Nghiên Cứu Thiết Kế và Sử Dụng Bài Tập Nhận Thức Trong Dạy Học Khoa Học Xã Hội

Bài viết khám phá thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học khoa học xã hội và nhân văn tại trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực.

• Tác giả: Lưu Hoàng Tùng
• Trường học: Trường sĩ quan quân đội
• Chuyên ngành: Khoa học xã hội và nhân văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Thiết Kế và Sử Dụng Bài Tập Nhận Thức Trong Dạy Học Khoa Học Xã Hội
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những nghiên cứu liên quan đến thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 1.2. Giá trị của các công trình khoa học đã tổng quan và những vấn đề đặt ra luận án tập trung nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THIẾT KẾ, SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC
• 2.1. Những vấn đề lý luận về bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 2.2. Những vấn đề lý luận về thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 2.3. Những vấn đề lý luận về sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 2.4. Các yếu tố tác động đến thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ, SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC
• 3.1. Khái quát chung về các trường sĩ quan quân đội
• 3.2. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu thực trạng
• 3.3. Thực trạng thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 3.4. Thực trạng sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 3.5. Thực trạng yếu tố tác động đến thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 3.6. Đánh giá chung về thực trạng thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 4. CHƯƠNG 4: QUY TRÌNH THIẾT KẾ, SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC
• 4.1. Quy trình thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 4.2. Quy trình sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực
• 4.3. Điều kiện cần thiết để thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực đạt hiệu quả
• 5. CHƯƠNG 5: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 5.1. Khái quát chung về thực nghiệm sư phạm
• 5.2. Tiến hành thực nghiệm
• 5.3. Xử lý và phân tích kết quả sau tác động thực nghiệm
• 5.4. Nhận định chung về kết quả thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Bài Tập Nhận Thức Khoa Học Xã Hội

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, giáo dục Việt Nam đối diện với yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện. Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh sự chuyển dịch từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Trường sĩ quan quân đội (TSQQĐ) cần đào tạo sĩ quan không chỉ giỏi về quân sự mà còn có phẩm chất chính trị, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Thực tiễn dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) theo tiếp cận năng lực (TCNL) ở TSQQĐ vẫn còn nặng về truyền thụ kiến thức. Các phương pháp dạy học (PPDH) tiên tiến chưa được sử dụng rộng rãi, dẫn đến hiệu quả chưa cao. Đổi mới PPDH, đặc biệt là thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức (BTNT), là một yêu cầu cấp thiết. BTNT giúp học viên áp dụng kiến thức vào thực tiễn quân sự, từ đó phát triển năng lực nghề nghiệp. Tuy nhiên, lý luận về thiết kế và sử dụng BTNT trong dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ theo TCNL còn hạn chế. Nhiều giảng viên đã thử nghiệm BTNT, nhưng chưa có quy trình chuẩn và điều kiện cần thiết để đảm bảo hiệu quả. Vì vậy, việc nghiên cứu và xây dựng quy trình thiết kế, sử dụng BTNT là rất quan trọng.

1.1. Giá trị của bài tập nhận thức trong dạy học hiện đại

BTNT đóng vai trò quan trọng trong quá trình tương tác giữa giảng viên và học viên. Chúng tăng cường động cơ học tập, kích thích hợp tác và nâng cao hiệu quả nhận thức. BTNT cũng phát triển trí tuệ và rèn luyện kỹ năng cho học viên, tạo không khí dân chủ, cởi mở và bình đẳng. Điều này góp phần thực hiện nguyên lý giáo dục 'Học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn'. Tuy nhiên, việc thiết kế và sử dụng BTNT chưa được chú trọng đúng mức, cần có quy trình và điều kiện để nâng cao hiệu quả.

1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu bài tập nhận thức

Nghiên cứu này nhằm làm rõ lý luận và thực tiễn về thiết kế, sử dụng BTNT trong dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ theo TCNL. Mục tiêu là nâng cao chất lượng dạy học các môn này. Nhiệm vụ bao gồm tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan, xác định cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng, đề xuất quy trình và điều kiện, và tổ chức thực nghiệm sư phạm. Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ, đối tượng nghiên cứu là biện pháp thiết kế, sử dụng BTNT theo TCNL.

II. Thách Thức Vấn Đề Sử Dụng Bài Tập Nhận Thức Hiện Nay

Thực tế cho thấy, việc sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù giảng viên nhận thức được tầm quan trọng của BTNT, nhưng việc áp dụng vào thực tế giảng dạy còn gặp nhiều khó khăn. Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu một quy trình thiết kế và sử dụng BTNT chuẩn mực, phù hợp với đặc thù của các môn KHXH&NV và đối tượng học viên là sĩ quan quân đội. Bên cạnh đó, việc đánh giá hiệu quả của BTNT cũng chưa được thực hiện một cách bài bản, dẫn đến khó khăn trong việc cải tiến và nâng cao chất lượng BTNT. Ngoài ra, yếu tố về thời gian và nguồn lực cũng là một trở ngại không nhỏ, khiến giảng viên khó có thể đầu tư đủ thời gian và công sức để thiết kế và sử dụng BTNT một cách hiệu quả nhất. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết những thách thức này, từ đó khai thác tối đa tiềm năng của BTNT trong việc nâng cao chất lượng dạy và học.

