Nghiên Cứu Thiết Lập Chất Chuẩn Từ Dược Liệu Hy Thiêm Và Vối Việt Nam

Chuyên khảo y tế phân tích Nghiên cứu thiết lập một số chất chuẩn được chiết xuất từ dược liệu để góp phần hoàn thiện tiêu, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Phương Thiện Thương
• Trường học: Viện Kiểm Nghiệm Thuốc Trung Ương
• Chuyên ngành: Kiểm Nghiệm Thuốc Và Độc Chất
• Đề tài: Nghiên Cứu Thiết Lập Một Số Chất Chuẩn Từ Dược Liệu Hy Thiêm Và Vối Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Dược Học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chất Chuẩn Dược Liệu Hy Thiêm Vối

Dược liệu đóng vai trò then chốt trong chăm sóc sức khỏe, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển và vùng sâu vùng xa. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính khoảng 80% dân số toàn cầu sử dụng dược liệu. Xu hướng quay trở lại với thuốc có nguồn gốc thảo dược làm tăng nhu cầu dược liệu, đòi hỏi các quốc gia phải chú trọng đảm bảo chất lượng, an toàn và hiệu quả. Việt Nam cũng không ngoại lệ, với mục tiêu nâng cao chất lượng thuốc từ dược liệu, việc tiêu chuẩn hóa nguyên liệu (cao chiết, tinh dầu, bột dược liệu) là vô cùng quan trọng. Nghiên cứu này tập trung vào Hy thiêm và Vối, hai dược liệu quan trọng trong y học cổ truyền Việt Nam, nhằm thiết lập chất chuẩn góp phần hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng.

1.1. Tầm quan trọng của dược liệu Việt Nam trong y học

Dược liệu Việt Nam có lịch sử sử dụng lâu đời và đóng vai trò quan trọng trong hệ thống y học cổ truyền. Nhiều loại dược liệu đã được chứng minh có tác dụng điều trị bệnh hiệu quả và an toàn. Việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ dược liệu không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống mà còn mang lại lợi ích kinh tế và sức khỏe cho cộng đồng. Theo quyết định số 68/QĐ-TTg, thuốc từ dược liệu chiếm 30% tổng giá trị thuốc tiêu thụ trong nước.

1.2. Tại sao cần tiêu chuẩn hóa dược liệu Hy Thiêm và Vối

Tiêu chuẩn hóa dược liệu là quá trình thiết lập các tiêu chuẩn chất lượng, an toàn và hiệu quả cho dược liệu. Điều này giúp đảm bảo rằng dược liệu được sử dụng có chất lượng ổn định, không chứa các tạp chất độc hại và có tác dụng điều trị như mong muốn. Việc tiêu chuẩn hóa Hy thiêm và Vối là cần thiết để đảm bảo chất lượng của các sản phẩm thuốc từ hai dược liệu này, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm mới.

II. Thách Thức Trong Kiểm Nghiệm Chất Lượng Dược Liệu Hiện Nay

Mặc dù dược liệu có vai trò quan trọng, việc kiểm nghiệm chất lượng vẫn còn nhiều thách thức. Các tiêu chuẩn hiện hành đôi khi chưa đủ để đánh giá toàn diện chất lượng dược liệu, đặc biệt là việc định tính và định lượng các hoạt chất dược liệu. Sự thiếu hụt chất chuẩn cũng là một rào cản lớn, gây khó khăn cho việc kiểm tra chất lượng và so sánh giữa các lô dược liệu khác nhau. Do đó, việc nghiên cứu và phát triển chất chuẩn từ dược liệu là vô cùng cần thiết để nâng cao chất lượng kiểm nghiệm và đảm bảo an toàn cho người sử dụng.

2.1. Sự thiếu hụt chất chuẩn trong kiểm nghiệm dược liệu

Việc thiếu hụt chất chuẩn gây khó khăn cho việc định tính và định lượng các thành phần có hoạt tính trong dược liệu. Điều này ảnh hưởng đến độ chính xác và tin cậy của kết quả kiểm nghiệm. Các phòng thí nghiệm thường phải tự điều chế chất chuẩn, tốn kém thời gian và nguồn lực, đồng thời khó đảm bảo chất lượng và độ tin cậy.

