Nghiên Cứu Tình Hình Sử Dụng Thuốc Không Có Đơn Tại An Giang Năm 2019

Nghiên cứu đánh giá tình hình sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang năm 2019, phân tích các yếu tố liên quan và kết quả can thiệp.

• Tác giả: Lâm Thuận Từ
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Vân
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Tổ Chức Quản Lý Dược
• Đề tài: Nghiên Cứu Tình Hình, Tìm Hiểu Một Số Yếu Tố Liên Quan Và Đánh Giá Kết Quả Can Thiệp Việc Sử Dụng Thuốc Không Có Đơn Tại An Giang Năm 2019
• Loại tài liệu: Luận Văn Chuyên Khoa Cấp II
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái niệm về tự điều trị, mức độ bệnh, thuốc điều trị bệnh
• 1.2. Các giải pháp can thiệp về sử dụng thuốc không có đơn
• 1.3. Tình hình sử dụng thuốc không có đơn
• 1.4. Các yếu tố liên quan đến việc sử dụng thuốc không có đơn
• 1.5. Một số nghiên cứu liên quan
• 1.6. Giới thiệu sơ lược An Giang
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Tình hình hộ gia đình sử dụng thuốc không có đơn
• 3.3. Một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang
• 3.4. Kết quả can thiệp truyền thông về sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tỉ lệ hộ gia đình sử dụng thuốc không có đơn
• 4.2. Một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng thuốc không có đơn của hộ gia đình tại An Giang
• 4.3. Kết quả về sự thay đổi kiến thức, thực hành đúng của người dân về thuốc không kê đơn trước và sau can thiệp
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tình Hình Sử Dụng Thuốc Không Đơn Tại An Giang

Mô hình "Chăm sóc sức khỏe ban đầu" nhấn mạnh vai trò của cộng đồng và nâng cao kiến thức về thuốc không kê đơn. Tự điều trị có trách nhiệm giúp giảm áp lực lên các cơ sở y tế. Nghiên cứu cho thấy tỉ lệ hộ gia đình sử dụng thuốc không có đơn bác sĩ để điều trị bệnh là 54,2% tại Thới Lai, Cần Thơ. Điều này cho thấy việc nâng cao kiến thức cho người dân là rất cần thiết. Việc dùng thuốc không có đơn phụ thuộc vào nhận định chủ quan, có thể dẫn đến dùng thuốc không đúng, ảnh hưởng đến sức khỏe. Bộ Y tế đã ban hành thông tư quy định "Danh mục thuốc không kê đơn" nhằm tạo điều kiện cho người bệnh mua thuốc không cần đơn. Luật Dược cũng cho phép siêu thị kinh doanh thuốc, khuyến khích người dân tự do lựa chọn thuốc. Việc dùng thuốc không có đơn để điều trị các triệu chứng thông thường là một hình thức tự chăm sóc phổ biến ở Đồng bằng sông Cửu Long và An Giang.

1.1. Khái niệm tự điều trị và tầm quan trọng của thuốc OTC

Tự điều trị là việc cá nhân lựa chọn và sử dụng các biện pháp điều trị cho các bệnh hoặc triệu chứng mà họ tự nhận biết. Điều này bao gồm việc tự mua thuốc mà không cần đơn của bác sĩ, sử dụng cả thuốc tây y, đông y hoặc thuốc nam dựa trên kinh nghiệm cá nhân hoặc hướng dẫn từ những người không có chuyên môn. Thuốc OTC (Over-the-counter) đóng vai trò quan trọng trong tự điều trị, giúp người dân chủ động giải quyết các vấn đề sức khỏe thông thường.

1.2. Phân loại thuốc Thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn

Thuốc được phân loại thành thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn. Thuốc kê đơn đòi hỏi phải có đơn thuốc của bác sĩ do tiềm ẩn nguy cơ nếu sử dụng không đúng cách. Ngược lại, thuốc không kê đơn (OTC) có thể được bán và sử dụng mà không cần đơn thuốc, theo danh mục quy định của Bộ Y tế. Việc phân loại này giúp đảm bảo an toàn và hiệu quả trong sử dụng thuốc.

II. Thực Trạng Sử Dụng Thuốc Không Đơn Tại An Giang Năm 2019

Việc sử dụng thuốc không có đơn để điều trị các triệu chứng thông thường và bệnh nhẹ là một hình thức tự chăm sóc khá phổ biến ở Đồng bằng sông Cửu Long nói chung và An Giang nói riêng. Tuy nhiên, việc này cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu không được thực hiện đúng cách. Cần có những nghiên cứu cụ thể để đánh giá thực trạng sử dụng thuốc này, từ đó đưa ra các giải pháp can thiệp phù hợp. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ sử dụng, tìm hiểu các yếu tố liên quan và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp truyền thông.

2.1. Tỷ lệ sử dụng thuốc không đơn tại hộ gia đình An Giang

Nghiên cứu cần xác định rõ tỷ lệ các hộ gia đình tại An Giang sử dụng thuốc không có đơn trong một khoảng thời gian nhất định (ví dụ: 30 ngày qua). Số liệu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về mức độ phổ biến của việc tự điều trị bằng thuốc OTC trong cộng đồng.

2.2. Các loại thuốc không đơn được sử dụng phổ biến nhất

Cần thống kê và phân tích các loại thuốc không có đơn được người dân An Giang sử dụng nhiều nhất. Điều này giúp xác định những nhóm thuốc nào cần được chú trọng trong công tác truyền thông và quản lý, ví dụ như thuốc điều trị bệnh thường gặp.

III. Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Việc Sử Dụng Thuốc Không Đơn Ở An Giang

Việc sử dụng thuốc không có đơn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm kiến thức, thái độ, hành vi của người dân, cũng như các yếu tố kinh tế, xã hội. Nghiên cứu cần tìm hiểu sâu hơn về những yếu tố này để có thể đưa ra các giải pháp can thiệp hiệu quả. Các yếu tố này có thể bao gồm trình độ học vấn, thu nhập, giới tính, tuổi tác, và nguồn thông tin mà người dân tiếp cận.

3.1. Mối liên hệ giữa kiến thức về thuốc và hành vi sử dụng

Nghiên cứu cần đánh giá mức độ hiểu biết của người dân về thuốc không kê đơn, bao gồm cách sử dụng an toàn, liều lượng, tác dụng phụ, và tương tác thuốc. Sau đó, phân tích mối liên hệ giữa kiến thức này và hành vi sử dụng thuốc không có đơn của họ.

3.2. Ảnh hưởng của nguồn thông tin và tư vấn đến việc dùng thuốc

Nguồn thông tin mà người dân tiếp cận (ví dụ: dược sĩ, bác sĩ, quảng cáo, internet) có thể ảnh hưởng lớn đến quyết định sử dụng thuốc không có đơn. Cần tìm hiểu xem người dân thường tìm kiếm thông tin về thuốc ở đâu và mức độ tin cậy của các nguồn thông tin này.

IV. Đánh Giá Hiệu Quả Can Thiệp Truyền Thông Về Thuốc Không Đơn

Nghiên cứu cần đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp truyền thông về sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang. Việc này giúp xác định những phương pháp truyền thông nào hiệu quả nhất trong việc nâng cao kiến thức và thay đổi hành vi của người dân. Các biện pháp can thiệp có thể bao gồm các buổi nói chuyện, phát tờ rơi, sử dụng phương tiện truyền thông đại chúng, hoặc tư vấn trực tiếp.

4.1. Thay đổi kiến thức và thực hành sau can thiệp truyền thông

So sánh kiến thức và thực hành của người dân về thuốc không kê đơn trước và sau khi thực hiện các biện pháp can thiệp truyền thông. Điều này giúp đánh giá xem các biện pháp này có thực sự hiệu quả trong việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân hay không.

4.2. Tác động của can thiệp đến tỷ lệ sử dụng thuốc không hợp lý

Đánh giá xem các biện pháp can thiệp truyền thông có giúp giảm tỷ lệ sử dụng thuốc không có đơn một cách không hợp lý (ví dụ: sử dụng quá liều, sử dụng không đúng bệnh, tự ý kết hợp thuốc) hay không. Điều này cho thấy hiệu quả thực tế của các biện pháp can thiệp trong việc cải thiện tình hình sử dụng thuốc.

V. Giải Pháp Cải Thiện Tình Hình Sử Dụng Thuốc Không Đơn Tại An Giang

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang. Các giải pháp này có thể tập trung vào việc nâng cao kiến thức cho người dân, tăng cường quản lý và kiểm soát thuốc OTC, hoặc cải thiện chất lượng tư vấn của dược sĩ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, các cơ sở y tế, và cộng đồng để triển khai các giải pháp này một cách hiệu quả.

5.1. Nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng thuốc an toàn

Triển khai các chương trình giáo dục sức khỏe cộng đồng về sử dụng thuốc an toàn, tập trung vào các đối tượng có nguy cơ cao (ví dụ: người lớn tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ em). Sử dụng nhiều kênh truyền thông khác nhau để tiếp cận được đông đảo người dân.

5.2. Tăng cường vai trò của dược sĩ trong tư vấn sử dụng thuốc

Nâng cao năng lực cho dược sĩ trong việc tư vấn sử dụng thuốc không kê đơn cho người dân. Khuyến khích dược sĩ chủ động cung cấp thông tin và hướng dẫn cho người mua thuốc, giúp họ sử dụng thuốc một cách hợp lý và an toàn.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Sử Dụng Thuốc Không Đơn

Nghiên cứu về tình hình sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang năm 2019 cung cấp những thông tin quan trọng để có thể đưa ra các giải pháp can thiệp phù hợp. Cần tiếp tục theo dõi và đánh giá hiệu quả của các giải pháp này trong thời gian tới. Đồng thời, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi sử dụng thuốc của người dân, cũng như các tác động của việc sử dụng thuốc không có đơn đến sức khỏe cộng đồng.

6.1. Tóm tắt kết quả chính và ý nghĩa của nghiên cứu

Nhấn mạnh những kết quả quan trọng nhất của nghiên cứu, ví dụ như tỷ lệ sử dụng thuốc không có đơn, các yếu tố ảnh hưởng, và hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Giải thích ý nghĩa của những kết quả này đối với việc cải thiện sức khỏe cộng đồng.

6.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo về sử dụng thuốc

Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo, ví dụ như nghiên cứu về tác động của việc sử dụng thuốc không có đơn đến chi phí y tế, hoặc nghiên cứu về hiệu quả của các biện pháp can thiệp truyền thông khác nhau. Điều này giúp tiếp tục nâng cao kiến thức và cải thiện tình hình sử dụng thuốc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng tự điều trị và sử dụng thuốc không qua thăm khám của bác sĩ đang là thách thức lớn đối với hệ thống y tế toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Báo cáo y tế ghi nhận tỷ lệ người dân tự mua thuốc điều trị tại các vùng nông thôn dao động từ 40% đến hơn 70%, điển hình như tại Thới Lai - Cần Thơ ghi nhận mức 54,2%. Việc lạm dụng thuốc không có đơn, đặc biệt là kháng sinh và thuốc đặc trị, tiềm ẩn nguy cơ kháng kháng sinh, sốc phản vệ, xuất huyết tiêu hóa và làm gia tăng gánh nặng chi phí y tế cho xã hội.

Nhằm giải quyết vấn đề quản lý dược và chăm sóc sức khỏe cộng đồng, nghiên cứu chuyên sâu về thực trạng sử dụng thuốc không có đơn tại tỉnh An Giang năm 2019 được thực hiện. Mục tiêu chính bao gồm: xác định tỷ lệ hộ gia đình sử dụng thuốc không có đơn, phân tích các yếu tố nhân khẩu - xã hội liên quan và đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe.

Nghiên cứu được triển khai trên địa bàn toàn bộ 11 huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh An Giang trong giai đoạn từ ngày 30/6/2019 đến ngày 30/8/2019. Địa bàn khảo sát có quy mô dân số trên 2,41 triệu người cùng mạng lưới 1.534 cơ sở bán lẻ thuốc đạt chuẩn Thực hành tốt nhà thuốc (GPP). Luận văn mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong ngành Tổ chức quản lý dược, cung cấp bằng chứng thực nghiệm giúp giảm thiểu tỷ lệ lạm dụng thuốc sai mục đích, nâng tỷ lệ thực hành an toàn và tối ưu hóa chi phí điều trị cho người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng Mô hình Chăm sóc sức khỏe ban đầu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) kết hợp với Khung lý thuyết Tự điều trị có trách nhiệm (Responsible Self-Medication). Mô hình nhấn mạnh vai trò của người dân trong việc chủ động kiểm soát các triệu chứng bệnh nhẹ, giảm tải áp lực cho các cơ sở y tế tuyến trên nhưng vẫn phải đảm bảo an toàn dược lâm sàng. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp Mô hình Thông tin - Giáo dục - Truyền thông (IEC) trong y tế công cộng nhằm tạo sự chuyển đổi hành vi bền vững từ nhận thức đến thực hành.

Hệ thống khái niệm và căn cứ pháp lý cốt lõi bao gồm:

• Thuốc không có đơn: Các loại thuốc tân dược hoặc đông dược do người dân tự mua tại quầy mà không có đơn thuốc chỉ định từ bác sĩ điều trị.
• Thuốc không kê đơn (OTC): Danh mục các thuốc an toàn, độc tính thấp, phạm vi liều rộng được phép bán lẻ không cần đơn theo Thông tư số 07/2017/TT-BYT của Bộ Y tế.
• Quy chế kê đơn và bán lẻ thuốc: Quy định nghiêm cấm bán thuốc kê đơn không có đơn tại Luật Dược số 105/2016/QH13 và chuẩn mực tư vấn dược tại Thông tư số 02/2018/TT-BYT về Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích kết hợp can thiệp cộng đồng trước - sau. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức ước tính tỷ lệ một quần thể với mức tin cậy 95% (hệ số Z = 1,96), tỷ lệ dự đoán p = 0,54 và sai số d = 0,05, tính ra 382 hộ và thực tế mở rộng lên 484 hộ gia đình để đảm bảo tính đại diện cao nhất.

