mà còn phù hợp về mặt văn hóa.

III. Phương Pháp Phân Tích Tình Thái Nhận Thức Từ Lý Thuyết Đến Ứng Dụng

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp phân tích để làm rõ các yếu tố tình thái nhận thức trong câu tiếng Pháp và tiếng Việt. Phương pháp phân tích ngôn ngữ được sử dụng để xác định và phân loại các phương tiện biểu thị tình thái, như tình thái từ, cấu trúc cú pháp, và từ vựng biểu thị. Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ được sử dụng để so sánh và đối chiếu các biểu đạt tình thái trong hai ngôn ngữ, từ đó xác định những điểm tương đồng và khác biệt. Phương pháp phân tích diễn ngôn được sử dụng để xem xét vai trò của tình thái nhận thức trong các ngữ cảnh giao tiếp cụ thể. Trích dẫn luận án "Các yếu tố tình thái nhận thức trong câu tiếng Pháp - Những biểu đạt tương ứng trong câu tiếng Việt" của Trần Thị Mỹ, nhấn mạnh việc cần làm rõ các giá trị ngữ nghĩa và giá trị sử dụng của yếu tố biểu thị tình thái trong câu.

3.1. Phân tích cấu trúc và ngữ nghĩa của các phương tiện biểu thị tình thái

Việc phân tích cấu trúc và ngữ nghĩa của các phương tiện biểu thị tình thái là bước quan trọng để hiểu rõ cách thức tình thái nhận thức được thể hiện trong ngôn ngữ. Điều này bao gồm việc xác định các tình thái từ và biểu thức tình thái, cũng như phân tích vai trò của chúng trong việc thay đổi ý nghĩa và sắc thái của câu. Ví dụ, việc sử dụng các modal verbs như 'pouvoir' (có thể) hoặc 'devoir' (phải) có thể làm thay đổi mức độ chắc chắn hoặc khả năng của một sự kiện.

3.2. Đối chiếu các biểu đạt tình thái nhận thức trong tiếng Pháp và tiếng Việt

Việc so sánh các biểu đạt tình thái nhận thức trong tiếng Pháp và tiếng Việt giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Điều này có thể bao gồm việc xác định các tương đương dịch cho các biểu thức tình thái, cũng như phân tích cách thức các yếu tố văn hóa và phong cách ngôn ngữ ảnh hưởng đến cách diễn đạt tình thái nhận thức. Ví dụ, việc sử dụng các phụ ngữ câu để biểu thị mức độ tin cậy có thể khác nhau giữa hai ngôn ngữ.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Tình Thái Nhận Thức Trong Dạy và Học Tiếng Pháp

Nghiên cứu về tình thái nhận thức có ứng dụng thực tiễn trong lĩnh vực dạy và học tiếng Pháp. Việc hiểu rõ các phương tiện biểu thị tình thái và cách chúng ảnh hưởng đến ý nghĩa của câu giúp người học nâng cao khả năng giao tiếp và diễn đạt ý tưởng một cách chính xác và hiệu quả. Nghiên cứu này có thể được sử dụng để phát triển các tài liệu giảng dạy và bài tập thực hành, giúp người học nắm vững các tình thái từ và biểu thức tình thái phổ biến, cũng như cách sử dụng chúng trong các ngữ cảnh khác nhau. Đồng thời, nó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quan tâm đúng mức đến vấn đề ngữ pháp - ngữ nghĩa của câu.

4.1. Phát triển tài liệu giảng dạy về tình thái nhận thức

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể phát triển các tài liệu giảng dạy tập trung vào việc giải thích các khái niệm cơ bản về tình thái nhận thức, giới thiệu các phương tiện biểu thị tình thái phổ biến, và cung cấp các ví dụ minh họa về cách sử dụng chúng trong các ngữ cảnh khác nhau. Các tài liệu này có thể bao gồm các bài tập thực hành, trò chơi ngôn ngữ, và các hoạt động nhóm, giúp người học củng cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng sử dụng tình thái nhận thức một cách tự tin và hiệu quả.

4.2. Nâng cao kỹ năng giao tiếp và diễn đạt ý tưởng

Việc nắm vững tình thái nhận thức giúp người học nâng cao khả năng giao tiếp và diễn đạt ý tưởng một cách chính xác và hiệu quả. Bằng cách sử dụng các tình thái từ và biểu thức tình thái phù hợp, người học có thể thể hiện rõ ràng thái độ, quan điểm, và mức độ chắc chắn của mình đối với nội dung phát ngôn. Điều này giúp tránh hiểu lầm và tạo ấn tượng tốt với người nghe. Nghiên cứu này có thể góp phần vào việc biên soạn sách song ngữ về ngữ pháp - ngữ nghĩa thuộc phạm trù này.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Tình Thái Nhận Thức

Nghiên cứu về tình thái nhận thức là một lĩnh vực rộng lớn và đầy tiềm năng. Các hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc khám phá các khía cạnh khác của tình thái nhận thức, chẳng hạn như vai trò của nó trong việc tạo ra văn phong và phong cách ngôn ngữ. Đồng thời, việc phân tích ngôn ngữ này có thể được mở rộng để bao gồm các ngôn ngữ khác, từ đó tạo ra một bức tranh toàn diện hơn về cách tình thái nhận thức được thể hiện trên toàn thế giới. Nghiên cứu sâu hơn các yếu tố tình thái nhận thức có tính hệ thống, trên ba bình diện: phương thức kết hợp, đặc trưng ngữ nghĩa và giá trị sử dụng.

