Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam" được nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Hương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Chu Hồng Thanh, bảo vệ năm 2016 tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật (mã số 62 38 01 01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đặt ra yêu cầu xây dựng hành lang pháp lý chuẩn xác để phát huy năng lực các lực lượng lao động xã hội, trong đó giáo dục đại học giữ vị trí cốt lõi trong việc cung ứng nhân lực trình độ cao. Việc Quốc hội thông qua Luật Viên chức năm 2010 đã đánh dấu bước chuyển quan trọng khi chính thức tách lực lượng viên chức ra khỏi phạm vi điều chỉnh chung với cán bộ, công chức, thiết lập hành lang phân định giữa hoạt động nghề nghiệp của viên chức tại đơn vị sự nghiệp công lập với hoạt động công vụ của công chức.

Tuy nhiên, quá trình triển khai áp dụng pháp luật đối với viên chức trong các trường đại học bộc lộ nhiều điểm bất cập. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh lực lượng này còn phân tán, do nhiều cơ quan ban hành ở các thời điểm khác nhau. Văn bản luật điều chỉnh chuyên biệt cho đối tượng viên chức giảng dạy đại học với các đặc thù nghề nghiệp riêng chưa được xây dựng hoàn thiện. Các vướng mắc trong tuyển dụng, sử dụng, quản lý, đánh giá và đãi ngộ tồn tại từ trước năm 2010 chưa được xử lý triệt để. Đồng thời, cơ chế thực hiện pháp luật hiện hành tạo ra khoảng cách pháp lý đáng kể giữa trường đại học công lập và trường đại học ngoài công lập mà chưa có cơ sở lý giải khoa học đồng bộ.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật đối với viên chức trong trường đại học; đối chiếu và khảo sát thực tiễn triển khai ở từng khâu, từng giai đoạn và hình thức cụ thể; từ đó xác lập hệ thống quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam.

Để hiện thực hóa mục đích trên, luận án giải quyết bốn nhiệm vụ cụ thể được đánh số theo văn bản:

  1. Một là: Tìm hiểu và phân tích tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam; tổng hợp, đánh giá các công trình khoa học đã công bố để kế thừa tri thức và xác định các vấn đề lý luận chưa được giải quyết thấu đáo hoặc phát sinh trong thực tiễn.
  2. Hai là: Xây dựng khung lý luận về thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học: khái niệm, nội dung, đặc điểm, vị trí, vai trò, tiêu chí đánh giá hiệu quả, cùng các nhân tố bảo đảm và tác động.
  3. Ba là: Phân tích, đánh giá thực trạng; chỉ ra các thành tựu, hạn chế, bất cập và làm rõ nguyên nhân của thực trạng thực hiện pháp luật về viên chức trong các trường đại học ở Việt Nam.
  4. Bốn là: Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp nhằm bảo đảm thực hiện hiệu quả pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Khuôn khổ pháp luật thực định và thực tiễn thực thi pháp luật về viên chức trong các trường đại học ở Việt Nam. Các phân tích về viên chức nói chung giữ vai trò bổ trợ và so sánh.
  • Phạm vi nội dung và chủ thể: Xét dưới góc độ luật học, luận án không nghiên cứu toàn bộ việc thực hiện pháp luật đối với người lao động trong các trường đại học ngoài công lập và các trường thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, bởi vì các nhóm đối tượng này theo quy định của pháp luật hiện hành không mang địa vị pháp lý là viên chức.
  • Phạm vi thời gian: Khảo sát tiến trình thực hiện pháp luật từ các năm 1997–1998 (giai đoạn bắt đầu đẩy mạnh đổi mới giáo dục đại học), trọng tâm là từ năm 2010 (thời điểm Luật Viên chức được ban hành) cho đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu (năm 2016).
  • Phạm vi không gian: Hệ thống các trường đại học công lập trên lãnh thổ Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu đã công bố theo ba hướng chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

