Các yếu tố liên quan đến thực hành dự phòng và chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của bà mẹ có con dưới 5 tuổi

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHT) là mối quan tâm hàng đầu trên toàn cầu, bao gồm cả Việt Nam. 110 trang · Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh · 2021.

• Tác giả: Lê Thị Ái My
• Người hướng dẫn: PTS. Hà Mạnh Tuấn
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Điều Dưỡng
• Đề tài: Các Yếu Tố Liên Quan Đến Thực Hành, Dự Phòng Và Chăm Sóc Trẻ Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Của Bà Mẹ Có Con Dưới 5 Tuổi
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Điều Dưỡng
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 1.2. Một số nghiên cứu về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ em
• 1.3. Áp dụng học thuyết điều dưỡng vào nghiên cứu
• 1.4. Đặc điểm nơi nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Thu thập số liệu
• 2.5. Phân loại và định nghĩa các biến số trong nghiên cứu
• 2.6. Sai số và cách khắc phục
• 2.7. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.8. Tính ứng dụng của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng kiến thức của mẹ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 3.3. Thực trạng thái độ của mẹ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 3.4. Thực trạng thực hành của bà mẹ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 3.5. Mối liên quan giữa kiến thức, thái độ, thực hành với một số đặc điểm nhân khẩu học của bà mẹ
• 3.6. Mối tương quan giữa kiến thức, thái độ, thực hành của bà mẹ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thông tin chung của đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Kiến thức của các bà mẹ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 4.3. Thái độ, thực hành của các bà mẹ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 4.4. Mối liên quan giữa kiến thức, thái độ, thực hành với một số đặc điểm nhân khẩu học của mẹ
• 4.5. Nhận xét đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Ở Trẻ Em

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHT) là mối quan tâm hàng đầu trên toàn cầu, bao gồm cả Việt Nam. Đây là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em dưới 5 tuổi tại các cơ sở y tế và cộng đồng. Một trẻ dưới 5 tuổi có thể mắc NKHHT 5-8 lần/năm, gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, công việc của mẹ và gánh nặng cho y tế. NKHHT bao gồm nhiễm khuẩn ở bất kỳ vị trí nào trong hệ hô hấp. Mỗi năm có khoảng 2 tỷ trẻ em mắc NKHHT trên thế giới, trong đó 40 triệu trẻ được chẩn đoán viêm phổi. Viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong cho trẻ dưới 5 tuổi ở các nước đang phát triển, với khoảng 4300 trẻ tử vong mỗi ngày. Ở Việt Nam, tỷ lệ trẻ em tử vong do viêm phổi chiếm 33% so với tử vong chung. Các biện pháp can thiệp đơn giản và hiệu quả có thể phòng ngừa và kiểm soát NKHHT ở trẻ em. Vì vậy cần nâng cao kiến thức của bà mẹ về NKHHT và thực hành chăm sóc. Nghiên cứu của tác giả Lý Văn Xuân, Phạm Ngọc Hà tại thị trấn Tân Túc cho thấy kiến thức đúng của các bà mẹ về dấu hiệu bệnh NKHHT chỉ là 42%. Nghiên cứu của Đỗ Thị Hòa năm 2017 cũng chỉ ra kiến thức của bà mẹ về cách chăm sóc khi trẻ mắc NKHHT còn thấp.

1.1. Dịch Tễ Học Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính NKHHT Toàn Cầu

NKHHT là vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng ở cả nước đang phát triển và phát triển. Theo WHO, mỗi năm có khoảng 2 tỷ trẻ em mắc NKHHT, trong đó 40 triệu trẻ được chẩn đoán viêm phổi. Khoảng 15 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong mỗi năm, trong đó gần 4,3 triệu trẻ tử vong do viêm phổi. Điều này cho thấy tính cấp thiết trong việc nghiên cứu và tìm kiếm giải pháp phòng ngừa hiệu quả cho bệnh hô hấp ở trẻ em.Theo UN IGME năm 2016, viêm phổi chiếm 16% nguyên nhân tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi, nhiều hơn cả AIDS, sốt rét và sởi cộng lại.

1.2. Tình Hình NKHHT Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, NKHHT là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây gánh nặng bệnh tật và là lý do gây tử vong đứng thứ 3 cho nhóm trẻ em dưới 5 tuổi. Số trẻ được đưa đến khám liên quan đến các bệnh lý hô hấp nhiều gấp 4,4 lần so với các bệnh liên quan đến đường tiêu hóa. Tỷ lệ trẻ em mắc NKHHT còn tùy thuộc vào sự thay đổi các mùa trong năm. Theo Chương trình Phòng chống NKHHT cấp Quốc gia, cứ 100 trẻ được đưa đến khám tại các cơ sở y tế thì có tới 26 trẻ mắc NKHHT. Viêm phổi là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng tử vong ở trẻ cao nhất.

II. Yếu Tố Nguy Cơ Gây Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Ở Trẻ

NKHHT ở trẻ em có nhiều nguyên nhân và yếu tố nguy cơ. Virus là nguyên nhân chính (60-70%). Các loại virus thường gặp bao gồm: Virus hợp bào hô hấp (RSV), Virus cúm, Virus á cúm, Virus sởi, Virus Adeno, Virus Rhino, Virus Entero, Virus Corona. Vi khuẩn cũng là một nguyên nhân quan trọng, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Tại Việt Nam, vi khuẩn có thể là nguyên nhân tiên phát hay thứ phát sau nhiễm virus. Các loại vi khuẩn gây bệnh thường gặp bao gồm: Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Staphylococcus aureus, Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae. Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm: suy dinh dưỡng, ô nhiễm không khí, khói thuốc lá, môi trường sống đông đúc, thiếu vệ sinh cá nhân, không được bú sữa mẹ đầy đủ, thiếu vaccine phòng ngừa NKHHT.

2.1. Nguyên Nhân Do Virus Và Vi Khuẩn Gây NKHHT Ở Trẻ

Virus là nguyên nhân chủ yếu gây NKHHT ở trẻ em, chiếm khoảng 60-70%. Các virus thường gặp là RSV, cúm, á cúm, sởi, Adeno, Rhino, Entero, Corona. Vi khuẩn cũng đóng vai trò quan trọng, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Các vi khuẩn thường gặp là Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Staphylococcus aureus, Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae. Việc xác định nguyên nhân gây bệnh cụ thể giúp bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị NKHHT ở trẻ phù hợp, thường là dùng kháng sinh nếu do vi khuẩn.

2.2. Các Yếu Tố Môi Trường Ảnh Hưởng Đến Nguy Cơ NKHHT

Yếu tố môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc tăng nguy cơ NKHHT ở trẻ em. Ô nhiễm không khí, khói thuốc lá, môi trường sống đông đúc và thiếu vệ sinh cá nhân đều là những yếu tố nguy cơ đáng kể. Trẻ sống trong môi trường ô nhiễm thường xuyên tiếp xúc với các chất kích thích đường hô hấp, làm tăng khả năng mắc bệnh. Thực hành của bà mẹ về phòng ngừa NKHHT, đặc biệt là giữ vệ sinh môi trường sống, có vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh cho trẻ.

2.3. Suy Dinh Dưỡng Và Miễn Dịch Kém Làm Tăng Nguy Cơ NKHHT

Suy dinh dưỡng làm suy yếu hệ miễn dịch của trẻ, khiến trẻ dễ bị nhiễm trùng hơn, bao gồm cả NKHHT. Trẻ không được bú sữa mẹ đầy đủ cũng có nguy cơ cao hơn mắc bệnh do sữa mẹ cung cấp các kháng thể quan trọng. Vaccine phòng ngừa một số bệnh như cúm, sởi, ho gà có thể giúp giảm nguy cơ mắc NKHHT do các tác nhân này gây ra. Việc đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ và tiêm chủng đầy đủ là những biện pháp quan trọng để phòng ngừa NKHHT cho trẻ em.

III. Hướng Dẫn Chăm Sóc Trẻ Bị Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Tại Nhà

Chăm sóc trẻ bị NKHHT tại nhà đòi hỏi sự kiên nhẫn và kiến thức. Các biện pháp chăm sóc bao gồm: Đảm bảo trẻ được nghỉ ngơi đầy đủ, cho trẻ uống nhiều nước để loãng đờm, nhỏ mũi bằng nước muối sinh lý, giữ ấm cho trẻ, cho trẻ ăn thức ăn dễ tiêu, chia nhỏ bữa ăn, theo dõi các dấu hiệu trở nặng để đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời. Khi trẻ sốt, hạ sốt cho trẻ bằng thuốc hạ sốt theo chỉ định của bác sĩ. Tránh tự ý dùng kháng sinh cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Sử dụng sữa mẹ và NKHHT: Tiếp tục cho trẻ bú mẹ, vì sữa mẹ cung cấp kháng thể giúp trẻ chống lại bệnh tật. Điều quan trọng là bà mẹ có kiến thức về chăm sóc trẻ NKHHT.

3.1. Các Biện Pháp Giảm Triệu Chứng NKHHT Cho Trẻ Tại Nhà

Khi trẻ bị NKHHT, cần thực hiện các biện pháp để giảm nhẹ triệu chứng khó chịu cho trẻ. Cho trẻ uống nhiều nước ấm giúp làm loãng đờm và dễ khạc ra. Nhỏ mũi bằng nước muối sinh lý giúp thông thoáng đường thở. Giữ ấm cho trẻ bằng cách mặc quần áo ấm, đặc biệt là vào ban đêm. Sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng có thể giúp làm ẩm không khí và giảm kích ứng đường hô hấp. Dinh dưỡng cho trẻ bị NKHHT nên là các thức ăn dễ tiêu, mềm và chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày.

3.2. Khi Nào Cần Đưa Trẻ Bị NKHHT Đến Cơ Sở Y Tế

Việc theo dõi sát sao các dấu hiệu của trẻ là rất quan trọng để phát hiện sớm các dấu hiệu trở nặng và đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời. Các dấu hiệu cần chú ý bao gồm: Sốt cao không hạ, khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, bỏ ăn, li bì, co giật. Nếu trẻ có bất kỳ dấu hiệu nào trong số này, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức để được khám và điều trị kịp thời. Luôn tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và tránh tự ý dùng kháng sinh cho trẻ.

IV. Phòng Ngừa Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Hướng Dẫn Cho Mẹ

Phòng ngừa NKHHT ở trẻ em là vô cùng quan trọng. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm: Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời, đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ cho trẻ, giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống sạch sẽ, tránh cho trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá và ô nhiễm không khí, tiêm chủng đầy đủ cho trẻ theo lịch. Giữ ấm cho trẻ khi trời lạnh. Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng. Vai trò của bà mẹ trong phòng ngừa NKHHT là rất quan trọng.

4.1. Tầm Quan Trọng Của Sữa Mẹ Và Dinh Dưỡng Trong Phòng Ngừa

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Sữa mẹ cung cấp các kháng thể giúp trẻ chống lại bệnh tật, bao gồm cả NKHHT. Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời giúp tăng cường hệ miễn dịch của trẻ và giảm nguy cơ mắc bệnh. Đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ cho trẻ sau 6 tháng tuổi bằng cách cho trẻ ăn dặm đúng cách và cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết. Suy dinh dưỡng là một yếu tố nguy cơ quan trọng gây NKHHT ở trẻ.

4.2. Vệ Sinh Cá Nhân Và Môi Trường Sống Sạch Sẽ Giúp Phòng Ngừa

Vệ sinh cá nhân và môi trường sống đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa NKHHT ở trẻ em. Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng giúp loại bỏ vi khuẩn và virus gây bệnh. Giữ cho môi trường sống sạch sẽ, thoáng mát và tránh ẩm mốc. Tránh cho trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá và ô nhiễm không khí, vì chúng có thể gây kích ứng đường hô hấp và làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Kiến thức của bà mẹ về NKHHT và cách thực hiện các biện pháp vệ sinh phòng bệnh là rất quan trọng.

4.3. Tiêm Chủng Đầy Đủ Để Bảo Vệ Trẻ Khỏi Các Bệnh Truyền Nhiễm

Tiêm chủng là một biện pháp hiệu quả để phòng ngừa nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, trong đó có một số bệnh có thể gây NKHHT. Tiêm chủng đầy đủ cho trẻ theo lịch giúp tạo miễn dịch chủ động và bảo vệ trẻ khỏi các bệnh như cúm, sởi, ho gà... Hãy đưa trẻ đi tiêm chủng đúng lịch và đầy đủ để bảo vệ sức khỏe của trẻ.

V. Ảnh Hưởng Của NKHHT Đến Sự Phát Triển Của Trẻ Dưới 5 Tuổi

NKHHT có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ dưới 5 tuổi. Bệnh có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như viêm phổi, viêm màng não, nhiễm trùng huyết. NKHHT kéo dài hoặc tái phát nhiều lần có thể ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển trí tuệ của trẻ. Chi phí điều trị NKHHT cũng là một gánh nặng cho gia đình và xã hội.

5.1. Các Biến Chứng Nguy Hiểm Của NKHHT Ở Trẻ Em

NKHHT có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách. Viêm phổi là một trong những biến chứng thường gặp nhất, có thể gây suy hô hấp và thậm chí tử vong. Viêm màng não và nhiễm trùng huyết là những biến chứng nghiêm trọng khác có thể xảy ra, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu của biến chứng và đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức là rất quan trọng.

5.2. Ảnh Hưởng Đến Tăng Trưởng Và Phát Triển Trí Tuệ Của Trẻ

NKHHT kéo dài hoặc tái phát nhiều lần có thể ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển trí tuệ của trẻ. Trẻ bị bệnh thường xuyên có thể gặp khó khăn trong việc hấp thụ các chất dinh dưỡng cần thiết, dẫn đến chậm lớn và suy dinh dưỡng. Bệnh tật cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập và phát triển trí tuệ của trẻ. Vì vậy, việc phòng ngừa và điều trị NKHHT kịp thời là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển toàn diện của trẻ.

VI. Nghiên Cứu Về Thực Hành Chăm Sóc NKHHT Của Bà Mẹ

Nghiên cứu về thực hành chăm sóc trẻ NKHHT tại nhà của bà mẹ có vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe trẻ em. Nghiên cứu giúp đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành của bà mẹ về phòng ngừa và chăm sóc trẻ bị NKHHT. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục sức khỏe phù hợp, giúp nâng cao kiến thức của bà mẹ về NKHHT và cải thiện thực hành chăm sóc trẻ NKHHT tại nhà.