2.2. Yêu cầu ngày càng cao về tiêu chuẩn dược liệu

Xu hướng toàn cầu hóa và sự phát triển của ngành dược phẩm đòi hỏi các tiêu chuẩn dược liệu ngày càng cao. Các tiêu chuẩn cần phải đáp ứng các yêu cầu về an toàn, hiệu quả và chất lượng, đồng thời phải phù hợp với các quy định quốc tế. Việc nâng cao tiêu chuẩn dược liệu là cần thiết để đảm bảo cạnh tranh và hội nhập quốc tế.

2.3. Khó khăn trong định tính định lượng hoạt chất

Việc định tính và định lượng các hoạt chất trong dược liệu gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp của thành phần hóa học và sự biến đổi của dược liệu theo thời gian và điều kiện môi trường. Các phương pháp phân tích cần phải có độ nhạy và độ đặc hiệu cao để đảm bảo kết quả chính xác và tin cậy.

III. Phương Pháp Thiết Lập Chất Chuẩn Từ Dược Liệu Hy Thiêm Vối

Nghiên cứu này tập trung vào việc chiết xuất, phân lập và tinh chế các hợp chất từ Hy thiêm (darutosid) và Vối (CO1) để tạo ra chất chuẩn gốc. Quá trình này bao gồm nhiều bước, từ lựa chọn nguyên liệu, chiết xuất bằng dung môi thích hợp, phân lập bằng sắc ký, đến tinh chế và xác định cấu trúc bằng các phương pháp phổ nghiệm hiện đại. Sau khi có được các hợp chất tinh khiết, các tiêu chuẩn chất lượng sẽ được xây dựng và thẩm định để đảm bảo độ tinh khiết và độ ổn định của chất chuẩn.

3.1. Quy trình chiết xuất phân lập tinh chế darutosid từ Hy thiêm

Quy trình chiết xuất bắt đầu bằng việc lựa chọn Hy thiêm có nguồn gốc rõ ràng và được thu hái đúng thời điểm. Sau đó, dược liệu được chiết xuất bằng dung môi thích hợp để thu được cao chiết. Cao chiết được phân lập bằng các phương pháp sắc ký khác nhau để tách darutosid ra khỏi các tạp chất. Cuối cùng, darutosid được tinh chế để đạt độ tinh khiết cao nhất.

3.2. Quy trình chiết xuất phân lập tinh chế CO1 từ Vối

Tương tự như Hy thiêm, quy trình chiết xuất CO1 từ Vối cũng bắt đầu bằng việc lựa chọn nguyên liệu chất lượng. Sau đó, dược liệu được chiết xuất, phân lập và tinh chế bằng các phương pháp tương tự để thu được CO1 có độ tinh khiết cao. Cần chú ý đến các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu suất chiết xuất và độ tinh khiết của sản phẩm.

3.3. Xác định cấu trúc và độ tinh khiết của chất chuẩn

Sau khi tinh chế, cấu trúc của darutosid và CO1 được xác định bằng các phương pháp phổ nghiệm như NMR, MS và IR. Độ tinh khiết của chất chuẩn được đánh giá bằng HPLC và các phương pháp khác để đảm bảo rằng chất chuẩn đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng.

IV. Xây Dựng Tiêu Chuẩn Chất Lượng Cho Chất Chuẩn Dược Liệu

Việc xây dựng tiêu chuẩn chất lượng cho chất chuẩn là bước quan trọng để đảm bảo tính tin cậy và khả năng ứng dụng của chất chuẩn. Các tiêu chuẩn này bao gồm các chỉ tiêu về độ tinh khiết, độ ẩm, tạp chất, độ ổn định và các thông số khác. Các phương pháp kiểm nghiệm phù hợp sẽ được lựa chọn và thẩm định để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả kiểm nghiệm. Dược điển Việt Nam và các tiêu chuẩn quốc tế sẽ được tham khảo để xây dựng các tiêu chuẩn phù hợp.

4.1. Các chỉ tiêu đánh giá chất lượng chất chuẩn

Các chỉ tiêu đánh giá chất lượng chất chuẩn bao gồm độ tinh khiết (được xác định bằng HPLC), độ ẩm (được xác định bằng phương pháp Karl Fischer), hàm lượng tạp chất (được xác định bằng GC-MS), độ ổn định (được đánh giá bằng cách theo dõi sự thay đổi của các chỉ tiêu theo thời gian) và các thông số khác như điểm nóng chảy, góc quay cực.

