Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của loài vượn siki nomascus siki delacour 1951 tại khu đề xuất bảo tồn khe nước trong quảng bình

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của loài vượn siki nomascus siki delacour 1951 tại khu đề, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Hoàng Thị Tố Như
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của loài Vượn siki Nomascus siki (Delacour, 1951) tại khu đề xuất bảo tồn Khe Nước Trong, Quảng Bình
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Quảng Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Vượn siki tại khu đề xuất bảo tồn Khe Nước Trong
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.4.3. Phương pháp xử lí số liệu nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ XÃ HỘI CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lí
• 3.1.2. Địa chất, địa hình
• 3.1.3. Thổ nhưỡng
• 3.1.4. Khí hậu thủy văn
• 3.1.5. Tài nguyên động thực vật rừng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm tiếng kêu của loài Vượn siki
• 4.1.1. Tiếng kêu của cá thể Vượn siki đực
• 4.1.2. Tiếng kêu của cá thể Vượn siki cái
• 4.1.3. Độ dài tiếng kêu của loài Vượn siki tại khu đề xuất BTTN Khe Nước Trong
• 4.1.4. Thời gian loài Vượn siki thường phát ra tiếng kêu trong ngày
• 4.2. Đặc điểm phân bố của loài Vượn siki (Nomascus siki) tại khu đề xuất BTTN Khe Nước Trong
• 4.3. Đề xuất một số biện pháp quản lý, bảo tồn loài Vượn siki tại khu đề xuất BTTN Khe Nước Trong
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tiếng kêu vượn siki tại Quảng Bình

Nghiên cứu tiếng kêu và phân bố của loài vượn siki (Nomascus siki) tại Quảng Bình là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn động vật hoang dã. Vượn siki là một trong những loài linh trưởng quý hiếm, có giá trị sinh học cao. Việc hiểu rõ về tiếng kêu và phân bố của chúng sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn. Khu vực Quảng Bình, với hệ sinh thái phong phú, là nơi lý tưởng để thực hiện nghiên cứu này.

1.1. Đặc điểm sinh học của vượn siki tại Quảng Bình

Vượn siki có đặc điểm hình thái và sinh thái độc đáo. Chúng thường sống trong rừng nhiệt đới ẩm, ưa thích các khu vực có độ cao từ 30-100m. Đặc biệt, tiếng kêu của vượn siki rất đặc trưng, giúp xác định lãnh thổ và thu hút bạn tình.

1.2. Tình trạng bảo tồn vượn siki tại Quảng Bình

Vượn siki hiện đang đối mặt với nhiều nguy cơ từ việc mất môi trường sống và săn bắn. Tình trạng này đòi hỏi các biện pháp bảo tồn hiệu quả để duy trì quần thể vượn siki tại khu vực này.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu vượn siki

Nghiên cứu tiếng kêu và phân bố của vượn siki tại Quảng Bình gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như môi trường sống bị suy giảm, áp lực từ con người và thiếu dữ liệu nghiên cứu là những vấn đề chính. Việc xác định chính xác vùng phân bố của loài này là rất cần thiết để có những biện pháp bảo tồn phù hợp.

2.1. Môi trường sống và sự suy giảm của vượn siki

Môi trường sống của vượn siki đang bị đe dọa bởi nạn phá rừng và phát triển kinh tế. Điều này dẫn đến sự suy giảm quần thể và làm giảm khả năng sinh sản của chúng.

2.2. Thiếu dữ liệu và nghiên cứu về vượn siki

Hiện tại, có rất ít nghiên cứu về vượn siki tại Quảng Bình. Thiếu dữ liệu về tiếng kêu và phân bố của chúng gây khó khăn trong việc xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu tiếng kêu vượn siki hiệu quả

Để nghiên cứu tiếng kêu và phân bố của vượn siki, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc sử dụng thiết bị ghi âm và phân tích âm thanh sẽ giúp thu thập dữ liệu chính xác về tiếng kêu của loài này. Ngoài ra, các phương pháp điều tra ngoại nghiệp cũng rất quan trọng để xác định vùng phân bố.

3.1. Sử dụng thiết bị ghi âm trong nghiên cứu

Thiết bị ghi âm giúp thu thập âm thanh tiếng kêu của vượn siki trong môi trường tự nhiên. Dữ liệu này sẽ được phân tích để xác định các đặc điểm âm học của loài.

3.2. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp

Phương pháp điều tra ngoại nghiệp bao gồm việc khảo sát thực địa để ghi nhận sự hiện diện của vượn siki. Điều này giúp xác định chính xác vùng phân bố và tình trạng quần thể của chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về tiếng kêu và phân bố của vượn siki tại Quảng Bình sẽ cung cấp thông tin quý giá cho công tác bảo tồn. Những dữ liệu thu thập được sẽ giúp các nhà quản lý xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả hơn. Việc bảo tồn vượn siki không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh học mà còn góp phần vào việc duy trì đa dạng sinh học tại khu vực.

4.1. Đặc điểm tiếng kêu của vượn siki

Nghiên cứu cho thấy tiếng kêu của vượn siki có nhiều đặc điểm độc đáo, phản ánh sự đa dạng trong giao tiếp của chúng. Điều này có thể giúp xác định các quần thể khác nhau trong khu vực.