Quy trình chọn mẫu thực hiện qua 4 giai đoạn ngẫu nhiên:

• Giai đoạn 1: Chọn toàn bộ 11 huyện, thị xã, thành phố của An Giang.
• Giai đoạn 2: Chọn ngẫu nhiên 2 xã, phường, thị trấn cho mỗi địa phương qua hàm random.
• Giai đoạn 3: Chọn 22 hộ gia đình liền kề nhau bắt đầu từ trạm y tế xã.
• Giai đoạn 4: Chọn 1 người đại diện từ 18 tuổi trở lên trực tiếp mua thuốc trong 30 ngày.

Dữ liệu được thu thập trực tiếp bằng bộ câu hỏi cấu trúc chuẩn hóa, sau đó can thiệp truyền thông nhóm nhỏ (10-12 người/nhóm) kết hợp phát tờ rơi thông tin trong 1 tháng. Dữ liệu xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 18.0. Lý do lựa chọn kiểm định Chi-bình phương (Chi-square) nhằm xác định các mối liên quan giữa yếu tố nhân khẩu, kiến thức với hành vi mua thuốc; trong khi kiểm định McNemar được áp dụng để đánh giá chính xác mức độ thay đổi kiến thức và thực hành trước và sau can thiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu từ 480 hộ gia đình hoàn tất khảo sát phản ánh các kết quả trọng tâm sau:

• Tỷ lệ sử dụng thuốc không đơn ở mức cao: Có 71,5% hộ gia đình (343 hộ) tự mua thuốc không có đơn của bác sĩ trong vòng 30 ngày qua, trong khi chỉ có 28,5% hộ gia đình mua thuốc theo đơn chỉ định.
• Nguồn cung cấp và thông tin tư vấn: 83,1% người dân chọn mua thuốc trực tiếp tại các nhà thuốc hoặc quầy thuốc tư nhân, 44,4% sử dụng từ tủ thuốc sẵn có tại nhà và 9,6% mua theo gợi ý của hàng xóm. Nguồn tư vấn thông tin phổ biến nhất đến từ nhân viên y tế (91,9%), người bán thuốc (78,8%) và thói quen dùng lại đơn thuốc cũ (44,8%).
• Mối liên quan nhân khẩu học: Nhóm tuổi dưới 40 có thói quen mua thuốc không đơn chiếm 73,9%. Tỷ lệ sử dụng thuốc không đơn ở nam giới là 75,4% và nữ giới là 69,2% (p = 0,145). Nhóm có trình độ học vấn tiểu học có xu hướng tự mua thuốc cao gấp nhiều lần nhóm mù chữ với OR = 0,238 (p = 0,026). Nhóm làm nông nghiệp có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm sinh viên với OR = 1,950 (p = 0,033).

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu khi được trình bày qua biểu đồ cột và bảng tần số cho thấy hành vi sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang (71,5%) tương đồng với quận Ninh Kiều - Cần Thơ (73,55%), cao hơn rõ rệt so với Tây Ninh (40%), Bình Định (42,4%) và Bình Tân - TP.HCM (58,2%). Trên bình diện quốc tế, con số này thấp hơn tại Malaysia (83,9%) và Nepal (82%), nhưng cao hơn tại Ý (61,5%).

Nguyên nhân chính xuất phát từ tính tiện lợi, tiết kiệm thời gian chờ đợi tại bệnh viện công và giảm chi phí khám bệnh ban đầu. Người dân thường tự chẩn đoán các bệnh lý nhẹ như cảm sốt, nhức đầu, dị ứng và tìm đến người bán thuốc. Tuy nhiên, việc 44,8% người dân dùng lại đơn thuốc cũ và 78,8% phụ thuộc hoàn toàn vào tư vấn của người bán lẻ cho thấy rủi ro lớn khi cơ sở bán lẻ chưa tuân thủ chặt chẽ việc từ chối bán thuốc kê đơn. Kết quả can thiệp truyền thông IEC sau 1 tháng đã tạo ra bước chuyển biến rõ rệt: tỷ lệ người dân hiểu đúng về liều tối đa Paracetamol (dưới 4g/ngày) và không tự ý dùng kháng sinh trị viêm họng thông thường tăng lên đáng kể với mức ý nghĩa p < 0,01 qua kiểm định McNemar.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ và quản lý dược, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện:

1. Tăng cường thanh tra và kiểm soát bán thuốc kê đơn: Sở Y tế tỉnh An Giang cần phối hợp với Phòng Y tế các huyện thiết lập cơ chế hậu kiểm định kỳ 100% các nhà thuốc, quầy thuốc trên địa bàn; xử phạt nghiêm các hành vi bán lẻ kháng sinh và thuốc chuyên khoa không có đơn theo Nghị định 117/2020/NĐ-CP, đặt mục tiêu giảm 50% vi phạm bán thuốc kê đơn trong vòng 12 tháng.
2. Nâng cao năng lực tư vấn của dược sĩ bán lẻ: Hội Dược học và Trường Cao đẳng Y tế An Giang tổ chức các khóa đào tạo liên tục (CPE) định kỳ 6 tháng/lần cho hơn 1.500 dược sĩ phụ trách chuyên môn, tập trung vào kỹ năng phân loại danh mục thuốc theo Thông tư 07/2017/TT-BYT và quy chuẩn tư vấn tự điều trị an toàn.
3. Mở rộng mô hình truyền thông giáo dục sức khỏe IEC: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) An Giang và các Trạm Y tế xã đẩy mạnh chiến dịch truyền thông nhóm nhỏ kết hợp loa phát thanh xã và mạng xã hội; phát hành tối thiểu 10.000 tờ rơi hướng dẫn nhận diện hạn dùng, tác dụng phụ và liều dùng thuốc trong quý I và quý II hằng năm.
4. Kiểm soát và hướng dẫn quản lý tủ thuốc gia đình: Trạm Y tế xã lồng ghép hướng dẫn người dân định kỳ 3 tháng rà soát tủ thuốc gia đình, loại bỏ thuốc hết hạn, bảo quản thuốc đúng nhiệt độ dưới 30 độ C và tuyệt đối không tích trữ kháng sinh để tự dùng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham chiếu thiết thực cho nhiều nhóm chuyên môn:

• Cơ quan quản lý Dược và Sở Y tế: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm để hoạch định chính sách giám sát mạng lưới bán lẻ GPP, kiểm soát tình trạng bán kháng sinh tự do và xây dựng tiêu chuẩn quản lý y tế tuyến cơ sở.
• Chủ cơ sở bán lẻ thuốc và Dược sĩ cộng đồng: Tài liệu giúp chuẩn hóa quy trình tư vấn bán thuốc không kê đơn, nâng cao trách nhiệm đạo đức nghề nghiệp và giảm thiểu tai biến do tương tác thuốc cho khách hàng.
• Học viên sau đại học, giảng viên ngành Dược: Nguồn tư liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu định lượng, thiết kế can thiệp cộng đồng IEC và quy trình xử lý dữ liệu y tế bằng SPSS 18.0.
• Cán bộ y tế dự phòng và truyền thông sức khỏe: Nắm bắt các rào cản nhận thức của người dân nông thôn, từ đó thiết kế các thông điệp giáo dục sức khỏe phù hợp với từng nhóm nhân khẩu học.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang là bao nhiêu?
Nghiên cứu ghi nhận 71,5% hộ gia đình (343 trên tổng số 480 hộ) có sử dụng thuốc không có đơn bác sĩ trong vòng 30 ngày. Con số này phản ánh thói quen tự điều trị rất phổ biến của người dân địa phương đối với các triệu chứng bệnh thông thường.

Nguồn cung cấp thuốc chủ yếu của người dân đến từ đâu?
Có đến 83,1% người dân mua thuốc tại nhà thuốc hoặc quầy thuốc tư nhân. Ngoài ra, 44,4% số người được hỏi tận dụng các loại thuốc lưu trữ sẵn trong tủ thuốc gia đình để tự chữa bệnh trước khi tìm đến sự trợ giúp y tế.

Những yếu tố xã hội nào liên quan đến hành vi tự dùng thuốc?
Nghiên cứu chỉ ra mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa trình độ học vấn (nhóm tiểu học tự mua thuốc nhiều hơn nhóm mù chữ với p = 0,026) và nghề nghiệp (người làm nông có tỷ lệ mua thuốc không đơn khác biệt so với nhóm khác với p = 0,033).

Mô hình can thiệp nào đã được áp dụng hiệu quả trong nghiên cứu?
Phương pháp Thông tin - Giáo dục - Truyền thông (IEC) được triển khai qua hình thức thảo luận nhóm nhỏ từ 10 đến 12 người, kết hợp phát tờ bướm tóm tắt liều dùng, chỉ định và chống chỉ định của thuốc không kê đơn trong thời gian 1 tháng.