2.1. Thiếu quy trình thiết kế bài tập nhận thức chuẩn mực

Hiện nay, nhiều giảng viên vẫn dựa vào kinh nghiệm cá nhân để thiết kế BTNT, dẫn đến sự thiếu đồng nhất và khó đảm bảo chất lượng. Cần có một quy trình thiết kế BTNT khoa học, bài bản, dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và phù hợp với đặc điểm của từng môn học. Quy trình này cần bao gồm các bước cụ thể, từ xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, xây dựng hình thức BTNT, đến đánh giá và điều chỉnh.

2.2. Đánh giá hiệu quả bài tập nhận thức chưa bài bản

Việc đánh giá hiệu quả của BTNT thường chỉ dừng lại ở việc quan sát và thu thập ý kiến phản hồi từ học viên, chưa có các công cụ và phương pháp đánh giá khách quan, định lượng. Cần xây dựng các tiêu chí đánh giá BTNT rõ ràng, cụ thể, dựa trên các năng lực cần phát triển cho học viên. Đồng thời, cần sử dụng các phương pháp đánh giá đa dạng, kết hợp giữa định tính và định lượng, để có được cái nhìn toàn diện về hiệu quả của BTNT.

III. Phương Pháp Thiết Kế Bài Tập Nhận Thức Hiệu Quả Nhất

Để thiết kế bài tập nhận thức hiệu quả, cần tuân thủ một số nguyên tắc và phương pháp cơ bản. Đầu tiên, cần xác định rõ mục tiêu của BTNT, tức là BTNT đó nhằm phát triển năng lực nào cho học viên. Thứ hai, nội dung của BTNT phải phù hợp với trình độ và kinh nghiệm của học viên, đồng thời phải gắn liền với thực tiễn quân sự. Thứ ba, hình thức của BTNT phải đa dạng, hấp dẫn, kích thích sự hứng thú và tham gia tích cực của học viên. Thứ tư, cần sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, như thảo luận nhóm, đóng vai, giải quyết vấn đề, để tạo cơ hội cho học viên vận dụng kiến thức và phát triển kỹ năng. Cuối cùng, cần đánh giá và điều chỉnh BTNT thường xuyên, dựa trên phản hồi từ học viên và kết quả thực tế, để đảm bảo BTNT luôn phù hợp và hiệu quả.

3.1. Xác định mục tiêu bài tập nhận thức theo năng lực

Mục tiêu của BTNT phải được xác định rõ ràng, cụ thể, có thể đo lường được và phù hợp với năng lực cần phát triển cho học viên. Cần dựa vào chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo và yêu cầu của thực tiễn quân sự để xác định mục tiêu của BTNT. Ví dụ, BTNT có thể nhằm phát triển năng lực tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp, hoặc năng lực lãnh đạo.

3.2. Lựa chọn nội dung bài tập nhận thức gắn liền thực tiễn

Nội dung của BTNT phải gắn liền với thực tiễn quân sự, phản ánh những vấn đề, tình huống thực tế mà học viên có thể gặp phải trong quá trình công tác. Cần sử dụng các tài liệu, số liệu, ví dụ thực tế để xây dựng BTNT. Đồng thời, cần khuyến khích học viên chia sẻ kinh nghiệm thực tế của bản thân để làm phong phú thêm nội dung của BTNT.

3.3. Đa dạng hóa hình thức bài tập nhận thức

Hình thức của BTNT cần đa dạng, hấp dẫn, kích thích sự hứng thú và tham gia tích cực của học viên. Có thể sử dụng các hình thức như bài tập trắc nghiệm, bài tập tự luận, bài tập tình huống, bài tập dự án, bài tập đóng vai, bài tập thảo luận nhóm, bài tập trực tuyến,... Cần lựa chọn hình thức BTNT phù hợp với mục tiêu, nội dung và đối tượng học viên.

IV. Hướng Dẫn Sử Dụng Bài Tập Nhận Thức Trong Dạy Học

Việc sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học cần được thực hiện một cách khoa học và bài bản. Đầu tiên, giảng viên cần giới thiệu rõ mục tiêu, nội dung và hình thức của BTNT cho học viên. Thứ hai, cần tạo điều kiện cho học viên tham gia tích cực vào quá trình giải quyết BTNT, khuyến khích học viên trao đổi, thảo luận, chia sẻ ý kiến. Thứ ba, cần cung cấp cho học viên đầy đủ thông tin, tài liệu cần thiết để giải quyết BTNT. Thứ tư, cần hướng dