Luận văn thạc sĩ về nấm ký sinh và tính độc của chúng đối với côn trùng hại cà phê tại Lâm Đồng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu thành phần và tính độc của nấm ký sinh một số loài côn trùng hại cà phê tại lâm đồng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Kim Chi
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đăng Hòa
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Bảo Vệ Thực Vật
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Và Tính Độc Của Nấm Ký Sinh Một Số Loài Côn Trùng Hại Cà Phê Tại Lâm Đồng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thừa Thiên Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình sản xuất cà phê trên thế giới và Việt Nam
• 1.2. Tình hình sản xuất cà phê trên thế giới
• 1.3. Tình hình sản xuất cà phê ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu và ứng dụng nấm ký sinh côn trùng
• 1.5. Tình hình nghiên cứu và ứng dụng nấm ký sinh côn trùng trên thế giới
• 1.6. Nghiên cứu và ứng dụng nấm ký sinh côn trùng ở Việt Nam
• 1.7. Tình hình nghiên cứu rệp sáp và ve sầu hại cà phê
• 1.8. Nghiên cứu về rệp sáp và ve sầu hại cà phê trên thế giới
• 1.9. Nghiên cứu về rệp sáp và ve sầu hại cà phê ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Điều tra, thu thập nguồn nấm ký sinh rệp sáp, ve sầu hại cà phê tại Lâm Đồng
• 2.7. Phân lập và định danh các nguồn nấm ký sinh rệp sáp, ve sầu hại cà phê
• 2.8. Nghiên cứu khả năng phát triển của các chủng nấm ở các nhiệt độ khác nhau
• 2.9. Nghiên cứu khả năng phát triển của các chủng nấm ở các môi trường nuôi cấy khác nhau
• 2.10. Nghiên cứu đánh giá tính độc của một số chủng nấm ký sinh côn trùng hại cà phê thu thập tại Lâm Đồng
• 2.11. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thành phần các loài nấm ký sinh rệp sáp, ve sầu hại cà phê tại Lâm Đồng
• 3.2. Đặc điểm hình thái các loài nấm ký sinh rệp sáp, ve sầu hại cà phê
• 3.3. Chủng nấm Beauveria bassiana (BVB1)
• 3.4. Chủng nấm Metarhizium anisopliae (MVB1)
• 3.5. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến sự phát triển khuẩn lạc chủng nấm Beauveria bassiana (BVB1)
• 3.6. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến sự phát triển khuẩn lạc chủng nấm Metarhizium anisopliae (MVB1)
• 3.7. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến sự phát triển khuẩn lạc chủng nấm Paecilomyces sp.
• 3.8. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến mật số bào tử của các chủng nấm sau cấy 14 ngày trên môi trường PDA
• 3.9. Khả năng phát triển của các chủng nấm trên các loại môi trường nuôi cấy khác nhau
• 3.10. Xác định môi trường thích hợp cho sinh trưởng phát triển của chủng nấm B.
• 3.11. Xác định môi trường thích hợp cho sinh trưởng phát triển của chủng nấm Metarhizium anisopliae (MVB1)
• 3.12. Xác định môi trường thích hợp cho sinh trưởng phát triển của chủng nấm Paecilomyces sp.
• 3.13. Mật số bào tử của các chủng nấm sau cấy 14 ngày trên các loại môi trường khác nhau ở 25°C
• 3.14. Tính độc của một số chủng nấm ký sinh rệp sáp và ve sầu hại cà phê thu thập tại Lâm Đồng
• 3.15. Tính độc của chủng nấm B.
• 3.16. Tính độc của chủng nấm M.
• 3.17. Tính độc của chủng nấm Paecilomyces sp.
• 3.18. So sánh tính độc của một số chủng nấm ký sinh rệp sáp, ve sầu hại cà phê trên tằm dâu và rệp sáp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nấm ký sinh và côn trùng hại cà phê

Nghiên cứu về nấm ký sinh trên côn trùng hại cà phê tại Lâm Đồng đã chỉ ra rằng nấm ký sinh đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát dịch hại. Cà phê là cây công nghiệp chủ lực tại Việt Nam, đặc biệt ở Tây Nguyên, nơi có diện tích trồng cà phê lớn nhất. Tuy nhiên, sự phát triển của rệp sáp và ve sầu đã gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho năng suất và chất lượng cà phê. Việc sử dụng các biện pháp hóa học để kiểm soát dịch hại không còn hiệu quả và gây ra nhiều vấn đề về môi trường. Do đó, việc nghiên cứu và ứng dụng nấm ký sinh như một biện pháp sinh học là cần thiết. Theo Roberts (1989), có hơn 100 chi với hơn 700 loài nấm ký sinh khác nhau có tiềm năng lớn trong quản lý dịch hại côn trùng.

