Tiếp Xúc Ngôn Ngữ Giữa Tiếng Khmer và Tiếng Việt (Trường Hợp Tỉnh Trà Vinh)

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ Khmer Việt tại Trà Vinh là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. 264 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2010.

• Tác giả: Nguyễn Thị Huệ
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Văn Lợi
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu
• Đề tài: Tiếp Xúc Ngôn Ngữ Giữa Tiếng Khmer Với Tiếng Việt (Trường Hợp Tỉnh Trà Vinh)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ ngữ văn
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ CỦA LUẬN ÁN
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TÌNH HÌNH THỰC TẾ CỦA SỰ TXNN KHMER, VIỆT Ở TRÀ VINH
• 1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN: TXNN và các hiện tượng song ngữ, giao thoa, quy tụ trong điều kiện TXNN
• 1.1.1. Định nghĩa về TXNN
• 1.1.2. Cảnh huống ngôn ngữ
• 1.1.3. Song ngữ trong điều kiện TXNN
• 1.1.4. Hiện tượng giao thoa trong điều kiện TXNN
• 1.1.5. Hiện tượng quy tụ trong điều kiện TXNN
• 1.1.6. Kỹ thuật lốt ngôn ngữ trong nghiên cứu TXNN
• 1.2. THỰC TẾ TXNN KHMER, VIỆT Ở TRÀ VINH
• 1.2.1. Khái quát về người Khmer ở Trà Vinh
• 1.2.2. Khái quát về ngôn ngữ Khmer, Việt
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH TXNN KHMER, VIỆT
• 2.1. SỰ TIẾP XÚC GIÁN TIẾP GIỮA NGÔN NGỮ KHMER VÀ VIỆT
• 2.2. SỰ TIẾP XÚC TRỰC TIẾP GIỮA NGÔN NGỮ KHMER VÀ VIỆT
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ VIỆT, KHMER THỜI KỲ MỚI TIẾP XÚC
• 2.4. KẾT QUẢ CỦA QUÁ TRÌNH TXNN VIỆT, KHMER: SỰ VAY MƯỢN TỪ VỰNG TỪ TIẾNG KHMER SANG TIẾNG VIỆT
• 2.4.1. Từ chỉ đồ dùng
• 2.4.2. Tên các động vật
• 2.4.3. Từ chỉ địa hình thiên nhiên
• 2.4.4. Từ chỉ các đơn vị hành chính
• 2.5. KẾT QUẢ CỦA QUÁ TRÌNH TXNN VIỆT, KHMER: ĐỊA DANH GỐC KHMER
• 2.5.1. Địa danh gốc Khmer ở Nam Bộ
• 2.5.2. Địa danh gốc Khmer tại Trà Vinh
• 2.6. KẾT QUẢ TXNN KHMER, VIỆT: SỰ THAY ĐỔI TRONG TIẾNG KHMER TRÀ VINH
• 2.6.1. Hiện tượng đơn âm tiết hóa trong tiếng Khmer
• 2.6.2. Những biến đổi trong ngữ pháp tiếng Khmer Trà Vinh
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TRẠNG THÁI TXNN KHMER, VIỆT TẠI TRÀ VINH
• 3.1. TRẠNG THÁI TXNN TRONG CỘNG ĐỒNG KHMER TRÀ VINH
• 3.1.1. Thái độ đối với ngôn ngữ của người dân Khmer Trà Vinh
• 3.1.2. Lựa chọn ngôn ngữ trong đời sống của người dân Khmer
• 3.2. TRẠNG THÁI TXNN Ở CÁ THỂ SONG NGỮ KHMER - VIỆT TẠI TRÀ VINH
• 3.2.1. Khả năng tri nhận và phát âm thanh điệu Việt của các cá thể song ngữ Khmer- Việt tại Trà Vinh
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GDSN Ở VÙNG ĐỒNG BÀO KHMER TRÀ VINH
• 4.1. Các loại hình GDSN
• 4.2. Công tác GDSN ở vùng đồng bào Khmer Trà Vinh
• 4.2.1. Phương thức tổ chức giảng dạy song ngữ Việt-Khmer vùng ĐBSCL
• 4.2.2. Thực trạng việc dạy và học tiếng Khmer tại Trà Vinh
• 4.3. MỘT VÀI KIẾN NGHỊ ĐỐI VỚI VIỆC GDSN KHMER-VIỆT TẠI TRÀ VINH
• 4.3.1. Vai trò của tiếng mẹ đẻ trong giáo dục song ngữ
• 4.3.2. Phát triển song ngữ Khmer-Việt trong cộng đồng Khmer Trà Vinh
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC 1: BẢNG HỎI TRẮC NGHIỆM
• PHỤ LỤC 2: BẢNG ĐÁNH GIÁ MỨC SUY ĐOÁN KHI NGHE
• PHỤ LỤC 3: BẢNG HỎI KHẢO SÁT THANH THIẾU NIÊN KHMER (CÓ HỌC)
• PHỤ LỤC 4: TÊN XÃ, ẤP CỦA CÁC HUYỆN THUỘC TỈNH TRÀ VINH
• PHỤ LỤC 5: PHIẾU ĐIỀU TRA DANH NGỮ
• PHỤ LỤC 6: BẢNG TỪ GHI ÂM THANH ĐIỆU
• PHỤ LỤC 7: BẢNG CÁC TỪ CÙNG GỐC KHMER-VIỆT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tiếp Xúc Ngôn Ngữ Khmer Việt Trà Vinh

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ Khmer Việt tại Trà Vinh là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Nó xem xét sự tương tác giữa hai ngôn ngữ này trong bối cảnh địa lý, lịch sử và xã hội cụ thể. Việt Nam, với sự đa dạng về dân tộc và ngôn ngữ, là một môi trường lý tưởng để nghiên cứu các hiện tượng tiếp xúc ngôn ngữ. Vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), nơi có sự cộng cư lâu đời của người Kinh, Khmer, Hoa, Chăm, là một ví dụ điển hình. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý thuyết mà còn có giá trị ứng dụng trong việc hoạch định chính sách ngôn ngữ, đặc biệt là trong lĩnh vực giáo dục và bảo tồn văn hóa.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu ngôn ngữ địa phương Trà Vinh