6.1. Đánh Giá Kiến Thức Thái Độ Thực Hành Của Bà Mẹ

Nghiên cứu về thực hành chăm sóc trẻ NKHHT tại nhà cần đánh giá một cách toàn diện kiến thức, thái độ và thực hành của bà mẹ về bệnh. Kiến thức bao gồm hiểu biết về nguyên nhân, triệu chứng, cách phòng ngừa và chăm sóc trẻ bị NKHHT. Thái độ phản ánh quan điểm và niềm tin của bà mẹ về bệnh. Thực hành là những hành động cụ thể mà bà mẹ thực hiện để phòng ngừa và chăm sóc trẻ.

6.2. Xây Dựng Chương Trình Giáo Dục Sức Khỏe Phù Hợp

Kết quả nghiên cứu về thực hành chăm sóc trẻ NKHHT tại nhà có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục sức khỏe phù hợp với đặc điểm của từng địa phương và nhóm đối tượng. Chương trình giáo dục sức khỏe cần tập trung vào việc cung cấp thông tin chính xác và dễ hiểu về NKHHT, đồng thời hướng dẫn bà mẹ cách thực hiện các biện pháp phòng ngừa và chăm sóc trẻ một cách hiệu quả. Các chương trình giáo dục sức khỏe nên được thực hiện thông qua nhiều kênh khác nhau, chẳng hạn như tư vấn trực tiếp, tài liệu truyền thông, hội thảo và các phương tiện truyền thông đại chúng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính là một trong những gánh nặng y tế cộng đồng hàng đầu thế giới, cướp đi sinh mạng của khoảng 4,3 triệu trẻ em dưới 5 tuổi mỗi năm, trong đó viêm phổi chiếm tỷ lệ áp đảo. Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới, toàn cầu ghi nhận khoảng 2 tỷ lượt trẻ mắc bệnh này mỗi năm, trung bình mỗi trẻ dưới 5 tuổi mắc từ 5 đến 8 đợt viêm đường hô hấp thường niên. Tại Việt Nam, viêm phổi chiếm tới 33% tổng số ca tử vong ở trẻ em, đồng thời chiếm khoảng 40% đến 60% số ca tử vong điều trị tại bệnh viện ở lứa tuổi dưới 1 tuổi.

Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ thực tế chăm sóc tại gia đình: trẻ chỉ có thể phục hồi nhanh chóng và tránh được các biến chứng suy hô hấp nguy kịch nếu người trực tiếp chăm sóc, đặc biệt là người mẹ, có đủ kiến thức phát hiện sớm dấu hiệu nguy hiểm và thực hành xử trí đúng đắn. Tại tỉnh Quảng Ngãi, một địa phương có 83,7% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn với điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn và khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt, tỷ lệ trẻ nhập viện vì viêm phế quản và viêm phổi luôn ở mức cao.

Đề tài được triển khai với mục tiêu tổng quát là đánh giá thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành và xác định các yếu tố liên quan của bà mẹ có con dưới 5 tuổi mắc bệnh đang điều trị tại khoa Nhi hô hấp, Bệnh viện Sản - Nhi tỉnh Quảng Ngãi. Các mục tiêu cụ thể bao gồm: đo lường tỷ lệ đạt chuẩn về kiến thức, thái độ, thực hành; phân tích mối liên quan giữa các yếu tố nhân khẩu học xã hội với hành vi chăm sóc; và xác định mối tương quan giữa ba thành tố kiến thức, thái độ, thực hành. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 11/2020 đến tháng 9/2021, mang lại cơ sở thực chứng giá trị giúp đội ngũ điều dưỡng thiết kế các chương trình giáo dục sức khỏe chuẩn hóa, hướng đến mục tiêu giảm 20% đến 30% tỷ lệ tái nhập viện không đáng có.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Mô hình Nâng cao Sức khỏe của Nola Pender làm khung lý thuyết định hướng chính. Mô hình này làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa ba cấu phần: đặc điểm kinh nghiệm cá nhân của bà mẹ (tuổi tác, học vấn, nơi cư trú, số con), nhận thức hành vi và ảnh hưởng tâm lý (nhận thức lợi ích, rào cản chi phí, thời gian, sự hỗ trợ từ nhân viên y tế), và kết quả hành vi thực tế (thực hành phòng bệnh và chăm sóc trẻ). Bên cạnh đó, nghiên cứu kết hợp Lý thuyết Chăm sóc Điều dưỡng lâm sàng để xác định rõ chức năng giáo dục sức khỏe của người điều dưỡng theo Thông tư 07/2011/TT-BYT.

