Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm về tự điều trị bệnh, mức độ bệnh, bệnh thông thường và thuốc điều trị bệnh 1.1 Khái niệm về tự điều trị bệnh, mức độ bệnh, bệnh thông thường Tự điều trị bệnh: là lựa chọn và sử dụng trị liệu bởi cá nhân để điều trị bệnh hoặc triệu chứng mà người bệnh tự nhận ra. Người bệnh tự mua thuốc mà không có chỉ định của thầy thuốc hoặc sử dụng thuốc tại nhà, sử dụng thuốc đông y, tây y hay thuốc nam theo kinh nghiệm hay theo hướng dẫn của người không có chuyên môn đều được xem là tự điều trị [25]. Mức độ bệnh: Mức độ bệnh được chia thành 3 mức độ theo đánh giá của người bệnh, tiêu chuẩn đánh giá theo phân loại của Tổ chức y tế thế giới về chức năng hoạt động hàng ngày của người bệnh.
- Bệnh nhẹ: có thể thực hiện được các chức năng hoạt động hằng ngày. - Bệnh vừa: phải nghỉ học hoặc nghỉ làm. - Bệnh nặng: phải nằm nghỉ trên giường hoặc phải nằm viện. Bệnh thông thường: Các loại bệnh thường dễ bị nhiễm hàng ngày như dị ứng, cảm lạnh, cảm cúm, buồn nôn, táo bón,…[10] 1.2 Khái niệm và phân loại về thuốc điều trị bệnh 1.1 Khái niệm về thuốc Thuốc là chất hoặc hỗn hợp các chất dùng cho người nhằm mục đích phòng bệnh, chữa bệnh, chẩn đoán bệnh hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể bao gồm thuốc thành phẩm, nguyên liệu làm thuốc, vắc xin, sinh phẩm y tế [15].
Thuốc tân dược hay thuốc đông dược hiện nay đều phải được sản xuất tại các nhà máy sản xuất thuốc đạt tiêu chuẩn GMP (Good Manufacturing Practice). Thuốc không phải là thực phẩm, vì thế người bệnh khi dùng phải 4 cẩn trọng và cần phải có sự chỉ định, hướng dẫn cách dùng thuốc đúng, đủ liều lượng của cán bộ y tế có trình độ chuyên môn phù hợp.2 Phân biệt thuốc không có đơn, thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn Thuốc không có đơn là thuốc do người dân tự mua mà không có đơn của bác sỹ (bao gồm thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn được phân loại theo quy định tại thông tư số 07/2017/TT-BYT ngày 03 tháng 5 năm 2017 quy định danh mục thuốc không kê đơn). Thuốc kê đơn là thuốc nếu sử dụng không theo đúng chỉ định của người kê đơn thì có thể nguy hiểm tới sức khỏe và tính mạng người sử dụng; khi cấp phát, bán lẻ, sử dụng cho bệnh nhân ngoại trú phải theo đơn thuốc của người có trình độ chuyên môn [2]. Thuốc không kê đơn là thuốc khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng không cần đơn thuốc của cán bộ chuyên môn, danh mục thuốc này ban hành kèm theo thông tư số 07/2017/TT-BYT ngày 03 tháng 5 năm 2017 của Bộ Y tế [2].
Danh mục thuốc không kê đơn là căn cứ để phân loại thuốc không kê đơn và thuốc kê đơn. Thuốc không kê đơn được phép cấp phát, bán và sử dụng không cần đơn thuốc. Tiêu chí lựa chọn thuốc không kê đơn là thuốc đáp ứng đồng thời các tiêu chí được lựa chọn vào danh mục thuốc không kê đơn: + Thuốc có độc tính thấp, không tạo ra các sản phẩm phân hủy có độc tính, không có những tác dụng có hại nghiêm trọng (là những tác dụng có hại gây hậu quả tử vong, nguy hiểm đến tính mạng, cần phải nhập viện để điều trị hay kéo dài thời gian điều trị, gây tàn tật nặng nề vĩnh viễn, hay sinh con dị dạng, dị tật bẩm sinh và các hậu quả tương đương,…) đã được biết hoặc khuyến cáo có tác dụng này. + Thuốc có phạm vi liều dùng rộng, an toàn cho các nhóm tuổi, ít có ảnh hưởng đến việc chẩn đoán và điều trị các bệnh cần theo dõi lâm sàng.