II. Thành phần nấm ký sinh và tính độc

Trong nghiên cứu, 138 mẫu nấm ký sinh đã được thu thập từ rệp sáp và ve sầu tại ba vùng của Lâm Đồng. Kết quả cho thấy 120 mẫu nấm được phân loại, trong đó có 11 chủng nấm thuộc các loài như Metarhizium anisopliae, Paecilomyces sp., và Beauveria bassiana. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các chủng nấm này có khả năng phát triển tốt ở nhiệt độ từ 20-30°C. Đặc biệt, M. anisopliae có tốc độ phát triển mạnh nhất ở 25-30°C. Đánh giá tính độc của các chủng nấm cho thấy hiệu lực gây chết cao trên tằm dâu và rệp sáp khi gây nhiễm ở nồng độ 4,5x107 bào tử/ml và 4,5x108 bào tử/ml. Kết quả cho thấy Paecilomyces sp. có hiệu lực gây chết cao nhất, tiếp theo là M. anisopliae và cuối cùng là B. bassiana.

III. Ảnh hưởng của nhiệt độ và môi trường nuôi cấy

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhiệt độ và môi trường nuôi cấy có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của các chủng nấm ký sinh. Các chủng nấm phát triển tốt nhất trên môi trường PDA, trong khi môi trường MCA và CZA cho thấy sự phát triển chậm. Nghiên cứu cũng xác định rằng B. bassiana và Paecilomyces sp. phát triển tốt ở nhiệt độ 20-25°C, trong khi M. anisopliae phát triển mạnh ở 25-30°C. Điều này cho thấy việc lựa chọn môi trường nuôi cấy và điều kiện nhiệt độ là rất quan trọng trong việc tối ưu hóa sự phát triển của nấm ký sinh nhằm ứng dụng trong phòng trừ dịch hại.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này không chỉ bổ sung vào danh mục các loài nấm ký sinh tại Việt Nam mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc phát triển các chế phẩm sinh học trong phòng trừ dịch hại. Việc ứng dụng nấm ký sinh trong quản lý dịch hại côn trùng hại cà phê sẽ góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững ngành cà phê. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng nấm ký sinh như một biện pháp sinh học có thể là giải pháp hiệu quả để kiểm soát côn trùng hại cà phê, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm cà phê tại Lâm Đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cà phê là cây công nghiệp chủ lực của Việt Nam, đặc biệt tại vùng Tây Nguyên, chiếm khoảng 90% diện tích trồng cà phê cả nước và đóng góp trên 93% sản lượng xuất khẩu. Tỉnh Lâm Đồng đứng thứ hai cả nước về diện tích và sản lượng cà phê, với diện tích trồng đạt khoảng 155.000 ha và sản lượng gần 380.000 tấn nhân năm 2015. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh của rệp sáp (Pseudococcus spp.) và ve sầu (Dundubia spp.) đã gây thiệt hại nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng cà phê tại đây. Việc sử dụng thuốc hóa học để phòng trừ sâu bệnh không mang lại hiệu quả cao, đồng thời gây ô nhiễm môi trường và làm mất cân bằng sinh thái. Do đó, nghiên cứu các biện pháp sinh học, đặc biệt là ứng dụng nấm ký sinh côn trùng, được xem là hướng đi bền vững và hiệu quả.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc xác định thành phần nấm ký sinh trên các loài côn trùng hại cà phê tại Lâm Đồng, đánh giá ảnh hưởng của nhiệt độ và môi trường nuôi cấy đến sự phát triển của các chủng nấm, cũng như đánh giá tính độc của chúng đối với rệp sáp và tằm dâu. Phạm vi nghiên cứu bao gồm ba vùng trọng điểm Bảo Lộc, Bảo Lâm và Di Linh trong tỉnh Lâm Đồng, với thời gian thu thập mẫu và phân tích từ năm 2015 đến 2016. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung dữ liệu khoa học về đa dạng sinh học nấm ký sinh côn trùng tại Việt Nam mà còn góp phần phát triển các chế phẩm sinh học đặc hiệu, nâng cao hiệu quả phòng trừ sâu bệnh, bảo vệ môi trường và phát triển sản xuất cà phê bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về nấm ký sinh côn trùng, đặc biệt tập trung vào ba chi nấm chính: Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae và Paecilomyces spp. Các chi nấm này thuộc lớp nấm bất toàn Deuteromycetes, có khả năng ký sinh và gây bệnh trên nhiều loài côn trùng hại cây trồng. Lý thuyết về sinh trưởng và phát triển của nấm trong các điều kiện nhiệt độ và môi trường nuôi cấy khác nhau được áp dụng để xác định điều kiện tối ưu cho sự phát triển của từng chủng nấm. Khái niệm về tính độc (toxicity) của nấm đối với côn trùng được đánh giá thông qua các chỉ số LC50 (nồng độ gây chết 50% cá thể) và LT50 (thời gian gây chết 50% cá thể), là các chỉ số quan trọng trong đánh giá hiệu quả sinh học của các chủng nấm.