Nghiên cứu ngôn ngữ địa phương Trà Vinh, đặc biệt là tiếng Khmer Nam Bộ và tiếng Việt Nam Bộ, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự hình thành và phát triển của các phương ngữ. Nó cũng cung cấp thông tin quan trọng về sự thay đổi ngôn ngữ do ảnh hưởng tiếng Việt lên tiếng Khmer và ngược lại. Nghiên cứu này có thể giúp bảo tồn và phát huy giá trị của ngôn ngữ thiểu số Trà Vinh.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu ngôn ngữ học Trà Vinh

Mục tiêu của nghiên cứu là tìm hiểu quá trình tiếp xúc ngôn ngữ Khmer Việt tại Trà Vinh, miêu tả trạng thái hiện tại của sự song ngữ Khmer Việt, và nghiên cứu vấn đề giáo dục song ngữ. Phạm vi nghiên cứu bao gồm lịch sử tiếp xúc, cảnh huống ngôn ngữ, thái độ ngôn ngữ, và các hiện tượng giao thoa ngôn ngữ. Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học khác nhau, bao gồm điều tra xã hội học, ngôn ngữ học điền dã, và phân tích so sánh đối chiếu.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Tiếp Xúc Ngôn Ngữ Khmer Việt Hiện Nay

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ Khmer Việt đối mặt với nhiều thách thức. Một trong số đó là sự phức tạp của bối cảnh ngôn ngữ, với sự tồn tại của nhiều phương ngữ và biến thể ngôn ngữ. Việc thu thập dữ liệu đáng tin cậy cũng là một khó khăn, đặc biệt là khi nghiên cứu về ngôn ngữ thiểu số Trà Vinh. Ngoài ra, cần phải xem xét các yếu tố xã hội, văn hóa và lịch sử ảnh hưởng đến sự tiếp xúc ngôn ngữ. Chính sách ngôn ngữ cũng có thể tác động đến tình hình sử dụng và phát triển của tiếng Khmer và tiếng Việt tại Trà Vinh.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu ngôn ngữ học

Việc thu thập dữ liệu về tình hình sử dụng tiếng Khmer tại Trà Vinh gặp nhiều khó khăn do sự phân tán của cộng đồng người Khmer và sự khác biệt về trình độ học vấn. Nhiều người Khmer lớn tuổi chỉ nói tiếng Khmer, trong khi giới trẻ có xu hướng sử dụng tiếng Việt nhiều hơn. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thu thập dữ liệu, bao gồm phỏng vấn, quan sát, và ghi âm.

2.2. Ảnh hưởng của chính sách ngôn ngữ đến song ngữ Khmer Việt

Chính sách ngôn ngữ có thể có tác động lớn đến sự phát triển của song ngữ Khmer Việt. Nếu chính sách ưu tiên tiếng Việt, tiếng Khmer có thể bị mai một. Ngược lại, nếu chính sách hỗ trợ giáo dục song ngữ Khmer Việt, cả hai ngôn ngữ đều có thể phát triển. Cần có một chính sách cân bằng, tôn trọng quyền ngôn ngữ của người Khmer và đồng thời tạo điều kiện để họ học tiếng Việt.

2.3. Yếu tố văn hóa và xã hội tác động đến ngôn ngữ và văn hóa Trà Vinh

Các yếu tố văn hóa và xã hội, như hôn nhân giữa người Khmer và người Kinh, sự di cư, và sự phát triển kinh tế, có thể ảnh hưởng đến sự tiếp xúc ngôn ngữ và văn hóa Khmer Trà Vinh. Cần phải xem xét các yếu tố này để hiểu rõ hơn về sự thay đổi ngôn ngữ và văn hóa trong cộng đồng người Khmer.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tiếp Xúc Ngôn Ngữ Khmer Việt Hiệu Quả

Để nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ Khmer Việt một cách hiệu quả, cần sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp so sánh đối chiếu ngôn ngữ Khmer Việt giúp xác định những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Phương pháp ngôn ngữ học xã hội giúp tìm hiểu về thái độ ngôn ngữ, sự lựa chọn ngôn ngữ, và chức năng xã hội của ngôn ngữ. Phương pháp ngôn ngữ học lịch sử giúp tái dựng lại quá trình tiếp xúc ngôn ngữ trong quá khứ. Ngoài ra, cần sử dụng các công cụ thống kê và phần mềm phân tích ngôn ngữ để xử lý dữ liệu.

3.1. So sánh đối chiếu ngữ pháp tiếng Khmer và tiếng Việt

Phương pháp so sánh đối chiếu ngữ pháp tiếng Khmer và tiếng Việt giúp xác định những điểm khác biệt về cấu trúc câu, trật tự từ, và các phạm trù ngữ pháp. Điều này có thể giúp giải thích những lỗi sai mà người học tiếng Việt mắc phải khi họ là người Khmer bản xứ, và ngược lại.

3.2. Nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội về thái độ ngôn ngữ

Nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội về thái độ ngôn ngữ giúp tìm hiểu về cách người Khmer và người Việt nhìn nhận về tiếng Khmer và tiếng Việt. Thái độ ngôn ngữ có thể ảnh hưởng đến sự lựa chọn ngôn ngữ và sự phát triển của song ngữ Khmer Việt.

3.3. Ứng dụng ngôn ngữ học lịch sử trong nghiên cứu từ vựng vay mượn

Phương pháp ngôn ngữ học lịch sử có thể được sử dụng để nghiên cứu từ vựng vay mượn Khmer Việt. Bằng cách so sánh các từ có nguồn gốc chung, các nhà nghiên cứu có thể tái dựng lại quá trình tiếp xúc ngôn ngữ và xác định hướng vay mượn.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Tiếp Xúc Ngôn Ngữ Khmer Việt Thực Tiễn

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ Khmer Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn. Nó có thể giúp cải thiện giáo dục song ngữ Khmer Việt, phát triển tài liệu giảng dạy phù hợp, và đào tạo giáo viên song ngữ. Nó cũng có thể giúp bảo tồn và phát huy giá trị của tiếng Khmer và văn hóa Khmer Trà Vinh. Ngoài ra, nó có thể cung cấp thông tin hữu ích cho việc hoạch định chính sách ngôn ngữ và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào Khmer.