Hậu quả lớn nhất của việc tự ý sử dụng thuốc không đơn là gì?
Hậu quả nghiêm trọng nhất là hiện tượng kháng thuốc kháng sinh do sử dụng sai liều lượng, gia tăng nguy cơ ngộ độc thuốc như Paracetamol quá liều 4g/ngày, dị ứng phù nề và tạo gánh nặng kinh tế do biến chứng phải nhập viện kéo dài.

Kết luận

• Tỷ lệ hộ gia đình sử dụng thuốc không có đơn tại An Giang năm 2019 chiếm mức cao với 71,5%, chủ yếu mua tại các nhà thuốc tư nhân (83,1%).
• Trình độ học vấn và nghề nghiệp là hai yếu tố nhân khẩu có mối liên quan mật thiết với hành vi tự mua thuốc điều trị bệnh của người dân.
• Mô hình can thiệp truyền thông IEC chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc nâng cao kiến thức nhận diện thuốc và cải thiện thực hành an toàn sau 1 tháng.
• Lộ trình 2020-2025 đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý y tế, mạng lưới 1.534 nhà thuốc GPP và chính quyền cơ sở để kiểm soát bán thuốc kê đơn.
• Các đơn vị y tế và nhà nghiên cứu quan tâm có thể áp dụng ngay mô hình can thiệp IEC này nhằm nâng cao nhận thức dùng thuốc an toàn trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm về tự điều trị bệnh, mức độ bệnh, bệnh thông thường và thuốc điều trị bệnh 1.1 Khái niệm về tự điều trị bệnh, mức độ bệnh, bệnh thông thường Tự điều trị bệnh: là lựa chọn và sử dụng trị liệu bởi cá nhân để điều trị bệnh hoặc triệu chứng mà người bệnh tự nhận ra. Người bệnh tự mua thuốc mà không có chỉ định của thầy thuốc hoặc sử dụng thuốc tại nhà, sử dụng thuốc đông y, tây y hay thuốc nam theo kinh nghiệm hay theo hướng dẫn của người không có chuyên môn đều được xem là tự điều trị [25]. Mức độ bệnh: Mức độ bệnh được chia thành 3 mức độ theo đánh giá của người bệnh, tiêu chuẩn đánh giá theo phân loại của Tổ chức y tế thế giới về chức năng hoạt động hàng ngày của người bệnh.

- Bệnh nhẹ: có thể thực hiện được các chức năng hoạt động hằng ngày. - Bệnh vừa: phải nghỉ học hoặc nghỉ làm. - Bệnh nặng: phải nằm nghỉ trên giường hoặc phải nằm viện. Bệnh thông thường: Các loại bệnh thường dễ bị nhiễm hàng ngày như dị ứng, cảm lạnh, cảm cúm, buồn nôn, táo bón,…[10] 1.2 Khái niệm và phân loại về thuốc điều trị bệnh 1.1 Khái niệm về thuốc Thuốc là chất hoặc hỗn hợp các chất dùng cho người nhằm mục đích phòng bệnh, chữa bệnh, chẩn đoán bệnh hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể bao gồm thuốc thành phẩm, nguyên liệu làm thuốc, vắc xin, sinh phẩm y tế [15].

Thuốc tân dược hay thuốc đông dược hiện nay đều phải được sản xuất tại các nhà máy sản xuất thuốc đạt tiêu chuẩn GMP (Good Manufacturing Practice). Thuốc không phải là thực phẩm, vì thế người bệnh khi dùng phải 4 cẩn trọng và cần phải có sự chỉ định, hướng dẫn cách dùng thuốc đúng, đủ liều lượng của cán bộ y tế có trình độ chuyên môn phù hợp.2 Phân biệt thuốc không có đơn, thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn Thuốc không có đơn là thuốc do người dân tự mua mà không có đơn của bác sỹ (bao gồm thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn được phân loại theo quy định tại thông tư số 07/2017/TT-BYT ngày 03 tháng 5 năm 2017 quy định danh mục thuốc không kê đơn). Thuốc kê đơn là thuốc nếu sử dụng không theo đúng chỉ định của người kê đơn thì có thể nguy hiểm tới sức khỏe và tính mạng người sử dụng; khi cấp phát, bán lẻ, sử dụng cho bệnh nhân ngoại trú phải theo đơn thuốc của người có trình độ chuyên môn [2]. Thuốc không kê đơn là thuốc khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng không cần đơn thuốc của cán bộ chuyên môn, danh mục thuốc này ban hành kèm theo thông tư số 07/2017/TT-BYT ngày 03 tháng 5 năm 2017 của Bộ Y tế [2].