Ngoài ra, nghiên cứu còn dựa trên mô hình tương tác giữa nấm ký sinh và côn trùng ký chủ, cơ chế xâm nhập và gây bệnh của nấm qua lớp vỏ kitin của côn trùng, cũng như ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến hiệu lực gây bệnh của nấm. Các khái niệm về đa dạng sinh học, phân loại học nấm và côn trùng hại cà phê cũng được sử dụng để phân tích thành phần và đặc điểm các chủng nấm thu thập được.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ 138 mẫu nấm ký sinh trên rệp sáp và ve sầu tại ba vùng Bảo Lộc, Bảo Lâm và Di Linh, tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn 2015-2016. Trong số đó, 120 mẫu được phân loại và định danh thành 11 chủng nấm thuộc các loài Metarhizium anisopliae, Paecilomyces sp. và Beauveria bassiana. Phương pháp chọn mẫu là lấy mẫu ngẫu nhiên tại các vườn cà phê bị sâu bệnh hại, đảm bảo tính đại diện cho vùng nghiên cứu.

Phân tích sự phát triển của nấm được thực hiện bằng cách nuôi cấy các chủng trên các môi trường nhân tạo khác nhau như PDA, MEA, SDAY, MCA và CZA, đồng thời khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ từ 15 đến 35 độ C đến tốc độ phát triển khuẩn lạc và mật số bào tử sau 14 ngày. Đánh giá tính độc của các chủng nấm được tiến hành bằng phương pháp gây nhiễm trực tiếp lên tằm dâu và rệp sáp với hai nồng độ bào tử 4,5x10^7 và 4,5x10^8 bào tử/ml, theo dõi tỷ lệ chết sau 14 ngày để tính toán các chỉ số LC50 và LT50.

Phân tích số liệu sử dụng các phương pháp thống kê mô tả và so sánh trung bình, với cỡ mẫu đủ lớn để đảm bảo độ tin cậy của kết quả. Timeline nghiên cứu kéo dài khoảng 18 tháng, từ thu thập mẫu, phân lập, nuôi cấy, đánh giá tính sinh học đến phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần nấm ký sinh: Trong 120 mẫu nấm được định danh, có 11 chủng thuộc ba loài chính: Metarhizium anisopliae, Paecilomyces sp. và Beauveria bassiana. Đây là các loài nấm phổ biến và có tiềm năng cao trong phòng trừ sinh học côn trùng hại cà phê.

2. Ảnh hưởng của nhiệt độ: Các chủng nấm phát triển tốt nhất trong khoảng nhiệt độ 20-30°C. Chủng M. anisopliae (MVB1) có tốc độ phát triển mạnh nhất ở 25-30°C, Paecilomyces sp. (PVB1) phát triển tốt ở 20-25°C, trong khi ở 15°C và 35°C, sự phát triển của các chủng nấm đều chậm lại đáng kể.