5.1. Nghiên cứu so sánh tình thái nhận thức trong các ngôn ngữ khác

Việc so sánh tình thái nhận thức trong các ngôn ngữ khác nhau có thể giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt giữa các nền văn hóa và phong cách ngôn ngữ. Điều này có thể dẫn đến những hiểu biết sâu sắc hơn về cách con người suy nghĩ và giao tiếp trên toàn thế giới. Ví dụ, việc so sánh tiếng Pháp tiếng Việt với tiếng Anh hoặc tiếng Trung có thể giúp xác định những đặc điểm độc đáo của từng ngôn ngữ.

5.2. Khám phá vai trò của tình thái nhận thức trong văn học và nghệ thuật

Tình thái nhận thức cũng đóng vai trò quan trọng trong văn học và nghệ thuật. Các nhà văn và nghệ sĩ thường sử dụng các phương tiện biểu thị tình thái để tạo ra những hiệu ứng đặc biệt, chẳng hạn như tạo ra sự nghi ngờ, hài hước, hoặc cảm động. Nghiên cứu về cách tình thái nhận thức được sử dụng trong văn học và nghệ thuật có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách ngôn ngữ và nghệ thuật có thể ảnh hưởng đến cảm xúc và suy nghĩ của chúng ta.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Các yếu tố tình thái nhận thức trong câu tiếng Pháp - Những biểu đạt tương ứng trong câu tiếng Việt" của nghiên cứu sinh Trần Thị Mỹ, do GS.TS. Diệp Quang Ban và PGS.TS. Nguyễn Thị Việt Thanh hướng dẫn khoa học, được bảo vệ năm 2004 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội thuộc chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ (Mã số: 5.08).

Trong lịch sử ngôn ngữ học, các trường phái cấu trúc luận hậu Saussure (1916) trong một thời gian dài chủ yếu tập trung nghiên cứu ngôn ngữ ở trạng thái tĩnh, nhấn mạnh hệ thống cấu trúc hình thức và xem nhẹ các hiện tượng lời nói mang tính cá nhân. Từ những thập niên cuối thế kỷ XX, sự phát triển mạnh mẽ của ngữ pháp chức năng và ngữ dụng học đã đưa phạm trù tình thái, đặc biệt là tình thái nhận thức (TTNT), trở thành một trong những trọng tâm nghiên cứu hàng đầu. Tình thái là một thành phần ngữ nghĩa thiết yếu của câu, phản ánh quan điểm, thái độ đánh giá, nhận định và phán xét của người nói đối với nội dung sự tình trong mối tương tác liên nhân và hoàn cảnh giao tiếp.

Tại Việt Nam, thực tiễn dạy và học ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Pháp, trong thời gian dài vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề của ngữ pháp truyền thống và ngữ pháp cấu trúc, chủ yếu chú trọng miêu tả các cấu trúc hình thức bề mặt mà chưa xử lý có hệ thống mối quan hệ ngữ pháp – ngữ nghĩa – ngữ dụng của tình thái câu. Việc đối chiếu các phương thức biểu đạt TTNT giữa tiếng Pháp và tiếng Việt vẫn là một khoảng trống nghiên cứu còn khá mới mẻ.

Luận án xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về phạm trù tình thái, tình thái hóa câu và phân định ranh giới giữa tình thái nhận thức với các phạm trù tình thái khác.
2. Miêu tả, phân loại có hệ thống các phương tiện biểu đạt TTNT trong câu tiếng Pháp và xác định các biểu thức biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt trên bình diện kết học.
3. Phân tích, lý giải các đặc trưng ngữ nghĩa của khung tình thái nhận thức trong mối quan hệ với nội dung mệnh đề (NDMĐ) ở cả hai ngôn ngữ.
4. Làm sáng tỏ giá trị sử dụng của các yếu tố TTNT trong tương tác giao tiếp, đặc biệt là vai trò của chúng trong chiến lược lịch sự và nguyên tắc cộng tác hội thoại.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hiện tượng tình thái hóa câu thông qua các yếu tố TTNT, tập trung phân tích các giá trị ngữ nghĩa và giá trị sử dụng trong câu tiếng Pháp và các phương thức biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt.
• Phạm vi khảo sát: Luận án giới hạn khảo sát ở cấp độ câu thông qua ba nhóm phương tiện: phương tiện từ vựng, phương tiện ngữ pháp, và phương tiện từ vựng – ngữ pháp (không đi sâu vào phương tiện ngữ âm). Luận án triển khai cấu trúc phân tích câu theo dạng thức nhị phân:

$$\text{Khung tình thái (Yếu tố TTNT)} + \text{Nội dung mệnh đề (Thức + Thời)}$$

• Phạm vi đối chiếu: Không hướng đến đối chiếu toàn diện hai hệ thống loại hình ngôn ngữ Pháp – Việt mà tập trung làm rõ các cấu trúc biểu đạt tương ứng dựa trên hình thức kết hợp, ngữ nghĩa và giá trị sử dụng trong quan hệ liên nhân.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Phạm trù tình thái trong ngôn ngữ học đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả quốc tế và trong nước:

Các nghiên cứu quốc tế

• Lý thuyết tách biệt Dictum và Modus: Ch. Bally đặt nền móng cho việc phân biệt Dictum (nội dung sự tình thuần túy khách quan) và Modus (thái độ, sự đánh giá chủ quan của người nói về tính hiện thực, mong muốn, hay ngờ vực).
• Lý thuyết ngữ nghĩa và phân loại tình thái: J. Lyons (1977, 1981) định nghĩa tình thái là ý kiến hoặc thái độ của người nói đối với mệnh đề; phân biệt rạch ròi giữa TTNT (liên quan đến tri thức, niềm tin) và tình thái trách nhiệm (liên quan đến nghĩa vụ, hành động đạo đức). F.R. Palmer (1986) trong công trình Mood and Modality đã chuẩn hóa 4 vấn đề cốt lõi khi tiếp cận tình thái và phân chia TTNT thành xét đoán tính tất yếu và xét đoán tính khả năng. M.A.K. Halliday (1989) định vị tình thái là dải nghĩa trung gian nằm giữa hai cực khẳng định và phủ định. T. Givon (1984) phân loại TTNT qua bốn tiểu loại (tiền giả định, xác nhận hiện thực, xác nhận phi hiện thực, xác nhận phủ định). W. Frawley (1992), F. Kiefer (1994), J. Caron (1989), J. Garde-Tamine (1990) và O. Jespersen (1921) cũng đóng góp nhiều góc nhìn về tính xác tín và tính khả năng trong các thế giới khả hữu.
• Lý thuyết tính chủ quan và ngữ dụng: E. Benveniste (1966, 1974) khảo sát tính chủ quan và khách quan trong phát ngôn. C. Kerbrat-Orecchioni (1980, 1999) phân tích tính chủ quan trong lời nói (L'énonciation), phân loại các từ ngữ tình thái xác nhận (modalisateurs d'assertion) và tình thái đánh giá (modalisateurs valorisants). R. Vion (1992, 2000) phát triển khái niệm tình thái hóa câu (modalisation). H.P. Grice (1975) đề xuất Nguyên tắc cộng tác hội thoại với 4 phương châm; G. Yule (1996) phân tích lời rào đón (hedges); P. Brown và S.C. Levinson (1987) xây dựng lý thuyết lịch sự và hành vi đe dọa thể diện (FTA).
• Nguồn gốc lô gích học và khoa học luận: Các luận điểm của Aristote, bảng ghi ý (Begriffsschrift) của Frege, Russell, Peano; hệ thống lô gích tình thái của C.I. Lewis (1918), lô gích đa trị của J. Łukasiewicz (1933) và khảo cứu về khoa học luận (Épistémologie) của G.G. Granger (1990).

Các nghiên cứu tại Việt Nam

Nhiều nhà Việt ngữ học đã tiếp cận tình thái dưới các góc độ ngữ pháp và ngữ dụng: Diệp Quang Ban với công trình Câu đơn tiếng Việt (phân tích các yếu tố rào đón, phân biệt tình thái của hành động phát ngôn và tình thái của phát ngôn); Hoàng Tuệ (1989), Lê Quang Thiêm (1989), Hoàng Phê (1989), Hoàng Trọng Phiến (1980), Cao Xuân Hạo (1991), Đỗ Hữu Châu (1998, 2001), Phạm Hùng Việt (1999), Nguyễn Minh Thuyết và Nguyễn Văn Hiệp (1998), Nguyễn Ngọc Trâm (1997).