  1. Các nghiên cứu về lý luận thực hiện pháp luật:

    • Giáo trình nền tảng: Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật của Học viện Công vụ Nga (2003); Giáo trình của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (2005–2007); công trình của Phạm Hồng Thái và Đinh Văn Mậu (2009); Giáo trình của Trường Đại học Luật Hà Nội (2010).
    • Công trình chuyên sâu: Cụm nghiên cứu của PGS. Nguyễn Minh Đoan về Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam (2009–2013) và Thực hiện pháp luật và văn hoá pháp lý trong đời sống xã hội.
    • Luận án tiến sĩ luật học liên quan: Luận án của Vũ Thị Hồng Vân (2014) về Thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học ở Việt Nam hiện nay; Luận án của Nguyễn Văn Linh (2015) về Thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính của cơ quan nhà nước cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay.
    • Các bài viết chuyên khảo: Bài viết của Trần Văn Tuấn (Tạp chí Tổ chức nhà nước, số 1) về triển khai Luật Viên chức; bài viết của Chu Hồng Thanh (Tạp chí Luật sư, số 05/2014) về tình trạng chồng chéo của văn bản quy phạm pháp luật.

  2. Các nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức:

    • Giai đoạn trước năm 2010: Đề tài cấp Bộ do TS. Nguyễn Minh Phương chủ nhiệm (Bộ Nội vụ, 2005) về Luận cứ khoa học phân định ngạch công chức, ngạch viên chức; đề tài của TS. Nguyễn Ngọc Vân (Bộ Nội vụ, 2007) về đào tạo bồi dưỡng cán bộ, công chức; luận án tiến sĩ của Lương Thanh Cường (2008) về chế định công vụ, công chức; các bài báo của Chu Văn Đức (2004), Thang Văn Phúc và Nguyễn Minh Phương (2005), Nguyễn Trọng Điều (2006), Phạm Hồng Thái (2009).
    • Giai đoạn từ năm 2010 trở đi: Đề tài cấp Bộ của TS. Lại Đức Vượng (Bộ Nội vụ, 2010); đề tài của TS. Hà Quang Ngọc (Bộ Nội vụ, 2011); bài viết của Văn Tất Thu (2010) và Trần Anh Tuấn (2010). Các nghiên cứu năm 2013 gồm công trình của Lê Thị Thanh về tiền lương; Thiều Huy Thuật và Phạm Thị Hồng Thắm về kỹ năng nghề nghiệp; Đinh Văn Tiến và Thái Vân Hà về đào tạo bồi dưỡng; sách chuyên khảo của nhóm tác giả Nguyễn Minh Đoan, Lê Đăng Doanh, Bùi Thị Đào (2013) về trách nhiệm pháp lý; sách của Nguyễn Hùng (2013) và Trần Đình Thắng (2013).