3. Ảnh hưởng của môi trường nuôi cấy: Môi trường PDA là môi trường thích hợp nhất cho sự phát triển của các chủng nấm, tiếp theo là MEA đối với B. bassiana và Paecilomyces sp., còn M. anisopliae phát triển mạnh nhất trên môi trường SDAY. Các môi trường MCA và CZA không phù hợp, làm giảm tốc độ phát triển khuẩn lạc.

4. Tính độc của nấm đối với tằm dâu và rệp sáp: Ở nồng độ 4,5x10^8 bào tử/ml, Paecilomyces sp. (PVB1) có hiệu lực gây chết cao nhất, đạt 98,67% trên tằm dâu và 87,33% trên rệp sáp sau 14 ngày. M. anisopliae (MVB1) đạt 85,33% và 81,33%, B. bassiana (BVB1) đạt 81,33% và 77,33% tương ứng. Giá trị LC50 và LT50 cho thấy Paecilomyces sp. có độc lực mạnh nhất với LC50 là 7,08x10^6 bào tử/ml và LT50 là 3,02 ngày trên tằm dâu.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các chủng nấm ký sinh thu thập tại Lâm Đồng có khả năng phát triển và gây bệnh hiệu quả trên các đối tượng côn trùng hại cà phê trong điều kiện nhiệt độ và môi trường nuôi cấy phù hợp. Sự khác biệt về nhiệt độ tối ưu và môi trường nuôi cấy giữa các chủng nấm phản ánh đặc điểm sinh học riêng biệt, phù hợp với điều kiện sinh thái tại vùng nghiên cứu.

Hiệu lực gây chết cao của Paecilomyces sp. so với hai loài còn lại cho thấy tiềm năng ứng dụng lớn trong sản xuất chế phẩm sinh học đặc hiệu cho rệp sáp và ve sầu hại cà phê. Các chỉ số LC50 và LT50 thấp chứng tỏ khả năng gây bệnh nhanh và mạnh, phù hợp với yêu cầu phòng trừ dịch hại hiệu quả.

So sánh với các nghiên cứu trước đây trên thế giới và trong nước, kết quả này tương đồng với các báo cáo về hiệu quả của nấm Beauveria và Metarhizium trong phòng trừ sâu bệnh, đồng thời bổ sung thêm dữ liệu về Paecilomyces sp. tại Việt Nam. Việc xác định điều kiện nuôi cấy tối ưu giúp nâng cao hiệu quả sản xuất sinh khối và bào tử nấm, từ đó cải thiện chất lượng chế phẩm sinh học.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ đường kính khuẩn lạc theo nhiệt độ và môi trường, bảng so sánh tỷ lệ chết của tằm dâu và rệp sáp theo nồng độ bào tử, giúp minh họa rõ ràng hiệu quả sinh học của từng chủng nấm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển chế phẩm sinh học từ chủng Paecilomyces sp. (PVB1): Tập trung nghiên cứu quy trình sản xuất và ứng dụng chế phẩm sinh học dựa trên chủng này nhằm nâng cao hiệu quả phòng trừ rệp sáp và ve sầu hại cà phê. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, chủ thể thực hiện là các viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ sinh học.

2. Xây dựng quy trình nuôi cấy tối ưu: Áp dụng môi trường PDA và SDAY cùng nhiệt độ 25-30°C để tăng sinh khối và mật số bào tử nấm, đảm bảo chất lượng nguyên liệu cho sản xuất chế phẩm. Thời gian triển khai 1 năm, do các phòng thí nghiệm chuyên ngành thực hiện.

3. Thử nghiệm ứng dụng trên đồng ruộng: Tiến hành các thử nghiệm diện rộng tại các vùng cà phê trọng điểm của Lâm Đồng để đánh giá hiệu quả thực tế của chế phẩm sinh học, đồng thời khảo sát ảnh hưởng đến môi trường và hệ sinh thái. Thời gian 1-2 năm, phối hợp giữa viện nghiên cứu và nông dân địa phương.

4. Đào tạo và chuyển giao công nghệ: Tổ chức các khóa đào tạo kỹ thuật cho cán bộ kỹ thuật và nông dân về sử dụng chế phẩm sinh học, kỹ thuật nuôi cấy và bảo quản nấm ký sinh. Thời gian liên tục, chủ thể là các cơ quan quản lý nông nghiệp và các tổ chức đào tạo.