Khoảng trống nghiên cứu của luận án

Dù tình thái đã được nghiên cứu nhiều, việc tiếp cận riêng biệt và có hệ thống phạm trù tình thái nhận thức trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học, kết hợp đối chiếu các phương thức biểu đạt giữa tiếng Pháp và tiếng Việt ở cấp độ câu vẫn chưa được giải quyết thấu đáo. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này nhằm xác lập một mô hình miêu tả, lý giải toàn diện về TTNT phục vụ nghiên cứu lý luận và ứng dụng giảng dạy.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

1. Mô hình ký hiệu học tam phân của Charles Morris: Nghiên cứu câu đồng thời trên ba trục quan hệ không tách rời:
   • Kết học (Syntactics): Miêu tả các quan hệ kết hợp hình thức giữa yếu tố TTNT và nội dung mệnh đề (NDMĐ).
   • Nghĩa học (Semantics): Phân tích ngữ nghĩa biểu hiện và ngữ nghĩa tình thái (thái độ, sự đánh giá, đoan chắc, nhận định).
   • Dụng học (Pragmatics): Khảo sát hành vi sử dụng yếu tố TTNT trong ngữ cảnh giao tiếp và mối quan hệ liên nhân.
2. Từ nguyên và khái niệm Tình thái nhận thức: Thuật ngữ épistémique (tiếng Pháp) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp (épistémè - tri thức, hiểu biết có hệ thống), gắn liền với khoa học luận (épistémologie). TTNT là phạm trù biểu thị sự tri nhận, cam kết, đánh giá, nhận định của người nói về mức độ chân xác, tính tất yếu, tính khả năng hay tính hiện thực của sự tình được nêu trong mệnh đề.
3. Khung phân loại tình thái: Phân biệt giữa tình thái ngôn ngữ và tình thái sử dụng; tình thái của hành động phát ngôn và tình thái của phát ngôn; tình thái nhận thức (gồm TTNT chủ quan và TTNT khách quan) và tình thái trách nhiệm (modalité déontique).
4. Lý thuyết tương tác hội thoại và phép lịch sự: Vận dụng thuyết hành động ngôn từ (actes de parole), nguyên tắc cộng tác hội thoại (H.P. Grice), khái niệm lời rào đón (hedges - G. Yule, Diệp Quang Ban) và chiến lược lịch sự giảm thiểu hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts - FTA của Brown & Levinson, C. Kerbrat-Orecchioni).

Ký hiệu / Chữ viết tắt	Giải thích thuật ngữ
E	Chủ ngôn (Énonciateur)
P	Mệnh đề (Proposition)
NDMĐ	Nội dung mệnh đề
TTNT	Tình thái nhận thức
FTA	Hành động đe dọa thể diện (Face Threatening Act)
*	Đánh dấu câu sai ngữ pháp / ngữ nghĩa
PV	Phỏng vấn

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp diễn dịch: Đi từ các nguyên lý lý luận chung của ngữ pháp chức năng, ký hiệu học và ngữ dụng học để soi chiếu, phân tích các hiện tượng ngôn ngữ cụ thể trong tiếng Pháp và tiếng Việt.
• Các phương pháp phối hợp:
  • Phương pháp miêu tả: Ghi nhận và trình bày đặc trưng cấu trúc hình thức của các phát ngôn.
  • Phương pháp cải biên (chuyển đổi cấu trúc): Thử nghiệm biến đổi trật tự, thêm/bớt các yếu tố tình thái để làm rõ tầm tác động ngữ nghĩa.
  • Phương pháp phân tích – so sánh đối chiếu: Nhận diện những nét tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ.
  • Phương pháp phân loại cấu tạo và ý nghĩa: Hệ thống hóa các lớp từ, biểu thức tình thái thành các nhóm chức năng.
  • Phương pháp thống kê: Tập hợp và xử lý cứ liệu ngôn ngữ từ các nguồn văn bản trích dẫn.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận liên quan đến đề tài

Chương 1 xây dựng nền tảng lý luận toàn diện cho luận án, tập trung vào các nội dung:

• Phân tích các quan niệm về tình thái trong lô gích học và ngôn ngữ học; phân biệt sự đối lập giữa dictum và modus theo Charles Bally, chỉ ra rằng tình thái có thể hiển ngôn hoặc hàm ẩn trong câu.
• Khảo sát các bình diện phân loại tình thái: tình thái ngôn ngữ đối lập với tình thái sử dụng; tình thái của hành động phát ngôn (mục đích, ý định của hành vi nói như chào, hỏi, sai khiến) đối lập với tình thái của phát ngôn (thái độ đánh giá của người nói đối với nội dung thông báo); tình thái khách quan và tình thái chủ quan; sự phân biệt nền tảng giữa tình thái nhận thức và tình thái trách nhiệm.
• Bản chất của hiện tượng tình thái hóa câu (modalisation de la phrase): Quá trình lồng ghép thái độ của chủ ngôn vào phát ngôn, đưa nội dung mệnh đề vào các thế giới khả hữu (chắc chắn, khả năng, mong muốn, tất yếu).
• Khảo sát nguồn gốc từ nguyên của thuật ngữ épistémique, khẳng định mối liên hệ mật thiết giữa TTNT với khoa học luận (épistémologie).
• Xác lập khung phân loại TTNT của luận án thành hai phạm trù lớn:
  1. Tình thái phán xét đánh giá: Các đánh giá mang tính giá trị (tốt/xấu, thuận lợi/bất lợi, may/rủi).
  2. Tình thái xét đoán: Đánh giá về tính hiện thực, phi hiện thực hoặc phản hiện thực, bao gồm các sắc thái: tri giác/tri nhận tiền giả định, xác nhận hiện thực, đoan chắc, và nhận định chủ quan.
• Phân tích cơ chế của lời rào đón (hedges) trong mối liên hệ với 4 phương châm hội thoại của Grice (Lượng, Chất, Quan hệ, Cách thức).

Chương 2: Phương tiện biểu đạt tình thái nhận thức trong câu tiếng Pháp - những biểu đạt tương ứng trong câu tiếng Việt

Chương này tập trung khảo sát trên bình diện kết học cấu trúc hình thức của các phương tiện biểu đạt TTNT trong tiếng Pháp và xác lập các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt:

                  CÁC PHƯƠNG TIỆN BIỂU ĐẠT TTNT
Phương tiện ngữ pháp        Động từ TTNT            Biểu thức & Phụ ngữ TTNT
(Thời & Thức:              (Chuyên dụng:            (Trạng từ, giới ngữ, ngữ
Indicatif, Subjonctif,     pouvoir, devoir,         cố định: certes, au vrai,
Conditionnel)              falloir; Nội tại:        il est certain que...)
                           croire, penser, savoir)

• Phương tiện ngữ pháp (Thời và Thức trong tiếng Pháp):
  • Thức chỉ định (Indicatif): Thể hiện tính thái hiện thực (quá khứ: sự việc đã xảy ra; hiện tại: sự việc đang diễn ra; tương lai: sự việc chắc chắn sẽ diễn ra).
  • Thức điều kiện (Conditionnel): Biểu thị tính thái giả định, khả năng xảy ra trong điều kiện nhất định hoặc sự dè dặt trong nhận định.
  • Thức Subjonctif: Biểu thị tính thái lưỡng khả, tính phi hiện thực hoặc thái độ nghi vấn, phụ thuộc vào khung vị từ dẫn nhập.
• Động từ tình thái nhận thức:
  • Động từ tình thái chuyên dụng: pouvoir (khả năng suy đoán), devoir (suy đoán tất yếu dựa trên chứng cứ), falloir (tính tất yếu logic).
  • Động từ chỉ tố tình thái nội tại (verbes modalisateurs intrinsèques): Nhóm động từ tri nhận (savoir, connaître), động từ cảm nghĩ/ý kiến (penser, croire, trouver, estimer, juger). Khi kết hợp với ngôi thứ nhất (Je pense que...), chúng tạo nên mệnh đề tình thái làm dịu bớt mức độ khẳng định của mệnh đề phụ.
• Biểu thức tình thái nhận thức và phụ ngữ câu:
  • Trạng từ tình thái: certes, évidemment, vraiment, sûrement, précisément, peut-être, sans doute, heureusement, malheureusement.
  • Giới ngữ/quán ngữ: en fait, au vrai, au fond, en réalité, à la vérité, après tout.
  • Ngữ cố định: il est vrai que, il est certain que, il est clair que, il est évident que, il est possible que.
• Các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt: Tiếng Việt không sử dụng biến hình động từ qua thức/thời mà sử dụng hư từ thời thể (đã, đang, sẽ, rồi), các phụ ngữ câu chỉ độ tin cậy (chắc là, hẳn là, có lẽ, hình như, nghe đâu), phụ ngữ chỉ sự xét đoán phán xét (thực ra, nói cho cùng, may thay, khổ nỗi), và các kết cấu vị từ nhận thức (tôi nghĩ rằng, tôi tin là, theo tôi).

Chương 3: Lí giải từ tình thái nhận thức

Chương 3 đi sâu vào bình diện nghĩa học, phân tích đặc trưng ngữ nghĩa và mối quan hệ ngữ nghĩa giữa khung tình thái và NDMĐ:

• Đặc trưng ngữ nghĩa của động từ tình thái chuyên dụng: Phân định nét nghĩa TTNT với nét nghĩa tình thái trách nhiệm. Chẳng hạn, devoir chỉ trách nhiệm bổn phận (Je dois partir) đối lập với devoir chỉ suy đoán nhận thức dựa trên căn cứ thực tế (Vu sa taille, il doit avoir 10 ans).
• Đặc trưng ngữ nghĩa của động từ chỉ tố nội tại: Phân tích thang độ nhận thức từ mức độ xác tín cao (savoir - biết) đến mức độ phỏng đoán, niềm tin chủ quan (croire - tin, penser - nghĩ).
• Mối quan hệ giữa khung tình thái và NDMĐ:
  • Quan hệ tri giác/tri nhận: Khung tình thái xác nhận một sự tình khách quan đã được kiểm chứng.
  • Quan hệ nhận định chủ quan: Khung tình thái giới hạn chân lý của mệnh đề trong phạm vi nhận thức cá nhân của chủ ngôn.
• Sự đối lập giữa thức Indicatif và Subjonctif: Phân tích cơ chế ngữ nghĩa khi khung tình thái đòi hỏi thức chỉ định (xác nhận hiện thực) hoặc thức giả định (nghi ngờ, giả định, phi hiện thực).
• Phân tích ngữ nghĩa biểu thức phán xét đánh giá và xét đoán:
  • Tình thái phán xét đánh giá: Đánh giá sự việc là thuận lợi (heureusement / may thay) hoặc bất lợi (malheureusement / khổ nỗi), tác động đến thái độ tiếp nhận của người nghe.
  • Tình thái xét đoán: Xác lập thang độ từ hiện thực (au vrai, en fait / thực ra, quả thật) đến khả năng/phỏng đoán (peut-être / có thể) và phản hiện thực (au lieu de / đáng lẽ).
• Đối chiếu đặc trưng ngữ nghĩa Pháp - Việt: Chỉ ra tính đa năng của các cấu trúc tương đương trong tiếng Việt và sự khác biệt về cơ chế ngữ nghĩa giữa ngôn ngữ biến hình (Pháp) và ngôn ngữ đơn lập (Việt).

Chương 4: Tình thái nhận thức và phép lịch sự

Chương 4 tiếp cận TTNT trên bình diện dụng học, làm rõ giá trị sử dụng trong giao tiếp liên nhân:

• TTNT và nguyên tắc cộng tác hội thoại của Grice: Việc người nói chủ động sử dụng các yếu tố TTNT như personnellement (theo tôi), je pense (tôi nghĩ), peut-être (có lẽ) thoạt nhìn là sự vi phạm phương châm về cách thức hoặc phương châm về lượng (thêm các yếu tố rào đón không mang thêm thông tin sự kiện), nhưng thực chất là một chiến lược giao tiếp có chủ đích.
• Cơ chế giữ thể diện và giảm thiểu FTA:
  • Trong tương tác giao tiếp, việc khẳng định trực tiếp một mệnh đề có thể tạo ra áp đặt hoặc nguy cơ đe dọa thể diện (Face Threatening Act) của người nghe.
  • Sử dụng yếu tố TTNT là chiến lược lịch sự âm tính (politesse négative), có chức năng làm mềm hoá, làm dịu hoá sự khẳng định (adoucir une assertion), thể hiện sự dè dặt, khiêm tốn của chủ ngôn.
• Hiệu quả khách quan hóa và phi áp đặt: So sánh giữa phát ngôn trực tiếp (58) "C'est beau!" (Đẹp đấy!) mang tính áp đặt thẩm mỹ chủ quan được khách quan hóa với phát ngôn tình thái hóa (57) "Je trouve que c'est beau" (Tôi thấy là đẹp đấy). Phát ngôn có yếu tố TTNT tạo ra một khoảng cách an toàn, trao quyền cho người nghe tự do thẩm định và phản hồi mà không bị ép buộc.
• So sánh phương thức thể hiện phép lịch sự trong tiếng Pháp và tiếng Việt:
  • Nét tương đồng: Cả hai ngôn ngữ đều vận dụng các cấu trúc nhận thức (rào đón, giảm nhẹ khẳng định) như những chiến lược lịch sự để thiết lập và duy trì quan hệ liên nhân hài hòa.
  • Nét khác biệt: Tiếng Pháp kết hợp chặt chẽ giữa biến đổi hình thái thức (như dùng conditionnel) với các trạng từ/mệnh đề tình thái; tiếng Việt chủ yếu khai thác các tiểu từ tình thái cuối câu, các quán ngữ tình thái dẫn nhập và hệ thống từ xưng hô tôn kính.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Là công trình đầu tiên nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về hiện tượng tình thái hóa câu bằng các yếu tố tình thái nhận thức trong tiếng Pháp và các cấu trúc biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt.
• Vận dụng thành công mô hình ký hiệu học tam phân (Kết học – Nghĩa học – Dụng học), tích hợp lý thuyết cấu trúc câu với lý thuyết hành vi ngôn từ, nguyên tắc cộng tác hội thoại và lý thuyết lịch sự để giải thích trọn vẹn bản chất của TTNT.
• Làm rõ cơ chế phân định giữa TTNT với tình thái trách nhiệm, cũng như phân hóa sâu sắc các tiểu nhóm ngữ nghĩa của TTNT (phán xét đánh giá, xét đoán hiện thực/phi hiện thực/phản hiện thực).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp một bảng miêu tả đối chiếu chi tiết về các phương tiện biểu đạt TTNT giữa tiếng Pháp (thời, thức, động từ chuyên dụng, động từ nội tại, biểu thức cố định) và tiếng Việt (hư từ thời thể, phụ ngữ câu, vị từ tình thái, lời rào đón).
• Đóng góp trực tiếp vào phương pháp đổi mới dạy và học tiếng Pháp tại Việt Nam theo định hướng giao tiếp: giúp người học không chỉ nắm vững cấu trúc ngữ pháp hình thức mà còn thấu hiểu giá trị ngữ nghĩa và làm chủ các chiến lược lịch sự trong tương tác thực tế.
• Cung cấp cơ sở lý luận và ngữ liệu tham khảo phục vụ biên soạn từ điển, giáo trình ngữ pháp – ngữ nghĩa song ngữ Pháp – Việt và công tác dịch thuật chuyên nghiệp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung chủ yếu vào cấp độ câu đơn và câu ghép chính phụ có khung tình thái, chưa mở rộng khảo sát trên cấp độ chỉnh thể đoạn văn và toàn văn bản diễn ngôn. Đồng thời, do giới hạn phạm vi nghiên cứu, luận án chỉ khảo sát ba nhóm phương tiện (từ vựng, ngữ pháp, từ vựng – ngữ pháp) mà chưa khai thác sâu phương tiện ngữ âm (ngữ điệu, trọng âm phát ngôn) trong việc biểu đạt TTNT.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu TTNT trong các thể loại diễn ngôn chuyên biệt (diễn ngôn báo chí, diễn ngôn khoa học, diễn ngôn chính trị); nghiên cứu thực nghiệm ngữ âm học về mối tương quan giữa ngữ điệu và các yếu tố TTNT trong tiếng Pháp và tiếng Việt.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Ngành Lí luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu, Ngôn ngữ Pháp có thể tham khảo khung phân tích kết học – nghĩa học – dụng học và phương pháp khảo sát tình thái.
• Giảng viên và người biên soạn chương trình: Giảng viên ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng học tiếng Pháp và tiếng Việt; chuyên gia biên soạn giáo trình tiếng Pháp định hướng giao tiếp.
• Biên – phiên dịch viên: Tham khảo Chương 2 và Chương 3 để nắm bắt chính xác các cấu trúc chuyển ngữ tương đương của các biểu thức tình thái và mức độ xác tín giữa tiếng Pháp và tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tình thái nhận thức (TTNT) khác với tình thái trách nhiệm (modalité déontique) như thế nào?