4.2. Phân bố và tình trạng quần thể vượn siki

Kết quả nghiên cứu cho thấy vượn siki chủ yếu phân bố tại các khu vực rừng nguyên sinh. Tuy nhiên, tình trạng quần thể đang bị đe dọa nghiêm trọng do các yếu tố môi trường và con người.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho vượn siki

Nghiên cứu tiếng kêu và phân bố của vượn siki tại Quảng Bình mở ra nhiều triển vọng cho công tác bảo tồn. Việc hiểu rõ về loài này sẽ giúp xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả hơn. Tương lai của vượn siki phụ thuộc vào sự nỗ lực của cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ môi trường sống của chúng.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn vượn siki

Bảo tồn vượn siki không chỉ bảo vệ một loài động vật mà còn bảo vệ cả hệ sinh thái nơi chúng sống. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự đa dạng sinh học tại Việt Nam.

5.2. Các biện pháp bảo tồn cần thiết

Cần triển khai các biện pháp bảo tồn như bảo vệ môi trường sống, giáo dục cộng đồng và tăng cường giám sát các hoạt động săn bắn để bảo vệ vượn siki hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Khu vực Bắc Trung Bộ Việt Nam là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học toàn cầu, nơi lưu giữ những dải rừng nhiệt đới ẩm thường xanh trên đất thấp liền mạch hiếm hoi còn sót lại của Đông Dương. Tuy nhiên, theo các báo cáo của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Hoang dã Quốc tế (FFI), các loài linh trưởng tại Việt Nam đang đối mặt với cuộc khủng hoảng sinh tồn nghiêm trọng do mất sinh cảnh sống và áp lực săn bắn bằng súng tự chế. Trong đó, loài Vượn siki (Nomascus siki Delacour, 1951) – loài linh trưởng đặc hữu hẹp của Trung Việt Nam và Nam Lào – hiện được xếp ở cấp độ Nguy cấp (Endangered - EN A2cd) trong Sách Đỏ Thế giới (IUCN Red List), mức Nguy cấp (EN A1cd C2a) trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và thuộc Nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP (nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại).

+-------------------------------------------------------------------------+
|                        NOMASCUS SIKI CONSERVATION                       |
|  - Phân loại: Bộ Linh trưởng (Primates), Họ Vượn (Hylobatidae)          |
|  - Tình trạng: Nguy cấp (IUCN Red List EN, Sách Đỏ VN 2007)             |
|  - Pháp lý: Nhóm IB Nghị định 32/2006/NĐ-CP                             |
|  - Khu vực trọng điểm: Rừng nhiệt đới thường xanh Khe Nước Trong        |
+-------------------------------------------------------------------------+

Đặc điểm sinh học của giống Vượn mào (Nomascus) có chu kỳ sinh sản rất chậm: độ tuổi thành thục sinh dục từ 8–9 năm, thời gian mang thai kéo dài 200–214 ngày và chỉ sinh đơn thai (1 con/lứa) với cấu trúc bầy đàn gia đình nhỏ (khoảng 3 cá thể). Khi bị tác động săn bắn hoặc chia cắt sinh cảnh, khả năng phục hồi quần thể tự nhiên cực kỳ thấp.

Tại Khu đề xuất Bảo tồn Thiên nhiên (BTTN) Động Châu – Khe Nước Trong (huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình), với diện tích 19.188 ha thuộc đới sinh thái rừng tự nhiên đất thấp miền Trung, sự hiện diện của các đàn Vượn siki đã được ghi nhận nhưng dữ liệu định lượng về đặc tính âm học cá thể, nhịp sinh học tiếng kêu và bản đồ phân bố vi mô theo trạng thái rừng vẫn còn nhiều khoảng trống.

Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của loài Vượn siki Nomascus siki (Delacour, 1951) tại khu đề xuất bảo tồn Khe Nước Trong, Quảng Bình" được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp bài toán khoa học và quản lý bảo tồn trên.

Mục tiêu cụ thể của dự án:

1. Định lượng đặc trưng âm sinh học (Bioacoustics): Phân tích phổ âm thanh (spectrogram), đo lường tần số dao động (Hz) và độ dài xung âm (giây) để phân loại rõ ràng cấu trúc tiếng kêu giữa cá thể đực và cá thể cái (great call).
2. Xác định quy luật nhịp sinh học tiếng hót trong ngày: Thống kê tần suất và khung giờ phát âm thanh của loài nhằm xác định khoảng thời gian hoạt động cao điểm.
3. Mô hình hóa không gian phân bố: Định vị các đàn vượn ngoài thực địa, chồng ghép bản đồ GIS để xác định mối tương quan giữa sự phân bố của loài với các tiểu khu và trạng thái rừng lá rộng thường xanh.
4. Xây dựng giải pháp bảo tồn ứng dụng: Đề xuất các biện pháp kỹ thuật quản lý rừng, kiểm soát săn bắn và nâng cao năng lực tuần tra giám sát đa dạng sinh học tại địa bàn.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi phương pháp giám sát âm sinh học thụ động (Passive Acoustic Monitoring - PAM) được áp dụng, công tác điều tra linh trưởng tại các vườn quốc gia và khu bảo tồn chủ yếu dựa vào quan sát trực tiếp hoặc phỏng vấn cộng đồng.