5. Xây dựng hệ thống lưu giữ và phục tráng chủng nấm: Thiết lập ngân hàng giống nấm ký sinh để bảo tồn và phục hồi các chủng có độc lực cao, tránh hiện tượng giảm độc tính do cấy chuyền nhiều lần. Thời gian thực hiện dài hạn, do các viện nghiên cứu chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Bảo vệ thực vật: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần nấm ký sinh, phương pháp phân lập và đánh giá tính độc, hỗ trợ nghiên cứu sâu về sinh học và ứng dụng nấm ký sinh trong phòng trừ sâu bệnh.

2. Doanh nghiệp sản xuất chế phẩm sinh học: Thông tin về các chủng nấm có hiệu lực cao và điều kiện nuôi cấy tối ưu giúp doanh nghiệp phát triển sản phẩm sinh học đặc hiệu, nâng cao chất lượng và hiệu quả kinh tế.

3. Nông dân và kỹ thuật viên trồng cà phê: Hiểu biết về các biện pháp sinh học phòng trừ rệp sáp và ve sầu, cách sử dụng chế phẩm nấm ký sinh giúp giảm thiểu sử dụng thuốc hóa học, bảo vệ môi trường và nâng cao năng suất cà phê.

4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách phát triển nông nghiệp bền vững, khuyến khích ứng dụng công nghệ sinh học trong quản lý dịch hại, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Nấm ký sinh côn trùng là gì và vai trò của chúng trong phòng trừ sâu bệnh?
   Nấm ký sinh côn trùng là các loài nấm có khả năng xâm nhập và gây bệnh cho côn trùng hại cây trồng. Chúng giúp kiểm soát quần thể sâu bệnh một cách tự nhiên, giảm thiểu việc sử dụng thuốc hóa học, bảo vệ môi trường và duy trì cân bằng sinh thái.

2. Tại sao nghiên cứu nhiệt độ và môi trường nuôi cấy nấm lại quan trọng?
   Nhiệt độ và môi trường nuôi cấy ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ phát triển, mật số bào tử và độc lực của nấm. Xác định điều kiện tối ưu giúp sản xuất chế phẩm sinh học hiệu quả, đảm bảo chất lượng và khả năng gây bệnh cao khi ứng dụng thực tế.

3. Các chỉ số LC50 và LT50 có ý nghĩa gì trong đánh giá tính độc của nấm?
   LC50 là nồng độ bào tử nấm gây chết 50% cá thể côn trùng, LT50 là thời gian cần thiết để gây chết 50% cá thể ở một nồng độ nhất định. Hai chỉ số này phản ánh mức độ độc lực và tốc độ gây bệnh của nấm, giúp so sánh hiệu quả giữa các chủng.

4. Chế phẩm sinh học từ nấm ký sinh có thể thay thế hoàn toàn thuốc hóa học không?
   Chế phẩm sinh học là giải pháp bền vững và an toàn, nhưng thường cần kết hợp với các biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp để đạt hiệu quả tối ưu. Việc thay thế hoàn toàn thuốc hóa học còn phụ thuộc vào điều kiện sinh thái và mức độ dịch hại.

5. Làm thế nào để bảo quản và duy trì độc lực của các chủng nấm ký sinh?
   Bảo quản nấm trong điều kiện lạnh, tránh cấy chuyền nhiều lần và thiết lập ngân hàng giống là các biện pháp quan trọng để duy trì độc lực. Phục tráng giống định kỳ giúp tránh giảm chất lượng và hiệu quả của chế phẩm sinh học.

Kết luận

• Đã xác định được 11 chủng nấm ký sinh thuộc ba loài Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae và Paecilomyces sp. trên rệp sáp và ve sầu hại cà phê tại Lâm Đồng.
• Các chủng nấm phát triển tốt nhất ở nhiệt độ 20-30°C và môi trường PDA, MEA, SDAY, với sự khác biệt rõ rệt giữa các loài.
• Paecilomyces sp. (PVB1) có hiệu lực gây chết cao nhất trên tằm dâu và rệp sáp, với LC50 và LT50 thấp nhất, cho thấy tiềm năng ứng dụng lớn.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để phát triển chế phẩm sinh học đặc hiệu, góp phần phòng trừ sinh học sâu bệnh hại cà phê bền vững.
• Đề xuất triển khai nghiên cứu sản xuất, thử nghiệm ứng dụng và đào tạo chuyển giao công nghệ trong 2-3 năm tới nhằm nâng cao hiệu quả quản lý dịch hại cà phê tại Tây Nguyên.

Hành động tiếp theo là phối hợp giữa các viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nông dân để phát triển và ứng dụng các chế phẩm sinh học từ các chủng nấm đã tuyển chọn, góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị ngành cà phê Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình sản xuất cà phê trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình sản xuất cà phê trên thế giới Cà phê là cây lâu năm, thân gỗ nhỏ, vỏ mỏng có nhiều vết rạn nứt dọc, cao từ 3m đến 20m tùy theo từng loài và điều kiện sinh sống. Cây cà phê có đặc tính sinh trưởng theo hai chiều, chiều thẳng đứng và chiều nằm ngang.

Sinh trưởng theo chiều thẳng đứng gồm chồi đỉnh phát triển thành thân chính và các chồi mọc từ thân chính theo hướng thẳng đứng được gọi là chồi vượt. Cành cấp 1 nhỏ, yếu và có nhiều cành cấp 2 tạo với cành cấp 1 một mặt phẳng cắt ngang thân cây. Chi cà phê (Coffea) có hơn 100 loài khác nhau nhưng chỉ có một số loài như: Coffea arabica, Coffea canephora, Coffea liberica là thực sự có tầm quan trọng kinh tế và được trồng với mục đích thương mại (Đoàn Triệu Nhạn và cs 1999; Đoàn Triệu Nhạn, 2008). Cà phê là một mặt hàng thương mại quan trọng trên thị trường thế giới, là một trong những cây trồng có vị trí vững chắc trong sản xuất, chế biến, xuất khẩu đem lại giá trị kinh tế cao cho các nước sản xuất và xuất khẩu cà phê cùng với nhiều sản phẩm nông nghiệp.

Nếu so sánh với những mặt hàng được buôn bán nhiều nhất thì mặt hàng cà phê chỉ đứng sau sản phẩm dầu hỏa. Trên thế giới, hiện nay có trên 80 nước trồng cà phê với tổng diện tích trên 10 triệu ha và giá trị hàng hóa xuất khẩu hàng năm là trên 100 tỷ đô la. Chỉ có 50 quốc gia có sản phẩm cà phê xuất khẩu, số còn lại do sản phẩm ít chỉ để tiêu dùng ở trong nước. Nhiều nước ở Trung và Nam Mỹ cũng như ở Châu Phi đã thu nguồn ngoại tệ chủ yếu từ xuất khẩu cà phê như: Colombia, Ethiopia, Uganda, … (Vietnam Coffee – Cocoa Association (VICOFA), 2014).

Mỹ, Brazil và Đức là ba quốc gia tiêu thụ cà phê hàng đầu thế giới. Cả ba nước này tiêu thụ tổng cộng khoảng 37% sản lượng cà phê của thế giới. Tính riêng trong năm 2010 là tổng sản lượng tiêu thụ cà phê trên thế giới là khoảng 8 ngàn tấn, trong đó 1,26 ngàn tấn được tiêu thụ tại Mỹ, 1,14 ngàn tấn tại Brazil và 0,54 ngàn tấn tại Đức. Bình quân trong giai đoạn 2000 – 2010, nhu cầu tiêu thụ cà phê thế giới tăng khoảng 2%/năm.

Trong hai năm gần đây, mặc dù bị ảnh hưởng nhẹ bởi cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu khi chỉ tăng 0,9% trong năm 2009, nhu cầu tiêu thụ cà phê đã tăng trở lại 1,5% trong năm 2010. Đáng chú ý là có sự khác biệt rõ rệt về tốc độ tăng trưởng về nhu cầu tiêu thụ giữa những thị trường đã phát triển và đang phát triển. Bên cạnh xu hướng tăng trưởng chậm và ổn định của các thị trường truyền thống thì các thị trường mới nổi như Brazil, Trung Quốc, Việt Nam, Indonesia và Philippines lại có được tốc độ tăng trưởng nhanh đáng chú ý (Cục Xúc tiến thương mại, 2016). Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Theo thống kê của FAO, sản lượng và năng suất cà phê trên toàn thế giới trong các năm gần đây qua Bảng 1.

cho thấy: từ năm 2005 đến năm 2013 diện tích trồng cà phê trên thế giới đạt khoảng gần 11 triệu ha, diện tích cà phê toàn thế giới tăng giảm theo từng năm do quá trình tái canh cà phê. Năm 2013, diện tích cà của toàn thế giới đạt gần 10,144 triệu ha nhiều hơn so với năm 2011 (10,143 triệu ha), 2012 (10,102 triệu ha) nhưng ít hơn so với diện tích các năm 2005-2010. Năng suất và sản lượng cà phê có xu hướng tăng dần qua các năm, năm 2005 năng suất cà phê đạt 0,70 tấn/ha, tăng lên 0,80 tấn/ha trong năm 2010, đạt 0,91 tấn/ha trong năm 2012 và 0,88 tấn/ha trong năm 2013. Về sản lượng, năm 2005 sản lượng cà phê của toàn thế giới là 7,451 triệu tấn, đến năm 2010 sản lượng tăng lên đạt 8,467 triệu tấn, năm 2012 sản lượng tăng cao đạt 9,209 triệu tấn và năm 2013 sản lượng cà phê thế giới đạt 8,920 triệu tấn.

Diện tích, năng suất và sản lượng cà phê thế giới (2010 – 2013) Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (1. cho thấy: các châu lục có diện tích trồng cà phê không đều nhau, khu vực Châu Mỹ có diện tích lớn nhất đạt gần 5,4 triệu ha (chủ yếu là cà phê chè) gấp 2 lần Châu Á (cà phê chè và cà phê vối) và Châu Phi (cà phê vối). Khu vực Châu Đại Dương có điều kiện khí hậu, đất đai, địa hình không phù hợp đối với cây cà phê nên có diện tích đất trồng cà phê ít, ở Châu Âu không có diện tích đất trồng cà phê. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Tuy Châu Mỹ có diện tích trồng cà phê lớn nhất nhưng năng suất chỉ đạt 0,93 tấn/ha thấp hơn so với Châu Á là khu vực có diện tích trồng cà phê ít hơn châu Mỹ nhưng năng suất đạt cao hơn 1,11 tấn/ha.

Qua đó cho thấy rằng Châu Á là khu vực có điều kiện khí hậu, đất đai và địa hình thuận lợi cho sự sinh trưởng, phát triển của cây cà phê, đặc biệt là cà phê vối. Năng suất cà phê nhân của các Châu lục có chênh lệch nhau khá lớn, ở châu Phi năng suất chỉ đạt 0,47 tấn/ha và Châu Đại Dương năng suất chỉ đạt 0,86 tấn nhân/ha trong năm 2013. Trong năm 2013, sản lượng cà phê của Châu Mỹ đạt cao nhất (5,009 triệu tấn chiếm 56,16% tổng sản lượng cà phê thế giới) gấp 5 lần so với Châu Phi (khoảng 0,977 triệu tấn chiếm 10,96% tổng sản lượng cà phê thế giới) và gần gấp đôi so với Châu Á (2,873 triệu tấn chiếm 32,21% tổng sản lượng cà phê thế giới). Diện tích, năng suất và sản lượng cà phê trên thế giới phân theo khu vực năm 2013 Diện tích Năng suất Sản lượng STT Khu vực (1.000 tấn) 1 Châu Mỹ 5.873,47 4 Châu Đại Dương 70,28 0,86 60,12 5 Châu Âu 0,00 0,00 0,00 Tổng cộng 10.

Như vậy, hàng năm tổng sản lượng cà phê trên toàn thế giới và giá thành sản phẩm phụ thuộc rất nhiều vào sự ổn định về năng suất, sản lượng cà phê của các nước thuộc khu vực Châu Mỹ. Đây là khu vực chủ yếu trồng các giống cà phê chè, tuy nhiên các giống cà phê này có chất lượng tốt, mùi vị thơm ngon được nhiều người ưa chuộng nhưng rất mẫn cảm với một số loại bệnh nên khi dịch bệnh xảy ra sẽ ảnh hưởng rất lớn đến năng suất, sản lượng và giá cà phê trên thị trường thế giới. Chính điều này cũng là cơ hội lớn mở ra cho các nước trồng cà phê vối ở các khu vực khác trên thế giới trong đó có Việt Nam. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 Phân tích số liệu về diện tích, sản lượng và năng suất của 5 nước xuất khẩu cà phê đứng đầu thế giới năm 2013 bao gồm Brazil, Việt Nam, Indonesia, Colombia và Ấn Độ (Bảng 1.) cho thấy: Về diện tích, Brazil là nước đứng đầu thế giới với diện tích đạt gần 2,1 triệu ha chiếm 20% diện tích cà phê của thế giới, kế đến là Indonesia với gần 1,3 triệu ha chiếm 12% và hơn 70 nước khác chiếm 67% diện tích cà phê của thế giới.