4.2. Phương pháp kiểm nghiệm và thẩm định

Các phương pháp kiểm nghiệm được sử dụng để đánh giá chất lượng chất chuẩn cần phải được thẩm định để đảm bảo tính chính xác, độ tin cậy và độ nhạy. Quá trình thẩm định bao gồm việc xác định các thông số như độ tuyến tính, độ đúng, độ lặp lại, độ chính xác trung gian và giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ).

4.3. So sánh với Dược điển Việt Nam và tiêu chuẩn quốc tế

Các tiêu chuẩn chất lượng được xây dựng cho chất chuẩn cần phải phù hợp với các quy định của Dược điển Việt Nam và các tiêu chuẩn quốc tế như Dược điển Châu Âu (EP) và Dược điển Hoa Kỳ (USP). Điều này giúp đảm bảo rằng chất chuẩn có thể được sử dụng rộng rãi và được công nhận trên toàn thế giới.

V. Ứng Dụng Chất Chuẩn Trong Định Tính Định Lượng Dược Liệu

Sau khi chất chuẩn được thiết lập, chúng sẽ được sử dụng để xây dựng quy trình định tính và định lượng các hoạt chất trong dược liệu Hy thiêm và Vối. Quy trình này bao gồm việc lựa chọn phương pháp phân tích phù hợp (ví dụ: HPLC), xây dựng đường chuẩn, thẩm định quy trình và đánh giá độ chính xác và độ tin cậy của kết quả phân tích. Kết quả phân tích sẽ được sử dụng để đánh giá chất lượng của dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu.

5.1. Xây dựng quy trình định tính định lượng bằng HPLC

HPLC là phương pháp phân tích phổ biến được sử dụng để định tính và định lượng các thành phần trong dược liệu. Quy trình xây dựng bao gồm việc lựa chọn cột sắc ký, pha động, tốc độ dòng và nhiệt độ phù hợp. Đường chuẩn được xây dựng bằng cách sử dụng chất chuẩn để xác định mối quan hệ giữa nồng độ và tín hiệu phân tích.

5.2. Thẩm định quy trình phân tích dược liệu

Quy trình phân tích cần phải được thẩm định để đảm bảo tính chính xác, độ tin cậy và độ nhạy. Quá trình thẩm định bao gồm việc xác định các thông số như độ tuyến tính, độ đúng, độ lặp lại, độ chính xác trung gian và giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ).

5.3. Đánh giá chất lượng dược liệu bằng phân tích HPLC

Kết quả phân tích HPLC được sử dụng để đánh giá chất lượng của dược liệu bằng cách xác định hàm lượng các hoạt chất và so sánh với các tiêu chuẩn chất lượng. Điều này giúp đảm bảo rằng dược liệu được sử dụng có chất lượng ổn định và đáp ứng các yêu cầu về an toàn và hiệu quả.

VI. Kết Luận Và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Chất Chuẩn Dược Liệu

Nghiên cứu này đã thành công trong việc thiết lập chất chuẩn từ dược liệu Hy thiêm và Vối, góp phần hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng của hai dược liệu này. Các chất chuẩn này có thể được sử dụng để kiểm nghiệm chất lượng dược liệu, nghiên cứu tác dụng dược lý và phát triển các sản phẩm thuốc mới. Trong tương lai, nghiên cứu có thể được mở rộng để thiết lập chất chuẩn cho các dược liệu khác và phát triển các phương pháp phân tích tiên tiến hơn.

6.1. Đóng góp mới của nghiên cứu về chất chuẩn

Nghiên cứu đã cung cấp chất chuẩn cho darutosid và CO1, hai hợp chất quan trọng trong Hy thiêm và Vối. Các chất chuẩn này có độ tinh khiết cao và được xác định cấu trúc rõ ràng, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. Nghiên cứu cũng đã xây dựng quy trình định tính và định lượng các hợp chất này trong dược liệu.

6.2. Ứng dụng thực tiễn của chất chuẩn dược liệu

Các chất chuẩn được thiết lập có thể được sử dụng trong các phòng thí nghiệm kiểm nghiệm để đánh giá chất lượng của dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu. Chúng cũng có thể được sử dụng trong các nghiên cứu dược lý để xác định tác dụng của các hợp chất và phát triển các sản phẩm thuốc mới.