  3. Các nghiên cứu về giáo dục và giáo dục đại học:

    • Tư tưởng giáo dục kinh điển: Các luận điểm của Platon, J.J. Rousseau, E. Durkheim, và hệ thống tác phẩm của John Dewey (The School and Society, 1899; How We Think, 1910; Experience and Education, 1938; Democracy and Education, 1916).
    • Nghiên cứu triết lý và cải cách giáo dục trong nước: Các công bố của nhóm GS. Hoàng Tụy (2004), nhóm Trí thức Việt kiều (2005), Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (2006), Đại tướng Võ Nguyên Giáp (2007), nhóm Nguyễn Thị Bình (2008).
    • Nghiên cứu hệ thống và kinh nghiệm quốc tế: Sách của Nguyễn Quang Hưng, Trịnh Văn Chung, Vũ Thị Hương Giang (2000); tài liệu về giáo dục Singapore của Gopinathan (2005); sách Giáo dục đại học Hoa Kỳ của Lâm Quang Thiệp, D.B. Johnstone, P.G. Altbach (2006–2007); công trình về giáo dục Thái Lan của Krissanapong Kirtikara (2005); nghiên cứu về giáo dục Trung Quốc của Xie Weihe (2005); bài viết của S. Leung (Trường Đại học Hồng Kông).
    • Lý luận quản lý giáo dục và mô hình đại học: Sách của Đặng Bá Lãm, Nguyễn Cảnh Hồ, Vũ Ngọc Hải (2005); kỷ yếu Đại học Humboldt 200 năm (1810–2010) do Ngô Bảo Châu, Pierre Darriulat, Cao Huy Thuần, Hoàng Tụy, Nguyễn Xuân Xanh, Phạm Xuân Yêm chủ biên (2011); nghiên cứu của Chu Hồng Thanh (2008, 2009); luận án tiến sĩ của Đặng Thị Minh (2014) về trường đại học tư thục; các nghiên cứu của Nguyễn Hải Thập (2009), Nguyễn Thị Thu Hà (2010), Vũ Ngọc Hải (2005), Phan Minh Tiến và Phạm Thế Kiên (2013), cùng Kỷ yếu Hội thảo Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam (tháng 10/2010).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Từ việc tổng thuật, luận án chỉ rõ các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào khu vực hành chính công quyền hoặc lồng ghép viên chức chung với công chức. Trong lĩnh vực giáo dục, phần lớn tài liệu nghiên cứu dưới góc độ quản lý học hoặc chính sách tổng thể, thiếu vắng công trình pháp lý chuyên khảo phân tích hệ thống về quá trình thực hiện pháp luật đối với viên chức đại học công lập. Các vấn đề về quyền tự do học thuật, cơ chế hợp đồng làm việc, tự chủ đại học gắn với xóa bỏ cơ chế bộ chủ quản và sự bình đẳng giữa cơ sở đào tạo công lập với tư thục vẫn chưa được giải quyết thấu đáo về mặt lý luận luật học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

  • Cơ sở pháp lý nền tảng: Điều 2 Luật Viên chức năm 2010 xác định: "Viên chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật".
  • Phân loại viên chức trong trường đại học: Luận án chia viên chức trường đại học thành ba bộ phận cấu thành:
    1. Đội ngũ các nhà khoa học;
    2. Đội ngũ nhà giáo (giảng viên trực tiếp giảng dạy và nghiên cứu);
    3. Đội ngũ làm việc theo hợp đồng làm việc tại các phòng, ban, đơn vị phục vụ đào tạo và quản trị (nhân sự hành chính trong đơn vị giáo dục).
  • Đặc trưng lao động của viên chức: Mang tính chất nghề nghiệp, phục vụ nhu cầu thiết yếu phi quyền lực nhà nước, cung cấp sản phẩm phi hiện vật, tuân thủ các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và tiêu chuẩn chuyên môn nghiệp vụ.
  • Tiếp cận thực hiện pháp luật: Luận án kết hợp hai cách tiếp cận:
    • Cách tiếp cận theo hình thức pháp lý truyền thống: Gồm tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật. Luận án phân tích rõ mối quan hệ lồng chứa giữa các hình thức này.
    • Cách tiếp cận theo tiến trình hoạt động quản trị: Xem thực hiện pháp luật là chu trình tổ chức thực tiễn gồm: lập kế hoạch; phân công trách nhiệm; kiến nghị sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật; bố trí nguồn lực tài chính, tổ chức bộ máy; và phổ biến, giáo dục pháp luật.
  • Kinh nghiệm quốc tế: Khảo cứu quy chế pháp lý về viên chức giáo dục đại học của Nhật Bản, Cộng hòa Pháp và Trung Quốc nhằm đúc rút các giá trị tham chiếu cho Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể của khoa học pháp lý:

  • Phương pháp phân tích văn bản quy phạm pháp luật: Rà soát các quy định của Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992, 2013), các sắc lệnh, pháp lệnh, Luật Viên chức 2010, Luật Giáo dục, Luật Giáo dục đại học 2012 và các thông tư, nghị định hướng dẫn.
  • Phương pháp lịch sử: Phân tích sự phát triển của thuật ngữ và chế định viên chức qua các giai đoạn từ Sắc lệnh số 76/SL năm 1950, Pháp lệnh Cán bộ, công chức (1998, 2003) đến Luật Cán bộ, công chức 2008 và Luật Viên chức 2010.
  • Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu các mô hình quản lý viên chức đại học giữa Việt Nam và một số quốc gia; so sánh địa vị pháp lý giữa viên chức trường công lập và giảng viên trường tư thục.
  • Phương pháp thống kê, điều tra xã hội học: Khảo sát định lượng ý kiến của giảng viên, chuyên viên về mức độ sử dụng và nhận thức pháp luật; tổng hợp số liệu thực tế về đội ngũ giảng viên.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Chính phủ, Bộ Nội vụ, Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Báo cáo chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Báo cáo số 760/BC-BGDĐT năm 2009; số liệu thống kê năm học 2014–2015).
  • Dữ liệu khảo sát thực tế do tác giả thực hiện đối với đội ngũ giảng viên và chuyên viên tại các cơ sở giáo dục đại học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 rà soát toàn diện các tài liệu khoa học theo ba nhánh nội dung (lý luận thực hiện pháp luật; pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức; và lý luận, chính sách giáo dục đại học). Tác giả rút ra bốn nhận định tổng kết:

  • Các nghiên cứu trước đây đã làm rõ khái niệm chung nhưng chưa đặt viên chức trường đại học trong mối quan hệ gắn bó với quyền tự chủ đại học và tự do học thuật.
  • Các công trình chuyên khảo về viên chức trường đại học công lập còn thiếu vắng, chủ yếu tản mát dưới dạng bài báo, kỷ yếu hội thảo.
  • Chưa có công trình nào đánh giá một cách đầy đủ về sự lồng chứa giữa các hình thức thực hiện pháp luật trong môi trường sư phạm đại học.
  • Đặt ra yêu cầu luận án phải xây dựng khung lý luận độc lập và phân tích thực trạng thực hiện pháp luật giai đoạn 2010–2016.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học

Chương này tập trung xác lập cơ sở lý thuyết với các nội dung trọng tâm:

  • Đặc điểm của pháp luật về viên chức trường đại học: Thể chế hóa trách nhiệm của Nhà nước đối với sự nghiệp giáo dục; trực tiếp bảo vệ quyền con người và bảo đảm công bằng xã hội; gắn liền với đổi mới cơ chế tự chủ và xóa bỏ chế độ bộ chủ quản; bảo đảm sự dung hòa giữa điều chỉnh pháp luật và các quy tắc đạo đức nhà giáo.
  • Bốn hình thức thực hiện pháp luật trong trường đại học:
    • Thi hành pháp luật: Hành vi tích cực thực hiện nghĩa vụ (giữ gìn phẩm chất, hoàn thành giờ giảng, nghiên cứu khoa học, chấp hành nội quy cơ sở giáo dục).
    • Tuân thủ pháp luật: Kiềm chế không thực hiện các hành vi bị cấm (không trốn tránh nhiệm vụ, không tham gia đình công, không lợi dụng hoạt động nghề nghiệp để truyền bá quan điểm trái pháp luật; người đứng đầu không được đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật khi viên chức nữ mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi).
    • Sử dụng pháp luật: Chủ động thực hiện các quyền luật định (đăng ký thi/xét thăng hạng chức danh nghề nghiệp, hưởng chế độ đào tạo, bồi dưỡng).
    • Áp dụng pháp luật: Hoạt động mang tính quyền lực của cơ quan, người có thẩm quyền. Luận án chỉ ra ba trường hợp áp dụng pháp luật: xử lý kỷ luật đối với viên chức vi phạm; làm phát sinh/thay đổi/chấm dứt quan hệ pháp lý khi tuyển dụng, bổ nhiệm chức danh; kiểm tra, thanh tra của cơ quan quản lý cấp trên.
  • Kinh nghiệm quốc tế: Đánh giá việc phân loại công chức giáo dục tại Pháp; mô hình tự chủ tổ chức nhân sự tại các đại học quốc gia của Nhật Bản; cơ chế hợp đồng và phân cấp quản lý tại Trung Quốc; từ đó rút ra bài học về tự do học thuật và hợp đồng làm việc cho Việt Nam.

Chương 3: Thực trạng thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam

Tác giả phân tích dữ liệu thực tế việc thực hiện các quy định pháp luật từ khi Luật Viên chức năm 2010 có hiệu lực:

  • Công tác thể chế hóa: Đánh giá hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành Luật Giáo dục và Luật Viên chức; chỉ ra khoảng trống về các văn bản quy định tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp giảng viên đại học.
  • Thực tiễn tuyển dụng, sử dụng và quản lý: Phân tích quy trình tổ chức thi tuyển, xét tuyển, ký kết hợp đồng làm việc xác định thời hạn và không xác định thời hạn; công tác quy hoạch, bổ nhiệm, đánh giá và thực hiện chế độ tiền lương, phụ cấp ưu đãi nghề.
  • Mô hình quản lý nhân sự: Luận án đối chiếu sự khác biệt giữa hai mô hình qua các sơ đồ:
    • Sơ đồ 3.1: Quản lý viên chức trong hai trường Đại học Quốc gia (Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh) với tính chất tự chủ và phân cấp đặc thù.
    • Sơ đồ 3.2: Quản lý viên chức trong các trường đại học khác chịu sự chi phối chặt chẽ từ cơ quan bộ, ngành chủ quản.

Các bảng số liệu thống kê và khảo sát được luận án trình bày trong chương:

Số hiệu Tên bảng biểu trong luận án Trang Nội dung dữ liệu phản ánh
Bảng 3.1 Thống kê viên chức là giảng viên trong các trường cao đẳng, đại học năm học 2014 – 2015 86 Quy mô, cơ cấu học hàm, học vị (giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ) của lực lượng giảng viên tại các cơ sở đào tạo.
Bảng 3.2 Khảo sát giảng viên, chuyên viên sử dụng pháp luật về viên chức trong trường đại học 108 Tỷ lệ nhận thức, mức độ áp dụng và các phản hồi về rào cản khi thực hiện quyền, nghĩa vụ theo Luật Viên chức.

Ghi chú về sơ đồ trong văn bản: Luận án xây dựng hai sơ đồ quản trị gồm Sơ đồ 3.1 (mô hình phân cấp quản lý viên chức tại ĐHQG Hà Nội và ĐHQG TP. Hồ Chí Minh) và Sơ đồ 3.2 (cơ chế phân cấp quản lý viên chức trực thuộc các bộ, ngành và UBND cấp tỉnh).

  • Hạn chế và nguyên nhân: Tình trạng quy định pháp luật còn mâu thuẫn giữa luật chung và luật chuyên ngành; cơ chế tự chủ nhân sự bị giới hạn bởi biên chế và cơ chế xin – cho của cơ quan chủ quản; công tác đánh giá viên chức còn mang tính hình thức; chế độ đãi ngộ chưa tạo đủ động lực cho nghiên cứu khoa học.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 xác lập 5 quan điểm định hướng và 6 nhóm giải pháp thực hiện:

  • Năm quan điểm chỉ đạo:
    1. Phù hợp với yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đại học.
    2. Gắn với việc bảo đảm quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của cơ sở đào tạo.
    3. Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật về viên chức nói chung.
    4. Bảo đảm sự minh bạch, bình đẳng, quyền và lợi ích chính đáng, đặc biệt là quyền "tự do học thuật" của giảng viên.
    5. Tính đến đặc thù hoạt động nghề nghiệp của môi trường đại học.
  • Sáu nhóm giải pháp cụ thể:
    1. Hoàn thiện pháp luật về viên chức trong trường đại học: Xây dựng đồng bộ các tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp, hoàn thiện quy định về chế độ hợp đồng làm việc và cơ chế liên thông nhân lực.
    2. Điều chỉnh thống nhất pháp luật về viên chức giữa trường đại học công lập và tư thục: Thu hẹp khoảng cách pháp lý, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa hai khối trường.
    3. Bồi dưỡng và giáo dục nâng cao nhận thức, ý thức pháp luật: Tổ chức phổ biến các quy định về quyền, nghĩa vụ cho đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý.
    4. Xây dựng và ban hành Bộ Quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo: Chuẩn hóa các quy tắc ứng xử sư phạm và trách nhiệm nghề nghiệp.
    5. Tăng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học: Triệt để phân cấp quyền tuyển dụng, sử dụng, trả lương theo hiệu quả công việc, xóa bỏ chế độ bộ chủ quản can thiệp sâu vào nhân sự.
    6. Củng cố các hiệp hội nghề nghiệp: Phát huy vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, củng cố Hội giáo chức Việt Nam nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp và giám sát hoạt động chuyên môn.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Xác lập khái niệm khoa học: Đưa ra định nghĩa hoàn chỉnh: "Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam là hoạt động thực tiễn của các cơ quan, tổ chức, cá nhân được tiến hành theo những hình thức pháp lý nhất định, có mối liên hệ và quy định lẫn nhau trong một cơ chế phù hợp với điều kiện của từng giai đoạn lịch sử, nhằm hiện thực hóa các yêu cầu, nội dung của quy phạm pháp luật về viên chức trong trường đại học; bảo đảm nâng cao chất lượng đội ngũ viên chức trong trường đại học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục đại học trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN và xu hướng hội nhập".
  • Đổi mới hướng tiếp cận lý luận: Chứng minh rằng trong môi trường đại học, bốn hình thức thực hiện pháp luật (tuân thủ, thi hành, sử dụng, áp dụng) luôn lồng chứa lẫn nhau; trong đó áp dụng pháp luật không phải là hình thức chiếm số lượng lớn nhất mà chủ yếu định hướng khung cho ba hình thức còn lại. Đồng thời, đề xuất tiếp cận thực hiện pháp luật theo chu trình quản lý thực tế (lập kế hoạch, phân công, hoàn thiện thể chế, bố trí nguồn lực).
  • Làm rõ tính đặc thù: Phân tích sự khác biệt về mặt lao động của viên chức đại học (kết hợp hữu cơ giữa đào tạo và nghiên cứu khoa học; đòi hỏi quyền tự do học thuật) so với viên chức trong các lĩnh vực dịch vụ công khác.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp

  • Hệ thống hóa thực trạng: Cung cấp bức tranh toàn diện về việc thực thi Luật Viên chức năm 2010 tại các trường đại học giai đoạn 2010–2015 qua số liệu và khảo sát xã hội học.
  • Đề xuất mang tính ứng dụng: Luận án đề xuất bốn giải pháp trọng tâm:
    • Hoàn thiện thể chế pháp luật về viên chức đại học theo hướng tự chủ thực chất;
    • Xây dựng và ban hành văn bản Bộ Quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo;
    • Thiết lập cơ chế điều chỉnh thống nhất, giảm thiểu phân biệt đối xử giữa trường công lập và ngoài công lập;
    • Củng cố và phát huy vai trò của Hội giáo chức Việt Nam trong bảo vệ quyền lợi giảng viên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được xác định từ phạm vi

  • Luận án không đi sâu phân tích toàn diện chế độ lao động đối với giảng viên tại các trường đại học tư thục và các học viện, trường đại học thuộc lực lượng quân đội, công an, do giới hạn định danh "viên chức" của pháp luật hiện hành chỉ áp dụng cho đơn vị sự nghiệp công lập.
  • Thời điểm thu thập dữ liệu dừng ở mốc năm học 2014–2015, chưa thể phản ánh đầy đủ tác động của các văn bản sửa đổi, bổ sung về giáo dục đại học và viên chức ban hành sau năm 2016.

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Mở rộng nghiên cứu quy chế pháp lý thống nhất cho người lao động giảng dạy ở cả hai khu vực công lập và ngoài công lập trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
  • Khảo cứu sâu hơn về tác động của cơ chế tự chủ tài chính toàn diện đến việc bảo đảm quyền lợi và chế độ đãi ngộ cho viên chức nghiên cứu, giảng dạy.

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các ngành Luật học (đặc biệt là Lý luận Nhà nước và pháp luật, Luật Hành chính), Quản lý giáo dục và Hành chính công.
  • Đối với cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho Bộ Nội vụ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các cơ quan của Quốc hội trong việc rà soát, sửa đổi Luật Viên chức, Luật Giáo dục đại học, cũng như việc phân cấp quản lý biên chế sự nghiệp.
  • Đối với cơ quan quản trị đại học: Hỗ trợ hội đồng trường, ban giám hiệu các trường đại học xây dựng quy chế làm việc nội bộ, quy trình tuyển dụng, đánh giá viên chức gắn với vị trí việc làm và đạo đức nghề nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Viên chức trong trường đại học theo luận án bao gồm những nhóm đối tượng nào?