Như vậy, xét về diện tích đối với 5 quốc gia đứng đầu về xuất khẩu cà phê trên thế giới nếu giảm hoặc tăng diện tích cà phê ở các quốc gia này ở những mức độ khác nhau sẽ ảnh hưởng lớn đến nguồn cung sản phẩm cà phê trên thế giới. Về năng suất, Việt Nam là nước có năng suất cà phê cao nhất thế giới đạt 2,5 tấn /ha, cao gấp 3 lần so với Colombia và Ấn Độ, cao gấp 5 lần so với Indonesia, đây chính là lý do Việt Nam có diện tích trồng cà phê nhỏ hơn so với Indonesia, Colombia nhưng đã trở thành nước có sản lượng cà phê xuất khẩu đứng thứ 2 thế giới sau Brazil, đem lại nguồn ngoại tệ lớn có ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế toàn cầu hiện nay. Nguyên nhân là do Việt Nam có điều kiện khí hậu, đất đai, địa hình thuận lợi và đầu tư thâm canh cao cho phát triển cây cà phê dẫn đến năng suất cao, tuy nhiên ngành cà phê ở Việt Nam phát triển chưa bền vững. Sản lượng cà phê của 5 nước đúng đầu thế giới không đều nhau và chia làm 2 nhóm, nhóm có sản lượng cà phê nhân cao gồm Brazil và Việt Nam, sản lượng cà phê của 2 quốc gia này đạt trên 1 triệu tấn/năm, trong đó sản lượng cà phê của Brazil cao gấp 2 lần so với sản lượng cà phê của Việt Nam.

Nhóm có sản lượng cà phê thấp hơn 1 triệu tấn bao gồm Indonesia, Ấn Độ và Colombia. Diện tích, sản lượng và năng suất cà phê của 5 quốc gia đứng đầu thế giới về xuất khẩu cà phê năm 2013 Diện tích Năng suất Sản lượng STT Quốc gia (1.240,90 0,56 698,90 4 Colombia 771,73 0,85 653,16 5 Ấn Độ 376,31 0,85 318,20 Nguồn: www. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 Theo Báo cáo thống kê của Bộ Nông nghiệp Mĩ sản lượng của 10 nước sản xuất cà phê vối đứng đầu thế giới đạt khoảng hơn 3,8 triệu tấn và chiếm khoảng 96,18% so với tổng sản lượng cà phê vối thế giới và chiếm 41,81% tổng sản lượng cà phê thế giới niên vụ 2014 – 2015, trong đó Việt Nam và Brazil là hai quốc gia có sản lượng cà phê vối đạt trên 1 triệu tấn niên vụ. Việt Nam là quốc gia có sản lượng cà phê vối lớn nhất thế giới và liên tục tăng trong những năm gần đây chiếm 37,98% sản lượng cà phê vối toàn thế giới niên vụ 2014 – 2015 (Bảng 1.

Vì vậy, Việt Nam có ảnh hưởng không nhỏ đến giá cà phê vối trên thế giới. Brazil không những là quốc gia có sản lượng cà phê chè xuất khẩu lớn nhất thế giới mà sản lượng cà phê vối của quốc gia này cũng đứng thứ 2 thế giới sau Việt Nam, sản lượng cà phê vối xuất khẩu nhiều nhất trong niên vụ 2014 – 2015 của Brazil đạt trên 1 triệu tấn chiếm 25,51% tổng sản lượng cà phê vối thế giới và chiếm 11,09% tổng sản lượng cà phê trên thế giới. Sản lượng cà phê vối của 10 quốc gia đứng đầu thế giới (2011 – 2015) (Đơn vị: 1.000 tấn) STT Quốc gia 2011/2012 2012/2013 2013/2014 2014/2015 1 Việt Nam 1.