6.3. Hướng phát triển trong tương lai của nghiên cứu

Trong tương lai, nghiên cứu có thể được mở rộng để thiết lập chất chuẩn cho các dược liệu khác và phát triển các phương pháp phân tích tiên tiến hơn như sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) và sắc ký khí khối phổ (GC-MS). Nghiên cứu cũng có thể tập trung vào việc đánh giá độ ổn định của chất chuẩn và phát triển các phương pháp bảo quản chất chuẩn hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Dược liệu đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe con người. Tổ chức y tế thế giới (WHO) ước tính khoảng 80% dân số trên thế giới hiện nay có sử dụng dược liệu trong chăm sóc sức khỏe, đặc biệt ở các nước còn khó khăn, các vùng khó tiếp cận với nền y học hiện đại [103]. Những thập kỷ gần đây xu thế con người quay trở lại sử dụng thuốc có nguồn gốc thảo dược ngày càng phổ biến làm tăng đáng kể nhu cầu về dược liệu trên toàn thế giới. Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới năm 1999 có 65 quốc gia thừa nhận và quản lý lưu hành dược liệu và thuốc từ dược liệu thì con số này đã tăng lên là 116 quốc gia vào năm 2012 và 124 nước vào năm 2018.

Do đó, thị trường dược liệu đã phát triển toàn cầu và điều này đòi hỏi các quốc gia phải chú ý đến vấn đề đảm bảo chất lượng, an toàn, hiệu quả đối với dược liệu và thuốc từ dược liệu. Một trong những mục tiêu trong “Chiến lược hành động của Tổ chức Y tế thế giới với thuốc cổ truyền giai đoạn 2014 - 2023” là “Tăng cường đảm bảo chất lượng, an toàn, sử dụng hợp lý, hiệu quả thuốc cổ truyền” [89]. Tại Việt Nam, “Chiến lược quốc gia phát triển ngành Dược Việt Nam giai đoạn đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030” theo quyết định số 68/QĐ-TTg ngày 10/01/2014 của Thủ tướng chính phủ nêu rõ mục tiêu thuốc sản xuất trong nước chiếm 80% tổng giá trị thuốc tiêu thụ trong năm, trong đó thuốc từ dược liệu chiếm 30% [23]. Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2013 của Thủ tướng chính phủ “Phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030” đã chỉ ra một trong những giải pháp để nâng cao chất lượng thuốc từ dược liệu là tăng dần tỷ lệ nguyên liệu (cao chiết, tinh dầu, bột dược liệu) được tiêu chuẩn hóa trong các nhà máy sản xuất thuốc theo nguyên tắc, tiêu chuẩn GMP-WHO, đến năm 2030 năm đạt 100% nguyên liệu được tiêu chuẩn hóa [22].

Hy thiêm Siegesbeckia orientalis (L.) thuộc họ Cúc - Asteraceae là một dược liệu được nhân dân ta sử dụng lâu đời trong các bài thuốc y học cổ truyền, đã được chứng minh có tác dụng điều trị các bệnh phong thấp, bán thân bất toại, đau nhức các khớp xương, chữa các bệnh phong, bệnh hoa liễu, chữa suy nhược thần kinh, mất ngủ và cao huyết áp. Hy thiêm cũng được xác định là một trong 24 dược liệu có tiềm năng có thể khai thác tự nhiên [22]. Dược điển Trung Quốc [67] và Tiêu 1 chuẩn Hồng Kông về dược liệu [42] đều yêu cầu định lượng chất đánh dấu kirenol trong Hy thiêm. Tại Việt Nam, một số nghiên cứu cho thấy, Hy thiêm trồng ở một số vùng của Việt Nam không chứa hoặc chứa ít kirenol, trong khi chứa một lượng đáng kể darutosid một diterpenoid được chứng minh có tác dụng tương đương kirenol trong chống viêm, làm lành vết thương [24], [25], [26], [98].

Vối Cleistocalyx operculatus (Roxb. et Perry thuộc họ Sim – Myrtaceae được coi là một vị thuốc quý. Từ lâu nhân dân ta đã biết dùng nụ vối với cách chế biến đơn giản tạo thành loại trà nấu hay hãm lấy nước uống hàng ngày vừa có tác dụng thanh nhiệt vừa có tác dụng kiện tỳ, tiêu thực, hạ đường huyết. Một số nghiên cứu chỉ ra 2′,4′-dihydroxy-6′-methoxy-3′,5′- dimethylchalcon (CO1) là thành phần flavonoid chính trong Vối [29], [37], [93].