TTNT liên quan đến nhận thức, tri thức và niềm tin của người nói, thể hiện sự xét đoán, đoan chắc, đánh giá về tính chân thực, tính khả năng hay tính tất yếu của sự tình (ví dụ: Vu sa taille, il doit avoir 10 ans - suy đoán nhận thức). Trong khi đó, tình thái trách nhiệm liên quan đến hành động, bổn phận, nghĩa vụ đạo đức, sự bắt buộc hoặc cho phép (ví dụ: Je dois partir à 6 heures - bổn phận hành động).

2. Mô hình phân tích câu có chứa yếu tố TTNT trong luận án được thiết lập ra sao?

Luận án thiết lập mô hình phân tích câu theo cấu trúc nhị phân:

$$\text{Khung tình thái (Yếu tố TTNT)} + \text{Nội dung mệnh đề (Thức + Thời)}$$

Khung tình thái là phần mang tính chủ quan của người nói (chứa động từ cảm nghĩ, trạng từ, biểu thức tình thái), còn nội dung mệnh đề (NDMĐ) phản ánh sự tình khách quan được gắn với các phạm trù ngữ pháp thời và thức.

3. Khái niệm "lời rào đón" (hedges) đóng vai trò gì trong phân tích TTNT?

Lời rào đón là các yếu tố tình thái (như theo tôi, tôi nghĩ rằng, có lẽ, hình như) nằm ngoài cấu trúc cú pháp hạt nhân của mệnh đề, có chức năng giới hạn phạm vi chân lý của NDMĐ vào góc nhìn chủ quan của người nói. Về mặt dụng học, lời rào đón báo hiệu sự dè dặt, giúp người nói không vi phạm phương châm về chất của Grice khi chưa có đủ bằng chứng xác thực.

4. Tại sao sử dụng yếu tố TTNT được xem là một chiến lược lịch sự trong giao tiếp?

Việc sử dụng các yếu tố TTNT làm dịu bớt tính dứt khoát của một khẳng định (adoucir une assertion), chuyển phát ngôn từ dạng áp đặt thông tin sang dạng nhận định cá nhân. Điều này giúp tôn trọng quyền tự do thẩm định của người nghe, tránh đe dọa thể diện đối tác giao tiếp (giảm thiểu FTA) và duy trì mối quan hệ liên nhân tích cực.

5. Sự khác biệt cơ bản về phương tiện biểu đạt TTNT giữa tiếng Pháp và tiếng Việt là gì?

Tiếng Pháp (ngôn ngữ biến hình) sử dụng triệt để hệ thống hình thái thời và thức của động từ (indicatif, conditionnel, subjonctif) kết hợp với động từ tình thái chuyên dụng và trạng từ. Tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập) biểu đạt TTNT chủ yếu thông qua các hư từ thời thể, các phụ ngữ chuyên dụng chỉ độ tin cậy/xét đoán, các quán ngữ tình thái dẫn nhập và hệ thống kết cấu vị từ nhận thức.