4.1. Cải thiện giáo dục song ngữ Khmer Việt tại Trà Vinh

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ có thể giúp cải thiện giáo dục song ngữ Khmer Việt bằng cách cung cấp thông tin về những khó khăn mà học sinh Khmer gặp phải khi học tiếng Việt, và ngược lại. Điều này có thể giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp giảng dạy và phát triển tài liệu giảng dạy phù hợp.

4.2. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Khmer Trà Vinh

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ có thể giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Khmer Trà Vinh bằng cách ghi lại và phân tích các yếu tố văn hóa được thể hiện trong ngôn ngữ. Điều này có thể giúp nâng cao nhận thức về văn hóa Khmer và khuyến khích việc sử dụng tiếng Khmer.

4.3. Phát triển tài liệu giảng dạy song ngữ Khmer Việt hiệu quả

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ có thể giúp phát triển tài liệu giảng dạy song ngữ Khmer Việt hiệu quả bằng cách cung cấp thông tin về những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Điều này có thể giúp học sinh học tiếng Việt dễ dàng hơn và duy trì khả năng sử dụng tiếng Khmer.

V. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Xúc Ngôn Ngữ Tương Lai

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ Khmer Việt tại Trà Vinh là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc tìm hiểu sâu hơn về các hiện tượng giao thoa ngôn ngữ, chuyển mã, và quy tụ ngôn ngữ. Cần có sự hợp tác giữa các nhà ngôn ngữ học, nhà văn hóa học, và nhà giáo dục học để có một cái nhìn toàn diện về sự tiếp xúc ngôn ngữ và văn hóa trong cộng đồng người Khmer tại Trà Vinh. Nghiên cứu này có thể đóng góp vào việc xây dựng một xã hội đa văn hóa, đa ngôn ngữ hài hòa và phát triển.

5.1. Nghiên cứu sâu hơn về giao thoa và chuyển mã ngôn ngữ

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc tìm hiểu sâu hơn về các hiện tượng giao thoa ngôn ngữ và chuyển mã trong cộng đồng người Khmer tại Trà Vinh. Điều này có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách người song ngữ sử dụng hai ngôn ngữ và cách hai ngôn ngữ ảnh hưởng lẫn nhau.

5.2. Hợp tác liên ngành trong nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa

Cần có sự hợp tác giữa các nhà ngôn ngữ học, nhà văn hóa học, và nhà giáo dục học để có một cái nhìn toàn diện về sự tiếp xúc ngôn ngữ và văn hóa trong cộng đồng người Khmer tại Trà Vinh. Điều này có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa và cách chúng ảnh hưởng lẫn nhau.

5.3. Đề xuất chính sách ngôn ngữ phù hợp cho Trà Vinh

Nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ có thể cung cấp thông tin hữu ích cho việc hoạch định chính sách ngôn ngữ phù hợp cho Trà Vinh. Chính sách này nên tôn trọng quyền ngôn ngữ của người Khmer và đồng thời tạo điều kiện để họ học tiếng Việt và tham gia vào xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Tiếp xúc ngôn ngữ giữa tiếng Khmer với tiếng Việt (Trường hợp tỉnh Trà Vinh) là luận án tiến sĩ Ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu (mã số: 62.10), do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Huệ thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Nguyễn Văn Lợi, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2010.

Về tính cấp thiết, Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với 54 dân tộc anh em và khoảng 60 ngôn ngữ thuộc 5 ngữ hệ khác nhau. Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), lịch sử hình thành và phát triển gắn liền với quá trình cộng cư lâu đời giữa các tộc người Việt (Kinh), Khmer, Hoa và Chăm. Quá trình tiếp xúc văn hóa và ngôn ngữ này diễn ra liên tục qua nhiều thế kỷ. Việc nghiên cứu tiếp xúc ngôn ngữ (TXNN) có vai trò cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách ngôn ngữ dân tộc của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là việc bảo tồn tiếng mẹ đẻ, phổ biến tiếng Việt làm ngôn ngữ quốc gia và thúc đẩy giáo dục song ngữ (GDSN). Tỉnh Trà Vinh là địa bàn đặc thù với tỷ lệ đồng bào Khmer chiếm hơn 30% dân số, tạo nên một cảnh huống ngôn ngữ phong phú nhưng chưa được khảo sát toàn diện trên cả bình diện lịch đại, đồng đại, cộng đồng, cá thể và ứng dụng giáo dục.

Mục đích nghiên cứu của luận án gồm 3 nội dung chính:

• Tìm hiểu quá trình TXNN giữa Khmer và Việt ở ĐBSCL nói chung và Trà Vinh nói riêng (lịch sử cộng cư, tiếp xúc, các kết quả biến đổi do tiếp xúc).
• Miêu tả trạng thái hiện nay của sự TXNN giữa Khmer và Việt (cảnh huống ngôn ngữ, tình trạng song ngữ, chức năng xã hội, thái độ ngôn ngữ, hiện tượng giao thoa và chuyển mã ở cá thể song ngữ).
• Nghiên cứu vấn đề giáo dục song ngữ trong cộng đồng Khmer tại tỉnh Trà Vinh.

Để hiện thực hóa các mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Tìm hiểu những cơ sở lý luận và phương pháp liên quan về tiếp xúc ngôn ngữ.
2. Tìm hiểu lịch sử tiếp xúc ngôn ngữ giữa tiếng Khmer và tiếng Việt tại tỉnh Trà Vinh.
3. Phân tích và miêu tả cảnh huống song ngữ Khmer - Việt hiện nay tại Trà Vinh.
4. Khảo sát các hiện tượng chuyển mã, giao thoa của các cá thể song ngữ Khmer - Việt.
5. Khảo sát tình hình giảng dạy song ngữ hiện nay ở Trà Vinh.