Hợp chất CO1 được chứng minh có tác dụng chống viêm [43], [97], [99], tác dụng phục hồi tế bào gan [86], tác dụng làm giảm hấp thu glucose trên tế bào cơ và tế bào tạo mỡ nuôi cấy [62]. Hy thiêm, nụ Vối và lá Vối đều là các dược liệu được sử dụng lâu đời ở Việt Nam. Các dược liệu này đều đã được đưa vào DĐVN V. Tuy nhiên các chuyên luận trong DĐVN V còn đơn giản, chưa có định tính, định lượng các chất đánh dấu như xu hướng chung trong kiểm tra chất lượng dược liệu.

Xuất phát từ thực tế đó luận án “Nghiên cứu thiết lập một số chất chuẩn được chiết xuất từ dược liệu để góp phần hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng Hy thiêm và Vối Việt Nam” đã được thực hiện với một số mục tiêu nghiên cứu như sau: - Chiết xuất, phân lập, tinh chế từ dược liệu Hy Thiêm hợp chất darutosid, từ Vối hợp chất CO1 đủ tinh khiết và đủ khối lượng để thiết lập chất chuẩn gốc. - Xây dựng tiêu chuẩn chất lượng các nguyên liệu thiết lập chất chuẩn darutosid và CO1 tinh chế được. - Thiết lập chất chuẩn gốc darutosid và CO1 - Ứng dụng chất chuẩn thiết lập được xây dựng quy trình định tính, định lượng đồng thời darutosid và kirenol trong dược liệu Hy thiêm; định tính, định lượng CO1 trong dược liệu nụ Vối, lá Vối. VAI TRÒ CỦA CHẤT ĐỐI CHIẾU TRONG KIỂM NGHIỆM DƯỢC LIỆU 1.

Sự cần thiết phải có chất đối chiếu trong kiểm nghiệm dược liệu Tiêu chuẩn hóa chất lượng dược liệu nhằm mục đích đảm bảo chất lượng dược liệu được sử dụng làm thuốc, đảm bảo an toàn và hiệu quả điều trị. Để tiêu chuẩn hóa chất lượng dược liệu thì ngoài các chỉ tiêu về cảm quan, định tính bằng soi bột, vi phẫu, phản ứng hóa học, còn cần có các chỉ tiêu định tính đảm bảo tính đặc hiệu hơn, định lượng được hoạt chất, chất đánh dấu trong dược liệu. Vì vậy, việc nghiên cứu chiết xuất, phân lập, tinh chế các hoạt chất, chất đánh dấu từ dược liệu nhằm tiêu chuẩn hóa chất lượng dược liệu là xu thế chung trong đảm bảo chất lượng dược liệu trên thế giới. Châu Âu là cái nôi của thuốc hóa dược, tuy nhiên Dược điển Châu Âu cũng rất chú trọng trong xây dựng các chuyên luận dược liệu.

Dược điển Châu Âu 10 (EP 10) có 214 chuyên luận dược liệu, trong đó có 208 chuyên luận bắt buộc phải sử dụng chất đánh dấu trong định tính, định lượng, 116 chuyên luận sử dụng các phương pháp phân tích đặc hiệu như HPLC, GC để định lượng chất đánh dấu [44]. Dược điển Nhật 17 (xuất bản năm 2016), bản tiếng Anh có 143 chuyên luận dược liệu. Trong đó 38 chuyên luận sử dụng chất đánh dấu trong định tính, định lượng [56]. Dược điển Nhật 18 (xuất bản năm 2021), bản tiếng Anh có 145 chuyên luận dược liệu.

Trong đó số chuyên luận sử dụng chất đánh dấu trong định tính, định lượng tăng lên 66 chuyên luận [57]. Dược điển Trung Quốc 2015, bản tiếng Anh có 583 chuyên luận dược liệu. Trong đó 332 chuyên luận sử dụng phương pháp HPLC, GC định lượng chất đánh dấu [67]. Tiêu chuẩn Hồng Kông về dược liệu (từ tập 1- tập 10, xuất bản năm 2015 – 2020) có 323 chuyên luận dược liệu.