---

Kết luận

Luận án "Các yếu tố tình thái nhận thức trong câu tiếng Pháp - Những biểu đạt tương ứng trong câu tiếng Việt" của tác giả Trần Thị Mỹ là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về phạm trù tình thái nhận thức trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa ngữ pháp chức năng, ký hiệu học và lý thuyết lịch sự, tác giả đã làm sáng tỏ cơ chế tình thái hóa câu, bản chất ngữ nghĩa của các khung tình thái và vai trò của chúng trong chiến lược giao tiếp. Công trình không chỉ đóng góp quan trọng vào lý luận ngôn ngữ học đối chiếu Pháp – Việt mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao cho công tác giảng dạy ngoại ngữ và dịch thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 của luận án sẽ đề cập đến những vấn đề sau: 1. Một số cách hiểu về tính thái trong ngôn ngữ 2. Tính thái hoá câu 3. Vấn đề tính thái trong quan hệ với kết học, nghĩa học và dụng học.

Các phương tiện biểu thị tính thái trong ngôn ngữ. Vấn đề phân loại tính thái. Tính thái nhận thức và các yếu tố TTNT trong câu 1. Một số cách hiểu về tình thái trong ngôn ngữ 1.

Khái niệm tình thái Tính thái câu nói chung và khái niệm TTNT nói riêng đã được nhiều nhà ngôn ngữ học bàn đến trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ và giao tiếp. Tuy nhiên, cách hiểu về khái niệm tính thái chưa được nhất quán giữa các nhà nghiên cứu khác nhau. - Ở phương Tây, các nhà ngôn ngữ học đều coi tính thái thuộc phạm trù ngữ nghĩa, khác với phạm trù ngữ pháp. Nhưng tính thái không phải là thứ ngữ nghĩa của nghĩa học hiểu theo truyền thống, mà là một phạm trù ý niệm (catégorie conceptuelle) trong sự biểu đạt câu nói.

Dictionnaire de linguistique et des sciences du langage định nghĩa “ tình thái xác định thực trạng của câu : câu xác nhận, câu mệnh lệnh hay câu nghi vấn.Bally, trong sự phân tích nghĩa của câu, cần phải phân biệt hai yếu tố khác nhau: " Dictum" và "Modus". Dictum (sự tình thuần tuý) được xem ngoài sự can thiệp của người nói. Modus ( tình thái) là một chuổi yếu tố chỉ ra rằng sự tình được xem xét như hiện thực hay phi hiện thực, mong muốn hay không mong muốn, được chấp nhận một cách vui vẻ hay luyến tiếc từ người nói hoặc từ người khác. Như vậy toàn câu được làm rõ nét bằng một 6 (LUAN.viet TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tình thái hiển ngôn (modalité apparente) hay hàm ẩn (implicite).

Các thức (modes) thuộc phạm trù ngữ pháp là một trong những phương tiện được sử dụng để diễn đạt tình thái. Tình thái câu cũng có thể là dạng câu chêm xen (une incise) hoặc dạng mệnh đề như “je crois(tôi tin), je crains que. Các trạng từ ( adverbes ) cũng thường đóng chức năng tình thái của câu. Dựa vào khái niệm tính thái của Ch.

Bally, như đã trìch dẫn trên đây, có thể phân tìch tình tính thái của câu như sau: Vì dụ: (1) Loan est venue. (Loan đã đến rồi.) (2) Je pense que Loan viendra. (Tôi nghĩ rằng Loan sẽ đến.) (3) Loan ne viendra jamais. (Loan sẽ không bao giờ đến.) Trong ba câu nói trên đây, nội dung cốt lõi của câu là sự việc được diễn tả bằng những yếu tố ngôn ngữ, đó là chủ ngữ “Loan” và vị ngữ “đến”.

Nội dung “Loan đến”, theo Charles Bally, được tách khỏi phần tính thái, tức phần chỉ thái độ của người nói được lồng trong nội dung này. Phần tính thái có mặt trong ba câu trên làm cho nội dung “Loan đến” mang sắc thái khác nhau. Ở câu (1) tính thái là sự việc đã được thừa nhận và đã xảy ra trên thực tế. Trong tiếng Pháp, tính thái này, thể hiện ở thời quá khứ và thức chỉ định (mode indicatif) được gắn với động từ “venir” (est venue).

Trong tiếng Việt, tính thái của câu (1) thể hiện ở các hư từ “đã”, “rồi” kèm theo với động từ, biểu đạt sự tính đã được khẳng định đã xảy ra trên thực tế. Vậy tính thái của câu (1) là tính thái hiện thực đã xảy ra trong thực tế. Ở câu (2) tính thái là một nhận định được kết hợp trong dạng câu ghép, bao gồm : Mệnh đề chình “Je pense” được kết hợp bằng động từ cảm nghĩ “penser” với chủ ngữ “Je”; tạo nên sắc thái chủ quan trong nhận thức. Đây là “ kiểu tình thái hoá câu nói bằng phương tiện từ vựng - ngữ pháp ’’.