Đối tượng nghiên cứu là hiện tượng TXNN giữa tiếng Khmer và tiếng Việt trên địa bàn tỉnh Trà Vinh. Phạm vi nghiên cứu bao gồm tiến trình lịch sử (lịch đại) và trạng thái hiện tại (đồng đại), khảo sát song ngữ ở cả hai cấp độ: cấp độ cộng đồng (thái độ, năng lực, phạm vi sử dụng ngôn ngữ) và cấp độ cá nhân (giao thoa ngữ âm, ngữ pháp, chuyển mã), kết hợp khảo sát thực trạng giáo dục song ngữ tại địa phương.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong bức tranh nghiên cứu lý thuyết TXNN quốc tế, luận án điểm lại các mốc phát triển quan trọng:

• Các nghiên cứu nền tảng về tiếp xúc phương ngữ, ngôn ngữ lai tạp (pidgins) và pha trộn (creoles) của H. Schuchardt và D. C. Hesseling.
• Công trình kinh điển Languages in Contact (1953) của U. Weinreich đặt nền móng cho việc phân loại song ngữ phức hợp (compound) và song ngữ kết hợp (coordinate), hiện tượng giao thoa ngôn ngữ.
• R. Appel và P. Muysken (1987) thảo luận về bản chất liên ngành của TXNN.
• F. Van Coetsem (1988, 2000) và C. Myers-Scotton (2002) với các mô hình ngữ pháp tiếp xúc, khung ngôn ngữ nền (Matrix Language Frame), phân định chuyển mã và quy tụ ngôn ngữ.
• C. A. Ferguson (1959) với khái niệm song thể ngữ (diglossia); S. G. Thomason và T. Kaufman (1988) phân biệt giao thoa tầng nền và chuyển di vay mượn; E. Haugen (1950, 1956) và I. Lehiste (1988) về hiện tượng giao thoa và chuẩn ngôn ngữ.
• Về phương pháp đánh giá thái độ ngôn ngữ, luận án tiếp thu kỹ thuật lốt ngôn ngữ (matched-guise technique) từ W. E. Lambert cùng các nghiên cứu thực nghiệm của R. Y. Bourhis, H. Giles, H. Tajfel, R. Fasold, M. Hoare, E. H. Carranza và E. B. Ryan.

Ở Việt Nam, nghiên cứu TXNN được tiếp cận qua nhiều công trình tiêu biểu:

• Bùi Khánh Thế với hàng loạt nghiên cứu về chính sách ngôn ngữ, lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ và thực tiễn song ngữ ở các tỉnh phía Nam (1979, 1993, 1996, 2005, 2006).
• Phạm Đức Dương và Hà Văn Tấn (1978, 1979, 1981, 1986, 2000, 2007) nghiên cứu nguồn gốc tiếng Việt, quan hệ cội nguồn Việt - Mường và bối cảnh Đông Nam Á qua lăng kính dân tộc học ngôn ngữ và tiếp xúc ngôn ngữ.
• Nguyễn Tài Cẩn với các nghiên cứu xác lập các lớp từ vựng gốc tiền Nam Á, tiền Môn-Khmer và Đông Môn-Khmer trong tiếng Việt.
• Hoàng Tuệ (1984, 1993) nghiên cứu về song ngữ học xã hội, phân biệt trạng thái xã hội và trạng thái tâm lý trong song ngữ bất bình đẳng.
• Các luận án và công trình gần đây của Đặng Thanh Phương (tiếp xúc Tày - Việt), Pimsen Buarapha (giao thoa ngôn ngữ), Lý Tùng Hiếu, Nguyễn Văn Huệ, Nguyễn Kiên Trường, Đinh Lư Giang, Nguyễn Ngọc San, Nguyễn Hữu Phước, Ngô Chân Lý.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên ứng dụng hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học xã hội và ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu để khảo sát toàn diện trường hợp tiếp xúc Khmer - Việt tại một địa bàn trọng điểm là tỉnh Trà Vinh, kết hợp phân tích thực nghiệm ngữ âm học bằng máy tính và khảo sát xã hội học ngôn ngữ bằng kỹ thuật lốt ngôn ngữ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án vận dụng các khái niệm nền tảng của ngôn ngữ học tiếp xúc và ngôn ngữ học xã hội:

• Tiếp xúc ngôn ngữ (TXNN): Sự tương tác giữa hai hoặc nhiều ngôn ngữ xuất phát từ điều kiện địa lý, lịch sử và xã hội, dẫn đến những biến đổi trong cấu trúc và vốn từ.
• Cảnh huống ngôn ngữ (Language situation): Tổng thể các dạng thức tồn tại ngôn ngữ (ngôn ngữ, phương ngữ, phong cách chức năng) được sử dụng bởi một cộng đồng xã hội trên một lãnh thổ xác định.
• Song ngữ (Bilingualism) và Song thể ngữ (Diglossia): Khả năng sử dụng hai ngôn ngữ ở cấp độ cá nhân hoặc cộng đồng; trạng thái phân bố chức năng bất bình đẳng giữa ngôn ngữ ưu thế xã hội cao (tiếng Việt) và ngôn ngữ ưu thế thấp hơn (tiếng Khmer).
• Giao thoa (Interference) và Chuyển di (Transfer): Hiện tượng ảnh hưởng qua lại giữa các hệ thống ngôn ngữ; phân biệt chuyển di tích cực (positive transfer) khi hai hệ thống tương đồng và chuyển di tiêu cực (negative transfer / giao thoa) khi có sự khác biệt, dẫn đến lỗi ngôn ngữ.
• Chuyển mã (Code-switching) và Vay mượn (Borrowing): Chuyển mã là sự thay thế lâm thời từ, ngữ, câu giữa hai ngôn ngữ trong lời nói; vay mượn là sự tích hợp ổn định yếu tố ngoại lai vào hệ thống ngôn ngữ nhận.
• Quy tụ ngôn ngữ (Convergence): Quá trình phát triển các đặc điểm tương đồng giữa các ngôn ngữ tiếp xúc, làm giảm bớt khoảng cách loại hình.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu

Tác giả kết hợp đồng bộ các phương pháp định tính và định lượng:

1. Phương pháp điều tra xã hội học ngôn ngữ:

   • Điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp 120 người dân tại ấp Bích Trì, xã Hòa Thuận, huyện Châu Thành (Phụ lục 1).
   • Điều tra 54 người thuộc 39 hộ gia đình tại ấp Sóc Dừa, xã Tân Hòa, huyện Tiểu Cần (Phụ lục 2).
   • Khảo sát 93 học sinh lớp 10 tại Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú tỉnh Trà Vinh (Phụ lục 3).
   • Sử dụng kỹ thuật lốt ngôn ngữ (matched-guise technique): Cho người tham gia lắng nghe các đoạn ghi âm giọng đọc chuẩn của cùng một người bằng tiếng Việt và tiếng Khmer để suy đoán các đặc tính xã hội, trình độ và tính cách của người nói, nhằm đo lường thái độ ngôn ngữ gián tiếp.

2. Phương pháp ngôn ngữ học điền dã:

   • Sưu tập, phân loại và thống kê 760 địa danh các xã, ấp, kênh, rạch, chợ tại tỉnh Trà Vinh (Phụ lục 4).
   • Ghi âm 82 đoạn giao tiếp tự nhiên hàng ngày trong gia đình và xóm ấp tại xã Lương Hòa, huyện Châu Thành để phân tích hiện tượng chuyển mã và giao thoa.
   • Phát 49 phiếu điều tra ngữ pháp chứa các danh ngữ tiếng Việt, yêu cầu người Khmer song ngữ tại các huyện Châu Thành, Tiểu Cần, Trà Cú dịch sang tiếng Khmer (Phụ lục 5).

3. Phương pháp phân tích thực nghiệm ngữ âm (Acoustic Phonetics):

   • Ghi âm 7 người Khmer song ngữ tại Trà Vinh với trình độ học vấn khác nhau, phát âm bảng từ thử gồm các âm tiết tiếng Việt mang các thanh điệu khác nhau: ma, mà, má, mả (mã), mạ, ta, tà, tá, tả (tã), tạ (Phụ lục 6).
   • Thiết bị và phần mềm sử dụng: Máy ghi âm số DAT, phần mềm Sound Forge, SA và chương trình phân tích âm học WINCECIL để đo đạc và vẽ cao độ, đường nét thanh điệu.

4. Phương pháp so sánh - đối chiếu và xử lý thống kê:

   • So sánh lịch sử - phục nguyên nhằm xác định mối quan hệ cội nguồn Nam Á / Môn-Khmer giữa tiếng Việt và tiếng Khmer.
   • Phân tích đối chiếu (contrastive analysis) cấu trúc loại hình học để chỉ ra các điểm tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ.
   • Xử lý các số liệu điều tra bảng hỏi bằng phần mềm thống kê toán học SPSS và Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tình hình thực tế của sự TXNN Khmer, Việt ở Trà Vinh

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm lý thuyết cốt lõi về tiếp xúc ngôn ngữ, song ngữ, giao thoa, chuyển mã, quy tụ và kỹ thuật lốt ngôn ngữ. Phần thực tiễn cung cấp bức tranh toàn diện về dân số, phân bố cư trú và đặc điểm ngôn ngữ của người Khmer tại Trà Vinh.

Về mặt nhân khẩu học, theo tài liệu Tổng điều tra dân số năm 2009, tỉnh Trà Vinh có 317.203 người Khmer, chiếm 31,6% tổng dân số toàn tỉnh. Sự phân bố người Khmer không đồng đều giữa các huyện:

Huyện / Thị xã	Tỷ lệ người Khmer (%)	Đặc điểm kinh tế - cư trú
Huyện Trà Cú	61,85%	Mật độ người Khmer cao nhất tỉnh, cư trú tập trung
Thị xã Trà Vinh	20.012 người	Khu vực đô thị, tỷ lệ người Khmer thành thị đạt 91%
Huyện Càng Long	6,14%	Ven đô thị, chủ yếu làm nghề mua bán thương mại
Huyện Duyên Hải	16,53%	Vùng ven biển, phát triển nghề nuôi tôm, đánh bắt thủy hải sản
Các huyện khác (Châu Thành, Tiểu Cần, Cầu Kè, Cầu Ngang)	Biến thiên từ trung bình đến cao	Sống tập trung trên các giồng cát, giồng đất

Người Khmer Trà Vinh có truyền thống cư trú thành từng phum, sóc trên các giồng đất, giồng cát cao. Đạo Phật Nam tông (Theravada) giữ vai trò trung tâm trong đời sống tinh thần; toàn tỉnh có 141 ngôi chùa với khoảng 3.500 vị sư sãi. Chùa không chỉ là trung tâm tín ngưỡng mà còn là nơi tổ chức lễ hội và dạy chữ Khmer, chữ Pali.

Về quan hệ lịch sử - cội nguồn ngôn ngữ, luận án dẫn sơ đồ phân loại ngữ hệ Nam Á (Austroasiatic) của G. Diffloth (2005). Tiếng Việt thuộc nhóm Vietic, tiếng Khmer đại diện cho nhóm Khmeric; cả hai đều thuộc khối Khmero-Vietic của phân ngành Đông Nam Á. Sự phân tách giữa Vietic và Khmeric diễn ra cách đây khoảng 4.000 năm. Tác giả thống kê nhiều lớp từ gốc chung phản ánh cội nguồn Nam Á / Môn-Khmer cổ:

• Bộ phận cơ thể: bụng (puás), cổ (co), chân (chơng / Rục: chìng), tóc (sok / Rục: usuk), xương (chho-âng / Rục: xang), thịt (sach / Rục: sech), đuôi (contui / Rục: tuôi), cẳng (keeng), mũi (chromôs / Rục: muih), mỏ (chompús), mật (promăt), ngực (ngứk)...
• Hoạt động, trạng thái: mất (băt), ực (ak), chồm hổm (chrohom), chò hõ (chho), lơ ngơ (lngơ), nài (nai), bóc (bok), đòi (đoi), cạo (cao), há (ha), đốt (đot), ngáp (sngap), bế (bây), ôm (ôp), kẹp (kiêp), đổ (đôh), cháy (chhés), xé/chẻ (cheek), búi (pul)...
• Quan hệ thân tộc: mẹ (me), chị (che / Rục: cheể "em"), ba/bố (pa / Arem: pử).

Chương 2: Quá trình TXNN Khmer, Việt

Chương 2 phân tích các giai đoạn tiếp xúc lịch sử (tiếp xúc gián tiếp qua không gian văn hóa khu vực và tiếp xúc trực tiếp qua quá trình cộng cư khai phá vùng đất Nam Bộ) và tổng kết các kết quả ngôn ngữ học:

1. Sự vay mượn từ vựng từ tiếng Khmer sang tiếng Việt: Tiếng Việt tại Nam Bộ tiếp nhận một lượng lớn từ ngữ gốc Khmer thuộc nhiều phạm trù đời sống thực tế:

   • Từ chỉ đồ dùng, sinh hoạt: cà ròn, cần xé, xà lôn, sà rông, cà om, nóp, phảng...
   • Từ chỉ động vật: cá lóc (chơ-loóc), cá trê (ch-rê), cù lần, tu hú...
   • Từ chỉ địa hình thiên nhiên: giồng, bưng, trấp, lung, vàm, cù lao...
   • Từ chỉ đơn vị hành chính và cư trú: phum, sóc, nóc...
   • Từ xưng hô, khẩu ngữ: ên (mình ên - một mình), lục tà, me, sãi...

2. Địa danh gốc Khmer tại Nam Bộ và Trà Vinh: Khảo sát 760 địa danh tại Trà Vinh cho thấy dấu ấn Khmer sâu đậm qua các phương thức chuyển hóa địa danh:

   • Giữ nguyên gốc âm Khmer hoặc phiên âm hóa: Trà Vinh (Trpeang Veng - ao dài), Trà Cú (Traku), Càng Long, Tiểu Cần, Châu Thành, Ba Động, Cầu Kè...
   • Địa danh bán dịch (nửa Hán-Việt/thuần Việt, nửa Khmer): Giồng Sóc, Rạch Phum, Bưng Lớn, Vàm Trà Cú...
   • Địa danh dịch nghĩa hoàn toàn từ tiếng Khmer sang tiếng Việt.

3. Sự biến đổi trong cấu trúc tiếng Khmer Trà Vinh: Dưới áp lực của tiếng Việt đơn lập và có thanh điệu, tiếng Khmer Trà Vinh ghi nhận các xu hướng biến đổi mạnh mẽ:

   • Hiện tượng đơn âm tiết hóa: Rút gọn các tiền âm tiết yếu, giảm thiểu tổ hợp phụ âm đầu phức tạp (chho-âng $\rightarrow$ kh’âng, promăt $\rightarrow$ p’măt).
   • Biến đổi cú pháp: Sự xuất hiện của các cấu trúc trật tự từ và hư từ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ tiếng Việt, tạo nên sự quy tụ ngữ pháp về phía tiếng Việt.

Chương 3: Trạng thái TXNN Khmer, Việt tại Trà Vinh

Chương 3 miêu tả bức tranh đồng đại của trạng thái tiếp xúc trên hai bình diện:

1. Bình diện cộng đồng (Ngôn ngữ học xã hội):

   • Năng lực ngôn ngữ: Tỷ lệ song ngữ Khmer - Việt trong cộng đồng rất cao, đặc biệt ở lứa tuổi thanh thiếu niên và người sống tại khu vực đô thị. Khả năng đọc, viết chữ Khmer truyền thống chủ yếu được duy trì qua các lớp học chữ tại chùa.
   • Lựa chọn ngôn ngữ: Tiếng Việt chiếm ưu thế tuyệt đối trong các lĩnh vực hành chính, giáo dục, thương mại đô thị và giao tiếp liên tộc người. Tiếng Khmer là ngôn ngữ nội bộ gia đình, sinh hoạt phum sóc và nghi lễ tôn giáo.
   • Thái độ ngôn ngữ: Kết quả khảo sát bằng bảng hỏi kết hợp kỹ thuật lốt ngôn ngữ cho thấy: Người dân đánh giá cao tiếng Việt về mặt chức năng công cụ (cơ hội nghề nghiệp, học vấn, hội nhập kinh tế); đồng thời duy trì thái độ tôn trọng sâu sắc và gắn bó tình cảm với tiếng Khmer như biểu tượng bản sắc tộc người. Sự suy đoán đặc điểm người nói qua giọng nghe phản ánh sự khác biệt rõ rệt theo lứa tuổi, giới tính và trình độ học vấn.

2. Bình diện cá thể (Thực nghiệm ngữ âm và phân tích lỗi):

   • Hiện tượng chuyển mã: Diễn ra thường xuyên trong giao tiếp hàng ngày của các cá thể song ngữ, đặc biệt là chèn từ ngữ chỉ khái niệm hành chính, khoa học, kỹ thuật tiếng Việt vào phát ngôn tiếng Khmer.
   • Giao thoa cấu trúc danh ngữ: Phân tích 49 phiếu điều tra cho thấy trật tự từ trong danh ngữ tiếng Khmer của người song ngữ có xu hướng sao phỏng kết cấu danh ngữ tiếng Việt.
   • Thực nghiệm âm học thanh điệu tiếng Việt: Sử dụng phần mềm WINCECIL phân tích phát âm của 7 cộng tác viên Khmer. Kết quả ghi nhận người Khmer Trà Vinh khi phát âm tiếng Việt Nam Bộ thường gặp khó khăn và có sự giao thoa ở các thanh có đường nét cao độ phức tạp (thanh ngã/hỏi gộp trong phương ngữ Nam Bộ, thanh nặng và thanh sắc), do tiếng Khmer nguyên thủy là ngôn ngữ không có thanh điệu.

Chương 4: GDSN ở vùng đồng bào Khmer Trà Vinh

Chương 4 khảo sát thực trạng công tác giáo dục song ngữ Khmer (L1) và tiếng Việt (L2) tại Trà Vinh:

• Thực trạng quy mô: Phân tích số lượng học sinh Khmer và đội ngũ giáo viên dạy chữ Khmer giai đoạn 2005 - 2009. Toàn tỉnh đã triển khai dạy tiếng Khmer tại các trường tiểu học, trường THCS, trường PTDT nội trú và hệ thống các lớp học hè tại chùa Khmer.
• Khó khăn, bất cập: Đội ngũ giáo viên dạy tiếng Khmer còn thiếu về số lượng và hạn chế về nghiệp vụ sư phạm; sách giáo khoa, tài liệu giảng dạy song ngữ chưa đồng bộ; phương pháp dạy học chủ yếu vẫn là truyền thống; sự phối hợp giữa ngành giáo dục công lập và các lớp học tại chùa còn rời rạc.
• Đề xuất mô hình "Cầu ngôn ngữ" (Hình 4.3): Sử dụng tiếng mẹ đẻ (Khmer) làm cầu nối trung gian trong các năm đầu cấp tiểu học nhằm giúp học sinh DTTS tiếp thu kiến thức văn hóa và làm quen với tiếng Việt vững chắc hơn, tránh hiện tượng sốc ngôn ngữ và bỏ học sớm.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Kiểm chứng và làm sáng tỏ việc vận dụng hệ thống lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ (cảnh huống ngôn ngữ, song ngữ bất bình đẳng, song thể ngữ, giao thoa, chuyển mã, quy tụ ngôn ngữ) vào một trường hợp cụ thể tại Việt Nam.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của việc tích hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp điều tra ngôn ngữ học xã hội định lượng (SPSS), kỹ thuật lốt ngôn ngữ gián tiếp và thực nghiệm âm học ngữ âm (WINCECIL, Sound Forge).

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú, có độ tin cậy cao về 760 địa danh Trà Vinh, các đoạn thoại tự nhiên, tư liệu âm học thanh điệu và số liệu điều tra xã hội học ngôn ngữ.
• Đưa ra căn cứ khoa học cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoạch định chính sách ngôn ngữ, chính sách dân tộc tại ĐBSCL.
• Cung cấp cơ sở thực tiễn phục vụ triển khai Chỉ thị 38 của Thủ tướng Chính phủ về việc đào tạo, bồi dưỡng tiếng Khmer cho cán bộ, công chức công tác tại vùng đồng bào dân tộc Khmer.
• Đề xuất các giải pháp khả thi nâng cao chất lượng giáo dục song ngữ Khmer - Việt tại tỉnh Trà Vinh, kết hợp hài hòa giữa hệ thống giáo dục quốc dân và hệ thống chùa Phật giáo Nam tông.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Về phạm vi địa bàn: Nghiên cứu tập trung chủ yếu trên địa bàn tỉnh Trà Vinh; các so sánh mở rộng với các tỉnh lân cận ở ĐBSCL (như Sóc Trăng, An Giang, Kiên Giang) mới dừng lại ở mức độ khái quát.
• Về xác định độ sâu lịch sử: Luận án thống kê các lớp từ tương đồng giữa tiếng Việt và tiếng Khmer, tuy nhiên việc phân định dứt khoát ranh giới thời gian giữa các lớp từ gốc Nam Á chung, gốc Môn-Khmer cổ hay từ vay mượn tiếp xúc thời kỳ sau vẫn cần thêm các công trình chuyên sâu về ngôn ngữ học lịch sử - phục nguyên.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu, Ngôn ngữ học xã hội, Việt ngữ học, Ngôn ngữ các DTTS Việt Nam và Đông Nam Á học.
• Cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên: Giảng dạy chương trình song ngữ tiếng Khmer tại vùng ĐBSCL.
• Cơ quan hoạch định chính sách: Các cơ quan làm công tác dân tộc, tôn giáo và văn hóa tại các tỉnh phía Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định mối quan hệ cội nguồn giữa tiếng Việt và tiếng Khmer như thế nào?
Dựa trên mô hình phân loại ngữ hệ Nam Á của G. Diffloth (2005), tiếng Việt (nhánh Vietic) và tiếng Khmer (nhánh Khmeric) cùng thuộc khối Khmero-Vietic thuộc ngữ hệ Nam Á, có quan hệ cội nguồn gần gũi nhưng đã chia tách khoảng 4.000 năm trước. Hai ngôn ngữ chia sẻ nhiều từ vựng cơ bản về bộ phận cơ thể, hoạt động và thân tộc.

2. Kỹ thuật lốt ngôn ngữ (matched-guise technique) được áp dụng nhằm mục đích gì trong luận án?
Kỹ thuật lốt ngôn ngữ được sử dụng như một phương pháp bổ trợ gián tiếp trong điều tra xã hội học ngôn ngữ. Bằng cách cho người tham gia nghe các đoạn ghi âm chuẩn của cùng một người đọc bằng tiếng Việt và tiếng Khmer rồi đánh giá tính cách, học vấn và địa vị của người nói, kỹ thuật này giúp bộc lộ thái độ ngôn ngữ thực tế của người dân một cách khách quan, khắc phục hiện tượng thiên lệch khi trả lời phỏng vấn trực tiếp.

3. Hiện tượng đơn âm tiết hóa trong tiếng Khmer Trà Vinh biểu hiện ra sao?
Dưới tác động của sự tiếp xúc lâu dài với tiếng Việt đơn lập, tiếng Khmer Trà Vinh có xu hướng giản lược các tiền âm tiết yếu và các tổ hợp phụ âm đầu phức tạp, chuyển dần sang cấu trúc đơn âm tiết hoặc bán đơn âm tiết.