Các khái niệm chuyên môn cốt lõi được định nghĩa chuẩn xác theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới và Bộ Y tế:

• Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính: Tình trạng nhiễm khuẩn xảy ra tại bất kỳ vị trí nào trên đường thở với thời gian diễn tiến dưới 30 ngày (riêng viêm tai giữa cấp dưới 14 ngày).
• Phân loại giải phẫu: Lấy nắp thanh quản làm ranh giới giải phẫu học; đường hô hấp trên gồm mũi, họng, tai giữa, xoang (chiếm khoảng 70% đến 80% trường hợp lâm sàng); đường hô hấp dưới gồm thanh quản, khí quản, phế quản, tiểu phế quản và nhu mô phổi.
• Phân loại mức độ lâm sàng: Chia thành 4 cấp độ can thiệp gồm thể nhẹ (chăm sóc tại nhà không dùng kháng sinh), thể vừa (viêm phổi điều trị kháng sinh tại nhà hoặc trạm y tế), thể nặng (viêm phổi nặng có rút lõm lồng ngực cần nhập viện), và thể rất nặng (kèm dấu hiệu nguy kịch như bỏ bú, co giật, thở rít khi nằm yên, ngủ li bì khó đánh thức cần cấp cứu khẩn cấp).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế cắt ngang mô tả có phân tích. Dữ liệu được thu thập trực tiếp từ 172 bà mẹ có con dưới 5 tuổi đang điều trị nội trú tại Khoa Nhi hô hấp, Bệnh viện Sản - Nhi tỉnh Quảng Ngãi trong giai đoạn từ tháng 11/2020 đến tháng 6/2021. Cỡ mẫu được tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% (hệ số Z bằng 1,96), tỷ lệ tham chiếu p bằng 65,6%, sai số cho phép d bằng 0,1, và cộng thêm 5% dự phòng phiếu không hợp lệ để đạt con số chính xác 172 đối tượng.

Phương pháp chọn mẫu thuận tiện toàn bộ được áp dụng cho tất cả các bà mẹ đáp ứng tiêu chuẩn chọn mẫu: trực tiếp chăm sóc con, có con dưới 5 tuổi được chẩn đoán xác định bệnh, và tự nguyện ký biên bản đồng thuận tham gia theo phê duyệt đạo đức số 872/HĐĐĐ-ĐHYD của Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh.

Công cụ thu thập dữ liệu là bộ câu hỏi cấu trúc gồm 4 phần với 48 biến quan sát, sử dụng thang đo Likert 5 mức độ. Bộ công cụ đã qua thử nghiệm lâm sàng trên 30 đối tượng và lấy ý kiến đồng thuận từ 5 chuyên gia đầu ngành. Hệ số tin cậy nội hàm Cronbach's Alpha đạt chuẩn cao: Phần Kiến thức đạt 0,882; Phần Thái độ đạt 0,756; và Phần Thực hành đạt 0,690. Lý do lựa chọn phần mềm SPSS 20.0 để xử lý số liệu là nhằm đảm bảo tính chuẩn hóa trong thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ %, trung bình, độ lệch chuẩn) và thống kê suy luận (kiểm định độc lập t-test, phân tích phương sai một yếu tố ANOVA, hệ số tương quan tuyến tính Pearson) với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu từ 172 bà mẹ mang lại các chỉ số dịch tễ học và lâm sàng quan trọng:

• Đặc điểm nhân khẩu học: Độ tuổi trung bình của các bà mẹ là 29,2 ± 5,41 tuổi (dao động từ 18 đến 48 tuổi), trong đó nhóm tuổi dưới hoặc bằng 30 tuổi chiếm ưu thế với 60,5%. Về địa bàn sinh sống, 66,9% bà mẹ cư trú tại khu vực các huyện nông thôn, trong khi 33,1% sống tại thành phố Quảng Ngãi. Trình độ học vấn phổ biến nhất là tốt nghiệp trung học cơ sở (30,2%), tiếp đến là cao đẳng (17,4%) và trung học phổ thông (16,9%), nhóm sau đại học chiếm 1,7%. Về cấu trúc gia đình, 62,2% bà mẹ nuôi từ 2 con trở lên và 94,2% cùng chồng chăm sóc trẻ. Có 99,4% đối tượng là người trực tiếp chăm sóc chính khi trẻ mắc bệnh.

• Hành vi tiếp cận y tế và nguồn thông tin: Khi trẻ có dấu hiệu mắc bệnh đường hô hấp, 96,0% bà mẹ chọn đưa trẻ đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa, 3,0% tự ý mua thuốc điều trị, và chỉ 1,0% để trẻ tự khỏi không can thiệp. Nguồn tin tức phổ biến nhất được ghi nhận qua kênh truyền hình, sách báo và mạng xã hội (51,2%), nhân viên y tế chiếm 25,0%, và truyền miệng qua người thân, bạn bè chiếm 19,7%.