Phương pháp điều tra	Ưu điểm	Nhược điểm / Hạn chế	Mức độ phù hợp với Vượn siki
Điều tra quan sát theo tuyến (Line Transect)	Định danh trực tiếp hình thái, độ tuổi và giới tính cá thể.	Địa hình rừng núi dốc (500–600m) khó tiếp cận; vượn di chuyển nhanh trên tán cao (30–100m), dễ lẩn tránh người.	Thấp (Hiệu suất bắt gặp < 15%)
Phỏng vấn xã hội học (Social Interview)	Thu thập nhanh thông tin lịch sử xuất hiện từ thợ săn và người dân bản địa.	Số liệu mang tính định tính, sai lệch tọa độ cao, phụ thuộc vào trí nhớ chủ quan.	Trung bình (Chỉ dùng định hướng khảo sát)
Giám sát âm sinh học thụ động (PAM - Bioacoustics)	Ghi âm liên tục 16h/ngày, bán kính bao phủ rộng (1.0–1.5 km), không gây xáo trộn tập tính tự nhiên của động vật.	Yêu cầu thiết bị chuyên dụng, kỹ thuật lọc nhiễu âm thanh môi trường (tiếng mưa, suối, ve sầu).	Rất cao (Phương pháp tối ưu nhất)

Phân loại yêu cầu hệ thống theo mô hình MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc): Trích xuất dải tần số cực tiểu, cực đại, trung bình; đo thời lượng tiếng kêu cá thể đực/cái; lập bản đồ phân bố các tiểu khu ghi nhận có vượn.
• Should have (Nên có): Biểu đồ biến thiên tần suất tiếng hót 24h; phân loại 2 dạng phổ âm của cá thể đực; đánh giá tương quan với trạng thái rừng giàu và trung bình.
• Could have (Có thể có): Đo lường khoảng cách giữa các xung âm liên tiếp; xây dựng thuật toán lọc nhiễu âm học tự động.
• Won't have (Chưa thực hiện): Phân tích biến dị di truyền phân tử DNA và giám sát liên tục trọn vẹn 4 mùa trong năm.

Thiết kế hệ thống

Quy trình kỹ thuật được thiết kế theo chuỗi xử lý dữ liệu khép kín từ thu nhận tín hiệu ngoại nghiệp đến mô hình hóa số liệu nội nghiệp:

flowchart TD
    A["Thiết lập trạm máy thu âm ngoài thực địa (Song Meter SM3)"] --> B["Thu dữ liệu Audio dạng sóng (.WAV)"]
    B --> C["Xử lý tín hiệu âm thanh trên phần mềm chuyên dụng (Raven 1.4 / Raven Pro)"]
    C --> D["Biến đổi Fourier nhanh (FFT) tạo biểu đồ phổ âm (Spectrogram)"]
    D --> E["Trích xuất tham số: Tần số (Hz), Thời lượng (s), Nhịp điệu"]
    E --> F["Phân loại giới tính & Đếm số lượng đàn (Acoustic Differentiation)"]
    F --> G["Nhập tọa độ trạm thu & Bán kính âm thanh (1.0 - 1.5 km) vào GIS"]
    G --> H["Biên tập Bản đồ phân bố không gian (ArcGIS / MapInfo)"]
    H --> I["Đề xuất phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt & Kế hoạch tuần tra"]

Technology Stack và Thông số Kỹ thuật:

• Phần cứng thu âm ngoại nghiệp: Máy ghi âm phổ rộng chuyên dụng Wildlife Acoustics Song Meter SM3, micro định hướng đa chiều chống nước tiêu chuẩn IP67, tần số lấy mẫu (Sampling rate) 44.1 kHz / 16-bit PCM.
• Phần mềm phân tích âm sinh học: Raven Pro v1.4 (Cornell Lab of Ornithology) tích hợp thuật toán biến đổi Fourier nhanh (Fast Fourier Transform - FFT), kích thước cửa sổ phân tích Hanning Window = 512 samples, độ phân giải tần số ~86.1 Hz, độ phân giải thời gian ~11.6 ms.
• Phần mềm hệ thống thông tin địa lý: ArcGIS 10.x & MapInfo Professional 12.0 trên nền hệ tọa độ VN-2000 và WGS-84.
• Công cụ xử lý thống kê: Microsoft Excel & R scripts chuyên dụng cho bioacoustics.

Methodology

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp tiếp cận đa tầng:

1. Khảo sát tiền trạm và phỏng vấn: Phỏng vấn cán bộ lâm trường, kiểm lâm và cộng đồng người Vân Kiều sống ven rừng để khoanh vùng các điểm nóng có khả năng xuất hiện vượn.
2. Bố trí mạng lưới trạm thu âm: Thiết lập 5 lán trại thực địa; tại mỗi điểm, bố trí cụm 3 máy ghi âm SM3 gắn trên thân cây ở các đỉnh núi hoặc sống núi dốc (độ cao trung bình 500–600m), khoảng cách giữa các máy từ 0.5–1.0 km nhằm tối ưu hóa vùng giao thoa thính giác (diện tích quét âm thanh đạt bán kính 1.0–1.5 km).
3. Chế độ vận hành thiết bị: Cài đặt ghi âm tự động liên tục từ 04h00 đến 20h00 hàng ngày; định kỳ kiểm tra nguồn pin và trích xuất dữ liệu thẻ nhớ SD theo chu kỳ 24h.

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình số hóa và phân tích phổ âm thanh được thực hiện trên hàng trăm gigabyte dữ liệu định dạng .WAV thu thập từ các tiểu khu rừng Động Châu – Khe Nước Trong.

import numpy as np
import scipy.signal as signal
import librosa

def extract_gibbon_vocal_features(audio_file_path, sample_rate=44100, n_fft=512, hop_length=256):
    """
    Thuật toán trích xuất các thông số âm học chuẩn hóa của Vượn siki
    tương đương pipeline xử lý của phần mềm Raven Pro 1.4
    """
    # 1. Tải tín hiệu âm thanh nguyên bản
    y, sr = librosa.load(audio_file_path, sr=sample_rate)
    
    # 2. Tạo phổ âm thanh (Spectrogram) thông qua STFT
    frequencies, times, Sxx = signal.spectrogram(y, fs=sr, window='hann', 
                                                 nperseg=n_fft, noverlap=n_fft - hop_length)
    
    # 3. Lọc dải tần số hoạt động của loài Nomascus (500 Hz - 3000 Hz)
    band_filter = (frequencies >= 500) & (frequencies <= 3000)
    filtered_freqs = frequencies[band_filter]
    filtered_Sxx = Sxx[band_filter, :]
    
    # 4. Trích xuất năng lượng âm thanh đỉnh (Peak Energy Detection)
    peak_indices = np.argmax(filtered_Sxx, axis=0)
    dominant_frequencies = filtered_freqs[peak_indices]
    
    # 5. Tính toán các chỉ số thống kê sinh học
    freq_min = np.min(dominant_frequencies)
    freq_max = np.max(dominant_frequencies)
    freq_mean = np.mean(dominant_frequencies)
    call_duration = times[-1] - times[0]
    
    return {
        "Frequency_Min_Hz": round(freq_min, 2),
        "Frequency_Max_Hz": round(freq_max, 2),
        "Frequency_Mean_Hz": round(freq_mean, 2),
        "Duration_Seconds": round(call_duration, 2)
    }

Testing và validation

Nghiên cứu đã tiến hành phân tích chi tiết tổng cộng 845 mẫu tiếng kêu hợp lệ ghi nhận được ngoài thực địa, bao gồm 707 tiếng kêu của cá thể đực và 138 tiếng kêu của cá thể cái.

Các thông số âm học định lượng của Vượn siki (Nomascus siki):

Giới tính / Loại tiếng kêu	Tần số thấp nhất trung bình (Hz)	Tần số cao nhất trung bình (Hz)	Giá trị Min tuyệt đối (Hz)	Giá trị Max tuyệt đối (Hz)	Thời lượng kêu trung bình (s)	Biên độ thời gian dao động (s)	Độ lệch chuẩn thời lượng (SD)
Cá thể Vượn đực (N = 707)	895.17	1350.89	508.00	2519.00	5.39	1.11 – 14.83	2.37
Cá thể Vượn cái - Great Call (N = 138)	669.70	1483.70	520.00	2950.00	5.78	2.73 – 17.63	2.37

Tần số (Hz)
3000 |                              .-. (Max Vượn cái: 2950 Hz)
2500 |               .-.           /   \
2000 |              /   \         /     \ (Max Vượn đực: 2519 Hz)
1500 |    =========+=====+=======+=======+========= (TB Cao: 1350 - 1483 Hz)
1000 |   /         \     /       \       /
 500 | -+-----------+---+---------+-----+---------- (Min: 508 - 520 Hz)
   0 +-----------------------------------------------> Thời gian (giây)
         [Tiếng kêu Vượn đực]      [Great Call Vượn cái]

Kết quả đạt được

1. Đặc trưng âm học lưỡng hình giới tính:

   • Cá thể đực: Xuất hiện 2 dạng âm phổ rõ rệt. Dạng 1 có tần số thấp, âm kéo dài về phía cuối; Dạng 2 có tần số cao hơn, các xung âm dồn dập với khoảng cách ngắt quãng ngắn.
   • Cá thể cái (Great Call): Cấu trúc âm phức tạp, bắt đầu ở dải tần thấp (650–700 Hz) rồi vút cao nhanh chóng vượt ngưỡng 2000 Hz (đạt đỉnh cực đại 2950.00 Hz) trước khi kết thúc dứt khoát. Thời gian hót trung bình của con cái dài hơn con đực (5.78 giây so với 5.39 giây).

2. Quy luật phát tiếng hót trong ngày:

   • Hoạt động phát âm tập trung chủ yếu vào buổi sáng từ 05h00 đến 08h00.
   • Đỉnh cao nhất: Khung giờ 07h00 với 321 lần kêu, chiếm 37.365% tổng tần suất trong ngày.
   • Đỉnh thứ hai: Khung giờ 05h00 (thời điểm hừng đông) với 239 lần kêu, chiếm 28.623%.
   • Buổi chiều ghi nhận tần suất rất thấp (chỉ xuất hiện rải rác khoảng 16h00 với tỷ lệ 2.635%).

3. Phân bố không gian tại Khu bảo tồn:

   • Vượn siki phân bố tập trung dày đặc tại 5 tiểu khu trọng yếu: 515, 516, 517, 532 và 535.
   • 100% các đàn ghi nhận đều định vị trong kiểu sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh giàu và rừng thường xanh trung bình trên sườn núi và đỉnh núi có độ dốc cao, nơi có thảm tán liền dải và ít bị con người xâm lấn.

---

Đổi mới và đóng góp

• Chuẩn hóa phương pháp PAM cho linh trưởng Trung Bộ: Thay thế hoàn toàn phương pháp quan trắc thủ công ước lượng bằng việc ứng dụng đồng bộ thiết bị SM3 và thuật toán phân tích phổ âm số hóa Raven 1.4.
• Xác lập bộ dữ liệu âm học định lượng gốc: Cung cấp bộ chỉ số tần số (Hz) và độ dài xung âm (s) chi tiết đầu tiên cho loài Nomascus siki tại khu vực Khe Nước Trong, đóng vai trò là mẫu chuẩn đối sánh cho các nghiên cứu tại VQG Phong Nha – Kẻ Bàng và Nakai-Nam Theun (Lào).
• Cung cấp luận cứ thành lập Khu Bảo tồn Thiên nhiên: Dữ liệu phân bố của 58 đàn vượn ghi nhận tại khu vực là bằng chứng khoa học đắt giá nhất phục vụ việc nâng cấp chính thức từ Rừng phòng hộ Động Châu – Khe Nước Trong lên Khu Bảo tồn Thiên nhiên cấp Quốc gia.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

gantt
    title Lộ trình triển khai hệ thống bảo tồn Vượn siki
    dateFormat  YYYY-MM-DD
    section Giai đoạn 1: Khảo sát
    Lắp đặt mạng lưới trạm SM3 tại 5 tiểu khu    :2026-09-01, 30d
    section Giai đoạn 2: Giám sát
    Thu thập và xử lý phổ âm thanh định kỳ        :2026-10-01, 60d
    section Giai đoạn 3: Thực thi
    Tích hợp dữ liệu vào tuần tra SMART           :2026-12-01, 45d
    section Giai đoạn 4: Cộng đồng
    Ký cam kết bảo tồn & Thu hồi súng săn         :2027-01-15, 60d

Kế hoạch hành động chi tiết:

1. Bảo vệ sinh cảnh cốt lõi: Thiết lập ranh giới vùng bảo vệ nghiêm ngặt đối với các tiểu khu 515, 516, 517, 532, 535; nghiêm cấm triệt để các hoạt động khai thác lâm sản phụ và lấy củi.
2. Chiến dịch thu hồi súng săn: Phối hợp cùng chính quyền xã Kim Thủy vận động người dân giao nộp súng săn tự chế (vũ khí gây sát thương nguy hiểm nhất đối với linh trưởng di chuyển trên tán).
3. Ứng dụng phần mềm SMART trong tuần tra: Đưa tọa độ các điểm nghe tiếng hót vào hệ thống quản lý dữ liệu tuần tra rừng SMART của lực lượng kiểm lâm địa bàn.
4. Phát triển sinh kế vùng đệm: Hỗ trợ mô hình trồng rừng gỗ lớn và giao khoán bảo vệ rừng lâu dài cho đồng bào dân tộc Vân Kiều nhằm giảm áp lực kinh tế phụ thuộc vào rừng tự nhiên.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật:
  • Tiếng ồn nền do mưa giông nhiệt đới và âm thanh của các loài côn trùng/ếch nhái vào một số khung giờ làm mờ dải phổ âm thanh, đòi hỏi công đoạn lọc thủ công tốn thời gian.
  • Số lượng máy ghi âm SM3 còn hạn chế (3 máy) nên diện tích bao phủ đồng thời chưa thể quét toàn bộ 19.188 ha trong cùng một ngày.
• Hướng nghiên cứu mở rộng:
  • Xây dựng mô hình trí tuệ nhân tạo (Deep Learning / Convolutional Neural Networks - CNN) tự động nhận diện tiếng hót của Vượn siki theo thời gian thực từ các luồng âm thanh truyền về qua mạng cảm biến không dây (Wireless Bioacoustic Sensors).
  • Nghiên cứu biến thiên âm học theo mùa sinh sản và điều kiện thời tiết trong chu kỳ nhiều năm.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Giảng viên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng / Động vật rừng: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu âm sinh học và xử lý số liệu trên phần mềm chuyên ngành.
• Kỹ sư Công nghệ & Phân tích Dữ liệu Sinh học: Framework trích xuất đặc trưng âm thanh và mô hình hóa không gian ứng dụng trong bảo tồn động vật hoang dã.
• Ban Quản lý Khu Bảo tồn & Chi cục Kiểm lâm: Cơ sở dữ liệu khoa học trực tiếp để phân bổ lực lượng tuần tra, cắm mốc ranh giới bảo tồn nghiêm ngặt.
• Các tổ chức phi chính phủ (FFI, IUCN, VietNature, WWF): Cung cấp số liệu tin cậy phục vụ các báo cáo đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học toàn cầu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật phần cứng và phần mềm để triển khai phương pháp PAM?

Cần trang bị máy thu âm phổ rộng như Song Meter SM3/SM4 (Wildlife Acoustics) hoặc AudioMoth, micro định hướng chống chịu thời tiết, phần mềm phân tích âm thanh Raven Pro (Cornell Lab) và phần mềm bản đồ ArcGIS/QGIS.

2. Bán kính thu âm hiệu dụng của thiết bị trong rừng rậm là bao nhiêu?

Trong điều kiện rừng nhiệt đới địa hình đồi núi dốc tại Khe Nước Trong, bán kính nghe rõ dao động từ 1.0 đến 1.5 km. Do đó, khoảng cách đặt các máy trên sống núi nên duy trì từ 0.5 đến 1.0 km để đảm bảo không bỏ sót tín hiệu.

3. Làm thế nào để phân biệt tiếng hót của Vượn siki với các loài vượn khác?

Tiếng hót của Vượn siki có dải tần số đỉnh đặc trưng (con đực từ 895–1350 Hz, con cái đạt tới 2950 Hz) với cấu trúc giai điệu Great Call kết thúc nhanh, khác biệt rõ rệt so với Nomascus leucogenys (phía Bắc) hay Nomascus gabriellae (phía Nam).

4. Thiết bị SM3 có thể ghi âm liên tục trong bao lâu?

Với nguồn pin chuyên dụng và thẻ nhớ dung lượng lớn (128GB–256GB), thiết bị có thể vận hành tự động liên tục từ 15 đến 30 ngày theo lịch trình lập sẵn (04h00–20h00 hàng ngày) trước khi cần thay pin.

5. Hiệu quả chi phí (ROI) của phương pháp âm sinh học so với tuần tra truyền thống?

Phương pháp PAM giúp giảm tới 60% chi phí nhân công đi lại trong rừng sâu hiểm trở, đồng thời tăng độ chính xác phát hiện quần thể lên hơn 300% so với việc chỉ quan sát bằng mắt thường.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu, chứng minh rằng công nghệ giám sát âm sinh học thụ động (PAM) kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) là giải pháp đột phá trong việc nghiên cứu và bảo tồn loài Vượn siki (Nomascus siki). Việc định lượng chính xác 845 mẫu âm thanh, phân tách 2 dạng phổ âm của con đực, cấu trúc Great Call của con cái và xác định 5 tiểu khu phân bố trọng yếu (515, 516, 517, 532, 535) đã đặt nền móng khoa học vững chắc cho công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên tại Khe Nước Trong.

Bảo vệ thành công quần thể Vượn siki không chỉ bảo tồn một loài linh trưởng quý hiếm đứng trước nguy cơ tuyệt chủng mà còn giữ gìn trọn vẹn sự toàn vẹn sinh thái của dải rừng nhiệt đới thường xanh đất thấp quý giá nhất Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Phân bố khắp Việt Nam, vƣợn đƣợc xem là họ hàng gần nhất của loài ngƣời và cũng là một chỉ số để chúng ta cân nhắc cách chung sống trong sự đa dạng đáng kể của hệ động, thực vật mà trong đó Việt Nam là một địa điểm nổi tiếng về điều này. Việt Nam là một đất nƣớc đã và đang có sự chuyển đổi chóng mặt để phát triển kinh tế do đó các loài vƣợn hiện nay đang phải trải qua một cuộc khủng hoảng. Trong vài thập kỷ qua, hiện tƣợng săn bắn và mất môi trƣờng sống đã làm vƣợn suy giảm nghiêm trọng trên khắp đất nƣớc. Ở những nơi tốt nhất, các quần thể Vƣợn còn lại cũng tồn tại với mật độ thấp hơn đáng kể so với mật độ tự nhiên, còn tại những nơi tồi tệ nhất chúng đang phải đối mặt với sự tuyệt chủng cục bộ.

Khi có sự săn bắt bằng súng tại một khu vực nào đó, vƣợn thƣờng là những loài biến mất đầu tiên mặc dù chúng không hẳn là các mục tiêu chính, tuy nhiên chúng là một phần trong những sản phẩm săn bắn khi các thợ săn có cơ hội chặt các cây là nơi cƣ trú của các loài hoang dã mà họ có thể thấy đƣợc (Rawson và cộng sự. Tốc độ sinh sản chậm ở vƣợn đồng nghĩa với việc các quần thể suy giảm nhanh chóng kể cả khi áp lực săn bắn thấp, nghĩa là các quần thể nếu có thể phục hồi thì cũng chậm chạp. Bởi vậy những gì đang xảy ra với vƣợn lại rất quan trọng đối với sự dồi dào của đa dạng sinh vật tại Việt Nam và ngày càng trở nên quan trọng hơn khi mà môi trƣờng tự nhiên đang phải chịu thêm nhiều áp lực từ các sức ép về phát triển. Hiện nay, tại Việt Nam, các nhà khoa học đã ghi nhận đƣợc sáu loài Vƣợn mào Nomascus.

Sự đa dạng về vƣợn cho thấy sự đa dạng về sinh vật của nói chung của Việt Nam. Tuy nhiên, các quần thể vƣợn ở Việt Nam đang suy giảm và đó cũng là xu hƣớng của các quần thể động vật hoang dã nói chung (Rawson và cộng sự. Theo Rawson (2011), khu phân bố của Vƣợn siki (Nomascus siki), bị cho là đã hạn hẹp hơn rất nhiều. Và không có đủ dữ liệu để đánh giá một cách định lƣợng xu hƣớng của Vƣợn siki tuy nhiên tất cả chỉ số đều cho thấy rằng săn bắn 1 đang là nguy cơ chủ yếu của sự suy giảm liên tục về số lƣợng của loài này ở Việt Nam.

Cho tới nay, giới hạn phân bố về phía Bắc của Vƣợn siki chƣa đƣợc biết rõ, có thể nằm ở gần Khu đề xuất bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Khe Nét, tỉnh Quảng Bình và KBTTN Kẻ Gỗ, tỉnh Hà Tĩnh; về phía Nam đến sông Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị (Rawson và cộng sự. Loài này đƣợc xếp ở mức Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và thuộc nhóm IB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Khu đề xuất bảo tồn thiên nhiên Khe Nƣớc Trong nằm ở miền Trung Việt Nam chứa một khu hệ động vật đa dạng, phong phú. Khu đề xuất bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Khe Nƣớc Trong nằm ở huyện Lệ Thủy, phía Tây Nam tỉnh Quảng Bình, giáp với biên giới Việt Nam - Lào và KBTTN Bắc Hƣớng Hóa, tỉnh Quảng Trị.

Khu vực này có diện tích 19.188 ha, bao gồm chủ yếu là rừng nhiệt đới thƣờng xanh nằm trong vùng sinh thái đất thấp miền Trung rộng lớn (khoảng 500.000 ha) kéo dài dọc biên giới Việt - Lào từ huyện Minh Hóa nối liền với các huyện Bố Trạch, Quảng Ninh và Lệ Thủy tỉnh Quảng Bình sang huyện Hƣớng Hóa tỉnh Quảng Trị. Đây là khu vực có diện tích rừng tự nhiên trên đất thấp liên tục lớn nhất ở Việt Nam. Đặc biệt hơn, Khu đề xuất BTTN Khe Nƣớc Trong còn bảo tồn đƣợc một diện tích lớn kiểu rừng nhiệt đới ẩm thƣờng xanh nguyên sinh trên vùng đất thấp. Sự hiện diện của Vƣợn siki trong khu vực đã đƣợc ghi nhận trong nhiều năm gần đây.

Để hiểu rõ hơn về tập tính, đặc điểm tiếng kêu, vùng phân bố của các quần thể Nomascus siki nói chung ở Việt Nam và đặc biệt ở khu đề xuất bảo tồn Khe Nƣớc Trong tại Quảng Bình từ đó cung cấp những dẫn liệu khoa học góp phần vào việc bảo tồn loài linh trƣởng quý giá này, tôi đã tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm tiếng kêu và phân bố của loài Vượn siki Nomascus siki (Delacour, 1951) tại khu đề xuất bảo tồn Khe Nước Trong, Quảng Bình” 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Phân loại học thú linh trưởng Việt Nam Cũng giống nhƣ hệ thống phân loại Linh trƣởng trên thế giới, phân loại linh trƣởng ở Việt Nam có nhiều thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các tác giả (bảng 1.1 Tổng kết phân loại thú Linh trƣởng ở Việt Nam theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2003 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Mặc dù có sự khác nhau về quan điểm, các tác giả đều cơ bản thống nhất rằng Linh trƣởng Việt Nam có 3 họ chính: họ Cu li (Loridae), họ khỉ (Cercopithecidae) và họ Vƣợn (Hylobatidae); số loài và phân loài dao động từ 24 đến 25. Trong hệ thống phân loại của Roos (2004) và Groves (2004) đã xếp một số phân loài trƣớc đây thành các loài riêng biệt và đƣa ra hệ thống phân mới cho Linh trƣởng Việt Nam. Đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trƣởng Việt Nam và đƣợc các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi (bảng 1.2 Phân loại khu hệ thú Linh trƣởng Việt Nam Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus 3 Khỉ cộc Macaca arctoides 4 Khỉ mốc Macaca assamensis 5 Khỉ đuôi lợn Macaca leonine 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis 8 Voọc xám Trachypithecus crepusculus 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc gec manh Trachypithecus germaini 11 Voọc đen má trắng Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng Trachypithecus poliocephalus 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus 15 Voọc mông trắng Trachypithecus delacouri 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea 19 Voọc mũi hếch Rhinopithecus avunculus 20 Vƣợn đen tuyền Nomascus concolor 21 Vƣợn đen Hải Nam Nomascus nasutus 22 Vƣợn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vƣợn siki Nomascus siki 24 Vƣợn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove, 2004) 4 Trong các quan điểm phân loại học Geissmann, Nguyễn Xuân Đặng (2000), Phạm Nhật (2002), hay của Roos và Grove (2004) đều cho rằng ở Việt Nam loài Nomascus gabriellae là Vƣợn má hung hay Vƣợn má vàng và chỉ có một loài phân bố chủ yếu ở Phía Nam Việt Nam.

Tuy nhiên các công trình nghiên cứu mới đây nhất của Văn Ngọc Thịnh (2010), Roos (2011) đã thống nhất xác định loài Nomascus gabriellae bao gồm hai loài khác nhau là: Vƣợn má vàng phía Bắc (Nomascus annamensis) và Vƣợn má vàng phía Nam (Nomascus gabriellae). Theo đó, ở nƣớc ta hiện nay có 6 loài Vƣợn và đều thuộc về giống Vƣợn mào (Nomascus).2 Trên thế giới Họ Vƣợn - Hylobatidae Họ Vƣợn bao gồm các loài thú cỡ nhỏ và cỡ trung bình (chiều dài cơ thể từ 38-65 cm), không có đuôi, tay dài quá đầu gối. Bộ lông cá thể đực màu đen, cá thể cái có màu vàng tƣơi hoặc vàng nhạt (Nguyễn Xuân Đặng và cộng sự, 2009). Tất cả các loài Vƣợn đều phát ra tiếng hót rất lớn vào buổi sáng sớm.

Tiếng hót của Vƣợn mang đặc trƣng giới (đực và cái). Ở hầu hết các loài, mỗi cặp đực và cái thƣờng phối hợp tiếng hót với nhau. Chức năng chủ yếu của tiếng hót để xác lập vùng lãnh thổ của mình, thu hút bạn tình và duy trì mối quan hệ gia đình (Nguyễn Xuân Đặng và cộng sự, 2009). Các nghiên cứu trƣớc đây về phân loại Vƣợn chia thành hai nhóm: Symphalangus và Hylobates.

Sự khác nhau dễ nhận thấy là nhóm Symphalangus nặng hơn và chúng có giọng hót sâu hơn, có bao cổ họng bên ngoài và màng chân giữa các ngón 2 và 3. Hiện nay các nghiên cứu về di truyền học, các đặc điểm giải phẫu xƣơng sọ và âm thanh đã phân họ Vƣợn thành các giống Symphalangus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 50, giống Nomascus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 52 giống Bunopithecus có 2n = 38 và giống Hylobates có 2n = 44 ( Geissmann và cộng sự, 2000).3 Một số đặc điểm của giống Nomascus Kích thƣớc cơ thể: những cá thể vƣợn mào hoang dã có trọng lƣợng cơ thể trung bình là 7 - 8 kg, nặng tƣơng đƣơng với trọng lƣợng của giống Bunopithecus (7kg), lớn hơn trọng lƣợng của giống Hylobates (khoảng 5kg) và nhỏ hơn trọng lƣợng của giống Symphalangus (khoảng 11kg) (Geissmann và cộng sự, 2000). Đặc điểm sọ: Trán cao và tròn, các cạnh trên ổ mắt phẳng. Số lƣợng bộ nhiễm sắc thể lƣỡng bội 2n = 52 Đặc điểm hình thái: Túm lông trên đầu dựng đứng, ở con đực phát triển hơn tạo thành một cái mào, những con cái trƣởng thành có đám lông đen trên đầu tƣơng phản với phần lông màu nhạt ở xung quanh.

Có sự lƣỡng sắc giới tính thể hiện rõ ở những cá thể trƣởng thành: con đực thƣờng có màu lông đen (có hoặc không có các mảng lông má màu sáng), cá thể cái có lông màu vàng nhạt hoặc màu vàng da cam hoặc màu be nhạt, thƣờng có mảng lông chấm màu đen, có hoặc không có đám lông bụng màu tối. Những thay đổi về màu sắc của bộ lông trong quá trình phát triển cá thể: con non sinh ra có bộ lông màu đen, gần tƣơng tự nhƣ màu của con đực trƣởng thành. Đến thời gian trƣởng thành sinh dục (khoảng 5 - 8 năm tuổi), con cái thay đổi màu lông lần thứ hai và có bộ lông màu sáng đặc trƣng của con cái trƣởng thành (Grove, 2001). Các loài trong giống Nomascus: Cũng giống nhƣ theo phân loại học về thú Linh trƣởng, các tác giả khác nhau cũng đƣa ra những quan điểm khác nhau về số lƣợng loài thuộc giống Nomascus.

Theo Geissmann và cộng sự, (2000) bao gồm 5 loài: 1. Vƣợn đen (chƣa định tên) Nomascus. Vƣợn đen tuyền (Nomascus concolor) 3. Vƣợn má trắng siki (N.

gabriellae) 6 Đến năm 2002, Phạm Nhật đã đƣa ra quan điểm tƣơng đối đồng nhất với Geissmann. Số loài thuộc giống Nomascus gồm 5 loài, chỉ khác là Vƣợn đen hải nam (Nomascus concolor ssp) đƣợc thay cho Vƣợn đen (chƣa định tên) và tên khoa học của Vƣợn đen tuyền là (Nomascus concolor concolor) thay cho (Nomascus concolor).