Danh mục thuốc không kê đơn là căn cứ để phân loại thuốc không kê đơn và thuốc kê đơn. Thuốc không kê đơn được phép cấp phát, bán và sử dụng không cần đơn thuốc. Tiêu chí lựa chọn thuốc không kê đơn là thuốc đáp ứng đồng thời các tiêu chí được lựa chọn vào danh mục thuốc không kê đơn: + Thuốc có độc tính thấp, không tạo ra các sản phẩm phân hủy có độc tính, không có những tác dụng có hại nghiêm trọng (là những tác dụng có hại gây hậu quả tử vong, nguy hiểm đến tính mạng, cần phải nhập viện để điều trị hay kéo dài thời gian điều trị, gây tàn tật nặng nề vĩnh viễn, hay sinh con dị dạng, dị tật bẩm sinh và các hậu quả tương đương,…) đã được biết hoặc khuyến cáo có tác dụng này. + Thuốc có phạm vi liều dùng rộng, an toàn cho các nhóm tuổi, ít có ảnh hưởng đến việc chẩn đoán và điều trị các bệnh cần theo dõi lâm sàng.

5 + Thuốc được chỉ định trong điều trị các bệnh thông thường và bệnh nhân có thể tự điều trị, không nhất thiết phải có sự thăm khám, tư vấn và theo dõi của thầy thuốc [2]. + Đường dùng, dạng dùng đơn giản (chủ yếu là đường uống, dùng ngoài da) với hàm lượng, nồng độ thích hợp cho việc tự điều trị. + Thuốc ít tương tác với các thuốc khác và thức ăn, đồ uống thông dụng. + Thuốc không gây tình trạng lệ thuộc.

Như vậy, theo cách phân loại như trên, những loại thuốc kê đơn thì người bán thuốc khi bán cho người bệnh phải bán theo đơn của người có chuyên môn chỉ định, ngược lại các loại thuốc không cần đơn thì người bệnh được phép mua theo nhu cầu tại các cơ sở bán lẻ thuốc [2],[7].2 Các giải pháp can thiệp về sử dụng thuốc không có đơn 1. Quản lý nhà nước về thuốc không kê đơn 1.1 Nhà nước ban hành các văn bản pháp quy Quốc hội: Thông qua Luật Dược số 105/2016/QH13 ngày 06/4/2016 cũng cho phép các cơ sở kinh doanh trong đó có siêu thị được đăng ký kinh doanh thuốc và bày bán thuốc dưới hình thức tổ chức kệ thuốc, bên cạnh đó, cũng cho phép người chịu trách nhiệm chuyên môn về dược của nhà thuốc được thay thế thuốc đã kê trong đơn thuốc bằng một thuốc khác có cùng hoạt chất, cách dùng, liều lượng khi có sự đồng ý của người mua và phải chịu trách nhiệm về việc thay đổi thuốc, điều này cho thấy chính sách nhà nước cũng khuyến khích người dân được tự do lựa chọn thuốc để chăm sóc và bảo vệ sức khỏe chính mình, đồng thời luật Dược cũng nêu rõ hành vi bị nghiêm cấm đối với các cơ sở kinh doanh dược là bán lẻ thuốc kê đơn mà không có đơn thuốc [15]. 6 Bộ Y tế ban hành thông tư số số 08/2009/TT-BYT ngày 01/7/2009, thông tư số 23/2014/TT-BYT ngày 30/6/2014 và thông tư số 07/2017/TT- BYT ngày 03 tháng 5 năm 2017 quy định “Danh mục thuốc không kê đơn” [2] nhằm tạo điều kiện cho người bệnh có thể mua thuốc không cần đơn tại các nhà thuốc để trị các bệnh nhẹ và triệu chứng thông thường mà không cần có sự thăm khám của bác sĩ. Ngoài ra, Bộ Y tế còn ban hành Quyết định số 04/2008/QĐ-BYT ngày 01/02/2008 và ban hành thông tư số 05/2016/TT- BYT ngày 29/02/2016, Thông tư số 18/2018/TT-BYT ngày 22 tháng 8 năm 2018, sửa đổi thông tư 52/2017/TT-BYT ngày 29/12/2017 quy định “Quy định về kê đơn thuốc trong điều trị ngoại trú” [3] quy định người kê đơn phải là bác sỹ hoặc y sỹ có chứng chỉ hành nghề khám chữa bệnh, vì vậy nhân viên nhà thuốc không được tự ý chẩn đoán bệnh và cắt thuốc bán đối với thuốc kê đơn và cần sự thăm khám của thầy thuốc, đồng thời cũng quy định rõ trách nhiệm các cơ sở bán lẻ thuốc chỉ được bán thuốc khi người mua có đơn theo quy định đối với các thuốc không thuộc danh mục thuốc không kê đơn.