• Đánh giá kiến thức bệnh học: Có 80,3% bà mẹ nhận biết đúng bệnh thường xảy ra ở lứa tuổi dưới 5 tuổi và 80,2% nhận thức rõ biến chứng nguy hiểm nếu không xử trí kịp thời. Về yếu tố nguy cơ, 93,6% nhận biết thời tiết chuyển lạnh là tác nhân hàng đầu, 86,0% biết rõ khói bụi và khói thuốc lá làm tăng nguy cơ mắc bệnh, nhưng chỉ 70,3% nhận thức được vai trò của tình trạng suy dinh dưỡng. Đối với dấu hiệu nhận biết bệnh lý nặng, 69,8% bà mẹ biết dấu hiệu thở nhanh là biểu hiện viêm phổi, 61,1% nhận biết thở rút lõm lồng ngực cảnh báo viêm phổi nặng, và 80,8% nhận diện được dấu hiệu ngủ li bì khó đánh thức là tình trạng nguy kịch.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát được tổng hợp chi tiết qua 19 bảng số liệu và 3 biểu đồ phân tích trong toàn văn luận văn, phản ánh bức tranh đa chiều về năng lực chăm sóc sức khỏe ban đầu của phụ huynh khu vực miền Trung. Tỷ lệ 96,0% bà mẹ đưa trẻ đi khám tại cơ sở y tế trong nghiên cứu này cao hơn đáng kể so với mức 70,6% tại Bệnh viện Nhi tỉnh Quảng Nam và 71,6% tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Ngọc Hồi. Điều này chứng minh nhận thức tiếp cận dịch vụ y tế chính thống của người dân đã có bước chuyển biến tích cực sau nhiều năm triển khai các chương trình mục tiêu y tế quốc gia.

Tuy nhiên, khoảng trống tri thức vẫn bộc lộ rõ ở khả năng phân định mức độ nghiêm trọng của bệnh. Mặc dù 80,2% bà mẹ nhận biết được các triệu chứng chung (ho, sốt, sổ mũi), nhưng chỉ có 61,1% đến 69,8% phân biệt được hai tiêu chí then chốt để phân loại mức độ viêm phổi là thở nhanh và thở rút lõm lồng ngực. Tỷ lệ này tương đồng với các nghiên cứu trong nước khi mức độ hiểu biết đúng về triệu chứng rút lõm lồng ngực chỉ dao động khoảng 40% đến 65%.

Nguyên nhân chính xuất phát từ việc hơn một nửa số bà mẹ (51,2%) tiếp nhận thông tin thụ động từ mạng xã hội và truyền thông đại chúng vốn thiếu tính tương tác thực hành, trong khi kênh hướng dẫn trực tiếp từ nhân viên y tế mới chỉ đạt 25,0%. Phân tích kiểm định ANOVA và t-test trong luận văn chỉ ra rằng trình độ học vấn, thu nhập gia đình (80,2% trên 4 triệu đồng/tháng), và số lần được điều dưỡng tư vấn có mối liên quan thuận chiều với điểm số thực hành đúng (p < 0,05). Phân tích tương quan Pearson chứng minh mối liên hệ tỷ lệ thuận có ý nghĩa thống kê giữa kiến thức, thái độ và hành vi thực hành của người mẹ, khẳng định rằng nâng cao kiến thức là chìa khóa then chốt để thay đổi toàn diện hành vi chăm sóc trẻ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp can thiệp cụ thể:

1. Chuẩn hóa quy trình tư vấn giáo dục sức khỏe tại khoa Nhi hô hấp: Giao nhiệm vụ cho đội ngũ điều dưỡng viên trực tiếp hướng dẫn kỹ năng đếm nhịp thở, nhận diện rút lõm lồng ngực và thực hành vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% cho 100% bà mẹ trước khi xuất viện. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ bà mẹ nhận biết chính xác dấu hiệu nguy kịch từ 61,1% lên trên 90% trong giai đoạn từ quý 1/2022 đến cuối năm 2023.

2. Đổi mới tài liệu và phương thức truyền thông trực quan: Thiết kế infographic, sổ tay bỏ túi và video ngắn phát sóng tại sảnh chờ bệnh viện do Ban Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Bệnh viện Sản - Nhi Quảng Ngãi chủ trì. Mục tiêu giảm tỷ lệ bà mẹ tự ý mua thuốc kháng sinh tại nhà từ 3,0% xuống dưới 0,5% trong vòng 12 tháng triển khai.

3. Tăng cường mạng lưới y tế cơ sở và truyền thông cộng đồng: Chỉ đạo các Trạm Y tế xã, phường phối hợp với Hội Phụ nữ địa phương tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề định kỳ hàng quý về phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cho phụ nữ mang thai và nuôi con nhỏ dưới 5 tuổi, ưu tiên 66,9% đối tượng thuộc khu vực nông thôn, hoàn thành bao phủ 100% địa bàn xã trong vòng 2 năm.

4. Xây dựng chương trình đào tạo liên tục về kỹ năng giao tiếp - tư vấn cho điều dưỡng: Phòng Điều dưỡng bệnh viện phối hợp với các trường đại học y dược tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng truyền thông nâng cao sức khỏe định kỳ 6 tháng một lần cho khoảng 50 đến 100 điều dưỡng viên nhi khoa, nhằm đảm bảo cung cấp nguồn thông tin y khoa chính xác, dễ hiểu cho thân nhân bệnh nhi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn phong phú cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Điều dưỡng viên và nhân viên y tế nhi khoa: Nắm bắt chính xác các lỗ hổng kiến thức phổ biến của thân nhân người bệnh để tối ưu hóa quy trình tư vấn giáo dục sức khỏe tại giường bệnh và phòng khám ngoại trú.