Căn cứ Điều 2 Luật Viên chức 2010 và đặc thù đào tạo, luận án xác định viên chức trường đại học gồm ba nhóm: đội ngũ các nhà khoa học; đội ngũ nhà giáo (giảng viên trực tiếp giảng dạy và nghiên cứu); và đội ngũ làm việc theo chế độ hợp đồng làm việc tại các phòng, ban, đơn vị trực thuộc (thực hiện công tác quản trị và phục vụ đào tạo).

2. Vì sao luận án cho rằng áp dụng pháp luật không phải là hình thức phổ biến nhất trong trường đại học?

Theo lý luận truyền thống, áp dụng pháp luật là hình thức đặc trưng nhất của cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, trong trường đại học, phần lớn hoạt động hàng ngày của giảng viên và viên chức là tuân thủ quy chế, thi hành nghĩa vụ giảng dạy, nghiên cứu và chủ động sử dụng các quyền chuyên môn. Áp dụng pháp luật chỉ phát sinh khi người đứng đầu cơ sở ban hành các quyết định cá biệt như tuyển dụng, bổ nhiệm chức danh, khen thưởng hoặc xử lý kỷ luật.

3. Cơ chế quản lý viên chức tại hai Đại học Quốc gia có điểm gì khác biệt so với các trường đại học khác?

Theo phân tích tại Sơ đồ 3.1 và Sơ đồ 3.2 của luận án, hai Đại học Quốc gia (Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh) vận hành theo quy chế đặc thù, có quyền tự chủ cao hơn trong việc điều chuyển, bổ nhiệm, phê duyệt vị trí việc làm trong nội bộ hệ thống các trường đại học thành viên; trong khi các trường đại học khác chịu sự quản lý, can thiệp trực tiếp về chỉ tiêu biên chế và nhân sự từ bộ chủ quản hoặc ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

4. Luận án đề xuất giải pháp gì nhằm giải quyết mối quan hệ giữa trường công lập và trường tư thục?

Tác giả đề xuất xây dựng cơ chế điều chỉnh thống nhất pháp luật về lao động giảng dạy giữa hai khu vực; dần xóa bỏ sự phân biệt đối xử về ngạch bậc, thi thăng hạng chuyên môn, tạo lập môi trường bình đẳng cho giảng viên tham gia nghiên cứu khoa học và nâng cao trình độ nghề nghiệp bất kể hình thức sở hữu của nhà trường.

5. Vì sao luận án loại trừ các trường đại học ngoài công lập và trường thuộc lực lượng vũ trang khỏi phạm vi nghiên cứu chính?

Dưới góc độ khoa học pháp lý, Điều 2 Luật Viên chức 2010 chỉ quy định viên chức là người làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập. Người lao động tại trường tư thục chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Lao động; cán bộ, giảng viên trong các trường thuộc công an, quân đội chịu sự điều chỉnh của Luật Sĩ quan Quân đội nhân dân hoặc Luật Công an nhân dân, không mang địa vị pháp lý của viên chức sự nghiệp giáo dục.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thu Hương đã xây dựng hệ thống lý luận về thực hiện pháp luật đối với viên chức trong các cơ sở giáo dục đại học công lập tại Việt Nam. Bằng việc phân tích thực tiễn áp dụng Luật Viên chức năm 2010 trong mối liên hệ với Luật Giáo dục và Luật Giáo dục đại học, công trình chỉ rõ các rào cản về cơ chế bộ chủ quản và những bất cập trong quản trị nhân lực sư phạm. Các quan điểm và giải pháp được đề xuất trong luận án mang giá trị ứng dụng đối với quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đại học, đặt nền tảng cho việc nâng cao quyền tự chủ học thuật và chuẩn hóa đạo đức nghề nghiệp nhà giáo.