5 + Thuốc được chỉ định trong điều trị các bệnh thông thường và bệnh nhân có thể tự điều trị, không nhất thiết phải có sự thăm khám, tư vấn và theo dõi của thầy thuốc [2]. + Đường dùng, dạng dùng đơn giản (chủ yếu là đường uống, dùng ngoài da) với hàm lượng, nồng độ thích hợp cho việc tự điều trị. + Thuốc ít tương tác với các thuốc khác và thức ăn, đồ uống thông dụng. + Thuốc không gây tình trạng lệ thuộc.
Như vậy, theo cách phân loại như trên, những loại thuốc kê đơn thì người bán thuốc khi bán cho người bệnh phải bán theo đơn của người có chuyên môn chỉ định, ngược lại các loại thuốc không cần đơn thì người bệnh được phép mua theo nhu cầu tại các cơ sở bán lẻ thuốc [2],[7].2 Các giải pháp can thiệp về sử dụng thuốc không có đơn 1. Quản lý nhà nước về thuốc không kê đơn 1.1 Nhà nước ban hành các văn bản pháp quy Quốc hội: Thông qua Luật Dược số 105/2016/QH13 ngày 06/4/2016 cũng cho phép các cơ sở kinh doanh trong đó có siêu thị được đăng ký kinh doanh thuốc và bày bán thuốc dưới hình thức tổ chức kệ thuốc, bên cạnh đó, cũng cho phép người chịu trách nhiệm chuyên môn về dược của nhà thuốc được thay thế thuốc đã kê trong đơn thuốc bằng một thuốc khác có cùng hoạt chất, cách dùng, liều lượng khi có sự đồng ý của người mua và phải chịu trách nhiệm về việc thay đổi thuốc, điều này cho thấy chính sách nhà nước cũng khuyến khích người dân được tự do lựa chọn thuốc để chăm sóc và bảo vệ sức khỏe chính mình, đồng thời luật Dược cũng nêu rõ hành vi bị nghiêm cấm đối với các cơ sở kinh doanh dược là bán lẻ thuốc kê đơn mà không có đơn thuốc [15]. 6 Bộ Y tế ban hành thông tư số số 08/2009/TT-BYT ngày 01/7/2009, thông tư số 23/2014/TT-BYT ngày 30/6/2014 và thông tư số 07/2017/TT- BYT ngày 03 tháng 5 năm 2017 quy định “Danh mục thuốc không kê đơn” [2] nhằm tạo điều kiện cho người bệnh có thể mua thuốc không cần đơn tại các nhà thuốc để trị các bệnh nhẹ và triệu chứng thông thường mà không cần có sự thăm khám của bác sĩ. Ngoài ra, Bộ Y tế còn ban hành Quyết định số 04/2008/QĐ-BYT ngày 01/02/2008 và ban hành thông tư số 05/2016/TT- BYT ngày 29/02/2016, Thông tư số 18/2018/TT-BYT ngày 22 tháng 8 năm 2018, sửa đổi thông tư 52/2017/TT-BYT ngày 29/12/2017 quy định “Quy định về kê đơn thuốc trong điều trị ngoại trú” [3] quy định người kê đơn phải là bác sỹ hoặc y sỹ có chứng chỉ hành nghề khám chữa bệnh, vì vậy nhân viên nhà thuốc không được tự ý chẩn đoán bệnh và cắt thuốc bán đối với thuốc kê đơn và cần sự thăm khám của thầy thuốc, đồng thời cũng quy định rõ trách nhiệm các cơ sở bán lẻ thuốc chỉ được bán thuốc khi người mua có đơn theo quy định đối với các thuốc không thuộc danh mục thuốc không kê đơn.