• Cán bộ quản lý y tế và chuyên viên y tế công cộng: Sử dụng các số liệu thực chứng dịch tễ tại khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ để hoạch định chính sách phân bổ ngân sách, xây dựng các chương trình mục tiêu phòng chống nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính cấp tỉnh và cấp khu vực.

• Giảng viên, học viên sau đại học và sinh viên ngành Điều dưỡng/Y khoa: Tham khảo mô hình nghiên cứu cắt ngang mô tả chuẩn mực, cách vận dụng Mô hình Nâng cao Sức khỏe của Nola Pender vào đề tài lâm sàng, cùng phương pháp kiểm định thang đo Likert và phân tích dữ liệu SPSS.

• Các bậc phụ huynh và người chăm sóc trẻ nhỏ: Tiếp cận hệ thống kiến thức khoa học về cách nhận biết dấu hiệu thở nhanh, cách làm thông thoáng đường thở, chế độ dinh dưỡng đầy đủ chất khi con ốm và các biện pháp giữ ấm phòng bệnh hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi được phân loại như thế nào? Bệnh được phân loại theo giải phẫu lấy nắp thanh quản làm ranh giới (đường hô hấp trên gồm viêm mũi, họng, tai giữa; đường hô hấp dưới gồm viêm thanh quản, phế quản, viêm phổi). Về mức độ lâm sàng, bệnh chia làm 4 thể: thể nhẹ (không viêm phổi), thể vừa (viêm phổi), thể nặng (viêm phổi nặng có rút lõm lồng ngực) và thể rất nặng (kèm các dấu hiệu nguy kịch đe dọa tính mạng).

2. Tiêu chuẩn đánh giá nhịp thở nhanh ở trẻ em theo từng lứa tuổi là gì? Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới, tiêu chuẩn thở nhanh khi trẻ nằm yên được xác định gồm: trẻ dưới 2 tháng tuổi có nhịp thở từ 60 lần/phút trở lên; trẻ từ 2 tháng đến dưới 12 tháng tuổi có nhịp thở từ 50 lần/phút trở lên; và trẻ từ 1 tuổi đến dưới 5 tuổi có nhịp thở từ 40 lần/phút trở lên.

3. Dấu hiệu thở rút lõm lồng ngực có ý nghĩa lâm sàng gì và nhận biết ra sao? Thở rút lõm lồng ngực là hiện tượng phần dưới lồng ngực (ranh giới giữa ngực và bụng) lõm sâu vào khi trẻ hít vào lúc nằm yên. Đây là dấu hiệu cảnh báo trẻ đã bị viêm phổi nặng, chức năng hô hấp suy giảm rõ rệt và cần được đưa ngay đến bệnh viện để điều trị kịp thời bằng kháng sinh đường tiêm hoặc hỗ trợ hô hấp.

4. Những dấu hiệu nguy kịch nào đòi hỏi phải đưa trẻ đi cấp cứu ngay lập tức? Phụ huynh cần đưa trẻ nhập viện cấp cứu ngay khi phát hiện một trong các triệu chứng nguy kịch: trẻ không thể uống nước hoặc bỏ bú hoàn toàn, xuất hiện các cơn co giật, ngủ li bì khó đánh thức, nghe thấy tiếng thở rít thô ráp khi trẻ nằm yên, hoặc trẻ có biểu hiện suy dinh dưỡng nặng kết hợp sốt cao không hạ.

5. Cần chăm sóc dinh dưỡng và vệ sinh đường thở cho trẻ tại nhà như thế nào? Gia đình cần duy trì cho trẻ bú mẹ nhiều lần hơn hoặc chia nhỏ các bữa ăn giàu dưỡng chất, không kiêng khem tôm, cá, dầu mỡ. Tăng cường bổ sung nước ấm hoặc nước trái cây để làm dịu họng và loãng đờm. Vệ sinh thông thoáng mũi bằng bấc sâu kèn thấm sạch và nhỏ dung dịch nước muối sinh lý 0,9% từ 3 đến 4 lần mỗi ngày.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành của 172 bà mẹ có con dưới 5 tuổi mắc bệnh điều trị tại Bệnh viện Sản - Nhi tỉnh Quảng Ngãi.
• Ghi nhận tỷ lệ tích cực với 96,0% bà mẹ lựa chọn đưa trẻ đi khám tại cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng bệnh và 80,3% nhận thức rõ về mức độ nguy hiểm của bệnh đường hô hấp.
• Chỉ ra khoảng trống chuyên môn khi tỷ lệ nhận biết đúng dấu hiệu viêm phổi nặng (thở rút lõm lồng ngực) mới chỉ đạt 61,1% và kênh tiếp cận tư vấn từ điều dưỡng viên mới chiếm 25,0%.
• Khẳng định mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa trình độ học vấn, thu nhập và sự tư vấn của nhân viên y tế đối với năng lực thực hành chăm sóc trẻ của người mẹ.
• Bước tiếp theo cần triển khai rộng rãi mô hình tư vấn giáo dục sức khỏe tại giường bệnh trong giai đoạn 2022-2023 nhằm hạ thấp tỷ lệ biến chứng nặng ở trẻ nhỏ.