4. Luận án đã sử dụng công cụ kỹ thuật nào để phân tích ngữ âm thực nghiệm?
Tác giả sử dụng máy ghi âm số DAT, phần mềm Sound Forge, SA và chương trình WINCECIL để đo đạc và phân tích cao độ, cường độ, đường nét âm học thanh điệu tiếng Việt do 7 cộng tác viên người Khmer phát âm.

5. Luận án đề xuất giải pháp gì cho công tác giáo dục song ngữ Khmer - Việt tại Trà Vinh?
Luận án đề xuất mô hình "Cầu ngôn ngữ" (sử dụng tiếng Khmer mẹ đẻ làm bước đệm chuyển tiếp sang tiếng Việt ở các lớp đầu cấp tiểu học), đồng thời kiến nghị chuẩn hóa đội ngũ giáo viên dạy chữ Khmer, hoàn thiện sách giáo khoa song ngữ và gắn kết chặt chẽ giữa trường học công lập với các lớp học chữ Khmer truyền thống tại chùa.

---

Kết luận

Luận án của Nguyễn Thị Huệ là công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện về hiện tượng tiếp xúc ngôn ngữ giữa tiếng Khmer và tiếng Việt tại tỉnh Trà Vinh. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết ngôn ngữ học tiếp xúc, phương pháp điều tra xã hội học ngôn ngữ và phân tích thực nghiệm âm học bằng máy tính, tác giả đã làm sáng tỏ tiến trình lịch sử, diện mạo đồng đại cũng như các quy luật biến đổi ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp của hai ngôn ngữ. Công trình đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác hoạch định chính sách ngôn ngữ dân tộc và phát triển giáo dục song ngữ tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TÌNH HÌNH THỰC TẾ CỦA SỰ TXNN KHMER, VIỆT Ở TRÀ VINH Trong các quốc gia đa dân tộc, vấn đề TXNN, với biểu hiện trực tiếp là hiện tượng đa ngữ, song ngữ đã là một đề tài thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của các nhà khoa học trong nhiều ngành như Ngôn ngữ học, Dân tộc học, Xã hội học, Tâm lý học, Giáo dục học…Trong những năm nửa cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21, vấn đề lý thuyết TXNN được tập trung thảo luận, đặc biệt sau khi công trình của U. Weinreich được xuất bản (1953). Các nghiên cứu về TXNN không chỉ tập trung khai thác các tư liệu ngôn ngữ Châu Âu, châu Phi hay châu Á nói chung mà còn phát triển mạnh cho các ngôn ngữ Đông Nam Á. Ở Việt Nam, nghiên cứu TXNN là một vấn đề quan trọng nhằm giải quyết các vấn đề căn bản như song ngữ, giao thoa và quy tụ ngôn ngữ, chính sách ngôn ngữ và những vấn đề thực tiễn giáo dục ngôn ngữ trong cộng đồng song ngữ, đa ngữ.

Từ nhiều năm nay, Bùi Khánh Thế có nhiều bài viết về chính sách ngôn ngữ, tình hình song ngữ, ngôn ngữ văn hoá các dân tộc thiểu số, chẳng hạn, "Một vài cứ liệu về song ngữ và vấn đề nghiên cứu song ngữ ở Việt Nam" (Tạp chí Ngôn ngữ, số 1/1979); "Ngôn ngữ văn hoá các dân tộc thiểu số từ góc nhìn quan hệ ngôn ngữ ở Việt Nam" (Giáo dục ngôn ngữ và sự phát triển văn hoá các dân tộc thiểu số phía Nam, 1993); "Problems of language contact in Vietnam (The main features of language change)" (Pan-Asiatic Linguistics - Proceeding of 4th ISSL, Bangkok, 1996); "Lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ và vấn đề tiếp xúc ngôn ngữ ở Việt Nam (trường hợp TP. Hồ Chí Minh)" (Tiếp xúc ngôn ngữ ở Việt Nam, 2005); "Tiếp xúc ngôn ngữ và việc vận dụng tiêu chuẩn về đặc trưng ngôn ngữ trong khi nghiên cứu các vấn đề dân tộc ở Việt Nam" (Tiếp xúc ngôn ngữ 13 ở Việt Nam, 2005); "Từ ngòi bút sắt đến chiếc máy tính và những vấn đề Tiếp xúc ngôn ngữ ở Việt Nam hiện nay" (Tạp chí Khoa học Xã hội, số 08 (96) - 2006). Ông thực sự đã và đang vun xới cho mảnh đất nghiên cứu và tiếp cận lý thuyết TXNN ở Việt Nam. Nhà nghiên cứu Phạm Đức Dương đã giải thích nguồn gốc tiếng Việt trên quan điểm của TXNN.

Các bài viết của ông tiêu biểu như : "Về ngôn ngữ Tiền-Việt Mường" (cùng với Hà Văn Tấn, Tạp chí Dân tộc học, số 1, 1978); "Về quan hệ Việt Mường - Tày Thái qua tư liệu dân tộc ngôn ngữ học" (Tạp chí Dân tộc học, số 3, 1978); "Một số vấn đề dân tộc-ngôn ngữ học ở nước ta" (Tạp chí Dân tộc học, số 4, 1978); "Về mối quan hệ nguồn gốc của các ngôn ngữ nhóm Việt Mường" (Tạp chí Ngôn ngữ, số 1, 1979); "Từ vấn đề ngôn ngữ Việt Mường góp phần tìm hiểu nguồn gốc dân tộc" (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3, 1981); "Vấn đề Proto-Việt Mường trong lịch sử Việt Nam và Đông Nam Á thời cổ đại" (Những vấn đề ngôn ngữ học về các ngôn ngữ phương Đông, 1986); Văn hoá Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á (2000); Bức tranh ngôn ngữ - văn hoá tộc người ở Việt Nam và Đông Nam Á (2007). Những năm gần đây, vấn đề TXNN được giới nghiên cứu tập trung chú ý. Đặng Thanh Phương [78] bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài: Tiếp xúc ngôn ngữ Tày - Việt ở vùng Đông Bắc Việt Nam.