Bên cạnh đó, để đồng bộ hóa các văn bản hướng dẫn Bộ Y tế còn ban hành Quyết định số 11/2007/QĐ-BYT ngày 24/01/2007 và Thông tư số 46/2011/TT-BYT ngày 21/12/2011 của Bộ Y tế quy định các nguyên tắc, tiêu chuẩn “Thực hành tốt nhà thuốc” và sau đó là thông tư số 02/2018/TT-BYT ngày 22 tháng 01 năm 2018, ban hành nguyên tắc, tiêu chuẩn “ Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc”. Trong đó, nêu cao vai trò tư vấn sử dụng thuốc của dược sĩ đối với người mua nhằm đảm bảo việc sử dụng thuốc hợp lý, an toàn, hiệu quả và kinh tế [1]. Tình hình quản lý thuốc không kê đơn tại các cơ sở bán lẻ thuốc Hệ thống bán lẻ thuốc phân bố đều khắp các phường, xã và tại thị trấn, thị xã, thành phố,… phục vụ tốt nhu cầu về thuốc chữa bệnh của nhân dân. 7 Tuy nhiên mật độ phân bố điểm bán lẻ thuốc tập trung nhiều ở một số phường xã, thuộc trung tâm thị trấn, thị xã, thành phố.
Hiện tại các cơ sở bán lẻ thuốc như nhà thuốc, quầy thuốc trên khắp cả nước nói chung và các huyện, thị ở An Giang nói riêng đã triển khai áp dụng thông tư số 02/2018/TT-BYT ngày 22 tháng 01 năm 2018, ban hành nguyên tắc, tiêu chuẩn “ Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc” [1], cụ thể “Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc” phải đảm bảo thực hiện các nguyên tắc sau: - Đặt lợi ích của người bệnh và sức khoẻ của cộng đồng lên trên hết. - Cung cấp thuốc đảm bảo chất lượng kèm theo thông tin về thuốc, tư vấn thích hợp cho người sử dụng và theo dõi việc sử dụng thuốc của họ. - Tham gia vào hoạt động tự điều trị, bao gồm cung cấp thuốc và tư vấn dùng thuốc, tự điều trị triệu chứng của các bệnh đơn giản. - Góp phần đẩy mạnh việc kê đơn phù hợp, kinh tế và việc sử dụng thuốc an toàn, hợp lý, có hiệu quả.
Bên cạnh đó cũng nêu rõ các quy định về tư vấn sử dụng thuốc cho người mua, như sau: - Người mua thuốc cần nhận được sự tư vấn đúng đắn, đảm bảo hiệu quả điều trị và phù hợp với nhu cầu, nguyện vọng; - Người bán lẻ phải xác định rõ trường hợp nào cần có tư vấn của người có chuyên môn phù hợp với loại thuốc cung cấp để tư vấn cho người mua thông tin về thuốc, giá cả và lựa chọn các thuốc không cần kê đơn; - Đối với người bệnh đòi hỏi phải có chẩn đoán của thầy thuốc mới có thể dùng thuốc, người bán lẻ cần tư vấn để bệnh nhân tới khám thầy thuốc chuyên khoa thích hợp hoặc bác sĩ điều trị [1]; 8 - Đối với những người mua thuốc chưa cần thiết phải dùng thuốc, nhân viên bán thuốc cần giải thích rõ cho họ hiểu và tự chăm sóc, tự theo dõi triệu chứng bệnh; - Đối với bệnh nhân nghèo, không đủ khả năng chi trả thì Người bán lẻ cần tư vấn lựa chọn loại thuốc có giá cả hợp lý, đảm bảo điều trị bệnh và giảm tới mức thấp nhất khả năng chi phí; - Không được tiến hành các hoạt động thông tin, quảng cáo thuốc tại nơi bán thuốc trái với quy định về thông tin quảng cáo thuốc; khuyến khích người mua coi thuốc là hàng hoá thông thường và khuyến khích người mua mua thuốc nhiều hơn cần thiết [1].2 Truyền thông giáo dục sức khỏe Việc truyền thông giáo dục sức khỏe bằng phương pháp "Thông tin, giáo dục và truyền thông” còn gọi là phương pháp IEC (Information- Education-Communication Intervention) và phương pháp tuyên truyền, trong đó phương pháp IEC là phương pháp thường dùng trong lĩnh vực y tế công cộng nhằm thay đổi hoặc củng cố các hành vi liên quan đến sức khỏe đối với đối tượng đích, giải quyết vấn đề cụ thể và trong một khoảng thời gian xác định dự đoán trước, thông qua các phương pháp truyền thông kết hợp với huấn luyện [58].