Để nâng cao sức khỏe cộng đồng và bảo vệ đường hô hấp cho trẻ thơ, các cơ sở y tế cùng các bậc phụ huynh hãy chủ động cập nhật kiến thức, tham khảo chi tiết toàn văn luận văn và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ điều dưỡng viên trong công tác chăm sóc bệnh nhi hàng ngày!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.Tổng quan về bệnh Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính 1.Khái niệm về Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính điều này bao gồm nhiễm khuẩn xảy ra ở bất kỳ vị trí nào trong hệ hô hấp [98]. Hệ hô hấp bao gồm: mũi, tai, họng, thanh quản, khí quản, phế quản, tiểu phế quản, phổi. Thời gian trẻ mắc bệnh không kéo dài quá 30 ngày, ngoại trừ bệnh viêm tai giữa cấp là 14 ngày [22], [91].Dịch tễ học Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính 1.Tình hình nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính đối với trẻ em trên thế giới Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính là vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng kéo dài, lan rộng ở các nước đang phát triển và ở cả các nước phát triển [97], [102]. Trên thế giới, NKHHCT được xem là bệnh gây ra các trường hợp mắc và tử vong nhiều nhất ở các bệnh nhiễm khuẩn đối với trẻ em dưới 5 tuổi [8], [37].

Ở khu vực Châu Á, nghiên cứu của tác giả Heping Wang và cộng sự tại Thâm Quyến - Trung Quốc trên 31000 trẻ nhập viện liên quan đến NKHHCT, độ tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất ở đây là ≤ 3 tuổi (82,97%) [97]. Còn ở khu vực Châu Âu, theo kết quả nghiên cứu năm 2018 của tác giả Kurskaya Olga và cộng sự tại thành phố Novosibirsk nước Nga trên 1560 trẻ được chẩn đoán NHHHCT, tỷ lệ trẻ ở độ tuổi ≤ 3 vẫn chiếm tỷ lệ cao nhất là 43,2% [74]. Như vậy nhóm tuổi thường chịu ảnh hưởng nhiều nhất về NKHHCT nằm trong nhóm dưới 5 tuổi. Theo số liệu được thống kê của WHO, trên toàn cầu được ước tính mỗi năm có khoảng 2 tỷ trẻ em mắc NKHHCT, trong đó sẽ có tới 40 triệu trẻ được chẩn đoán là viêm phổi; cũng theo số liệu báo cáo của WHO có khoảng 15 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong, trong đó gần 4,3 triệu trẻ tử vong được chẩn đoán là viêm phổi.

Như vậy mỗi ngày ước tính có tới khoảng 10000 trẻ em tử vong do. viêm phổi, trong đó đại đa số các trường hợp tử vong là ở các nước đang phát triển [8], [37]. Và những tỷ lệ này đặc biệt có thể còn cao hơn đối với các nước phát triển ví dụ như là ở Trung Quốc [97]. Trong nghiên cứu của tác giả Williams và cộng sự, ước tính có đến 1,9 triệu trẻ dưới 5 tuổi đã tử vong do NKHHCT vào năm 2000, 70% số trẻ em sinh sống ở Châu Phi và Đông Nam Á [91], [104].

1 Tình hình NKHHCT ở một số nước Châu Á [94],[103] Nước Trẻ < 5 tuổi tử vong do mắc Trẻ < 5 tuổi mắc NKHHCT (%) NKHHCT được chăm sóc y tế (%) China 12% Không có dữ liệu Lao people’s 18% 54% Democratic Republic Nepal 15% 85% Indonesia 15% 75% Iran 13% 76% “Nguồn: Tổ chức Y tế Thế Giới, 2019” [94],[103] Tại Hoa Kỳ, họ đã phát hiện ra rằng chẩn đoán NKHHCT (bao gồm luôn cả chẩn đoán viêm tai giữa) chiếm tỷ lệ cao nhất là 35% của nhóm trẻ em dưới 5 tuổi đã tìm kiếm đến các cơ sở khám cho trẻ nhi. Đây được xem là các chẩn đoán phổ biến nhất ở nước này [12]. Ở Châu Phi, mắc bệnh viêm phổi chiếm 25 - 33% trẻ nhập viện [75], [81], [100]. Nghiên cứu của tác giả Okoko và các cộng sự năm 2017 về tình trạng “Viêm phổi của trẻ dưới 5 tuổi tại Cộng hòa Dân chủ Congo” cho biết ở đây tỷ lệ viêm.

phổi không được đề cập đến, cũng không có một chương trình hay hệ thống để giám sát tình hình dịch tễ các bệnh liên quan đến đường hô hấp của trẻ em [84].