Trong đó 310 chuyên luận định lượng chất đánh dấu bằng HPLC, GC [42]. DĐVN IV có hiệu lực năm 2010 có 264 chuyên luận dược liệu. Có 26 chuyên luận (chiếm 10%) bắt buộc sử dụng chất đánh dấu trong định tính, định lượng. Trong đó chỉ có 07 chuyên luận (chiếm 3%) định lượng chất đánh dấu bằng HPLC/GC [7].

DĐVN V (có hiệu lực từ năm 2018) có 372 chuyên luận về dược liệu và thuốc từ dược liệu tăng 58 chuyên luận so với DĐVN IV. Trong đó có 310 chuyên 3 luận dược liệu. Số lượng các chuyên luận sử dụng các phương pháp phân tích đặc hiệu để định tính, định lượng chất đánh dấu “marker” tăng hơn gấp ba so với DĐVN IV nhưng vẫn còn rất hạn chế, 83 chuyên luận (chiếm 27%) bắt buộc sử dụng chất đánh dấu cho định tính, định lượng. Trong đó chỉ có 59 chuyên luận (chiếm 19%) có định lượng chất đánh dấu bằng phương pháp HPLC, GC [8].

Như vậy có thể thấy sử dụng chất đánh dấu trong kiểm tra chất lượng dược liệu là xu hướng chung từ các nước phát triển mạnh về công nghiệp hóa dược như các nước Châu Âu đến các nước Châu Á có nền y học cổ truyền phát triển như Nhật Bản, Hồng Kông, Trung Quốc. Nhận thức được tầm quan trọng đó DĐVN V đã có đột phá về số chuyên luận bắt buộc sử dụng chất đánh dấu cho định tính/định lượng cũng như số chuyên luận có sử dụng HPLC/GC để định lượng chất đánh dấu so với DĐVN IV – tăng tương ứng là 3 lần và 8 lần. Tuy nhiên do chưa có nhiều nghiên cứu xác định thành phần chính, chất đánh dấu, chất có hoạt tính sinh học trong các dược liệu trồng tại Việt Nam, xây dựng phương pháp định tính/định lượng chất đánh dấu, thiết lập chất chuẩn dùng trong kiểm nghiệm dược liệu nên số chuyên luận bắt buộc sử dụng chất đánh dấu trong định tính/định lượng còn rất khiêm tốn. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới về lựa chọn chất đánh dấu trong dược liệu Hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới năm 2017 về “Lựa chọn chất đánh dấu có nguồn gốc dược liệu trong kiểm nghiệm dược liệu và thuốc có nguồn gốc từ dược liệu” định nghĩa [87]: - Chất đối chiếu là chất có công thức hóa học được xác định (thích hợp cho mục đích tiêu chuẩn hóa hoặc kiểm tra chất lượng dược liệu) - Chất đánh dấu là chất đối chiếu được xác định có trong thành phần hóa học của dược liệu.

Chất đánh dấu có thể đóng góp vào tác dụng dược lý của dược liệu hoặc không. Tuy nhiên kể cả trường hợp có đóng góp vào tác dụng dược lý của dược liệu thì cũng không đủ bằng chứng để chứng tỏ rằng chỉ mình chất đánh dấu đó tạo nên tác dụng dược lý của dược liệu. Dược liệu và chế phẩm thuốc từ dược liệu rất phức tạp, do vậy việc định tính, định lượng là rất khó khăn. Định tính, định lượng chất đánh dấu trong dược liệu là chưa đủ để đảm bảo chất lượng dược liệu.

Đảm bảo chất lượng dược liệu phải đi từ nuôi trồng thu hái tốt (GACP), sản xuất tốt (GMP). Việc lựa chọn chất chuẩn 4 có nguồn gốc dược liệu cho phép thử định tính, định lượng dược liệu và thuốc có nguồn gốc dược liệu tuân theo nguyên tắc ưu tiên sau: (1) Lựa chọn thành phần mà tác dụng điều trị đã được xác định. (2) Trường hợp chưa xác định được thành phần như đã nêu ở mục (1), lựa chọn thành phần có các tác dụng dược lý đã được thừa nhận. (3) Trường hợp chưa xác định được thành phần như đã nêu ở mục (1) và mục (2), lựa chọn chất đánh dấu là thành phần hóa học đặc trưng cho loài dược liệu đó, hoặc đặc trưng cho chi dược liệu đó, hoặc đặc trưng cho họ dược liệu đó.