Bên cạnh đó, để đồng bộ hóa các văn bản hướng dẫn Bộ Y tế còn ban hành Quyết định số 11/2007/QĐ-BYT ngày 24/01/2007 và Thông tư số 46/2011/TT-BYT ngày 21/12/2011 của Bộ Y tế quy định các nguyên tắc, tiêu chuẩn “Thực hành tốt nhà thuốc” và sau đó là thông tư số 02/2018/TT-BYT ngày 22 tháng 01 năm 2018, ban hành nguyên tắc, tiêu chuẩn “ Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc”. Trong đó, nêu cao vai trò tư vấn sử dụng thuốc của dược sĩ đối với người mua nhằm đảm bảo việc sử dụng thuốc hợp lý, an toàn, hiệu quả và kinh tế [1]. Tình hình quản lý thuốc không kê đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc Hệ thống bán lẻ thuốc phân bố đều khắp các phường, xã và tại thị trấn, thị xã, thành phố,… phục vụ tốt nhu cầu về thuốc chữa bệnh của nhân dân. 7 Tuy nhiên mật độ phân bố điểm bán lẻ thuốc tập trung nhiều ở một số phường xã, thuộc trung tâm thị trấn, thị xã, thành phố.

Hiện tại các cơ sở bán lẻ thuốc như nhà thuốc, quầy thuốc trên khắp cả nước nói chung và các huyện, thị ở An Giang nói riêng đã triển khai áp dụng thông tư số 02/2018/TT-BYT ngày 22 tháng 01 năm 2018, ban hành nguyên tắc, tiêu chuẩn “ Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc” [1], cụ thể “Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc” phải đảm bảo thực hiện các nguyên tắc sau: - Đặt lợi ích của người bệnh và sức khoẻ của cộng đồng lên trên hết. - Cung cấp thuốc đảm bảo chất lượng kèm theo thông tin về thuốc, tư vấn thích hợp cho người sử dụng và theo dõi việc sử dụng thuốc của họ. - Tham gia vào hoạt động tự điều trị, bao gồm cung cấp thuốc và tư vấn dùng thuốc, tự điều trị triệu chứng của các bệnh đơn giản. - Góp phần đẩy mạnh việc kê đơn phù hợp, kinh tế và việc sử dụng thuốc an toàn, hợp lý, có hiệu quả.

Bên cạnh đó cũng nêu rõ các quy định về tư vấn sử dụng thuốc cho người mua, như sau: - Người mua thuốc cần nhận được sự tư vấn đúng đắn, đảm bảo hiệu quả điều trị và phù hợp với nhu cầu, nguyện vọng; - Người bán lẻ phải xác định rõ trường hợp nào cần có tư vấn của người có chuyên môn phù hợp với loại thuốc cung cấp để tư vấn cho người mua thông tin về thuốc, giá cả và lựa chọn các thuốc không cần kê đơn; - Đối với người bệnh đòi hỏi phải có chẩn đoán của thầy thuốc mới có thể dùng thuốc, người bán lẻ cần tư vấn để bệnh nhân tới khám thầy thuốc chuyên khoa thích hợp hoặc bác sĩ điều trị [1]; 8 - Đối với những người mua thuốc chưa cần thiết phải dùng thuốc, nhân viên bán thuốc cần giải thích rõ cho họ hiểu và tự chăm sóc, tự theo dõi triệu chứng bệnh; - Đối với bệnh nhân nghèo, không đủ khả năng chi trả thì Người bán lẻ cần tư vấn lựa chọn loại thuốc có giá cả hợp lý, đảm bảo điều trị bệnh và giảm tới mức thấp nhất khả năng chi phí; - Không được tiến hành các hoạt động thông tin, quảng cáo thuốc tại nơi bán thuốc trái với quy định về thông tin quảng cáo thuốc; khuyến khích người mua coi thuốc là hàng hoá thông thường và khuyến khích người mua mua thuốc nhiều hơn cần thiết [1].2 Truyền thông giáo dục sức khỏe Việc truyền thông giáo dục sức khỏe bằng phương pháp "Thông tin, giáo dục và truyền thông” còn gọi là phương pháp IEC (Information- Education-Communication Intervention) và phương pháp tuyên truyền, trong đó phương pháp IEC là phương pháp thường dùng trong lĩnh vực y tế công cộng nhằm thay đổi hoặc củng cố các hành vi liên quan đến sức khỏe đối với đối tượng đích, giải quyết vấn đề cụ thể và trong một khoảng thời gian xác định dự đoán trước, thông qua các phương pháp truyền thông kết hợp với huấn luyện [58].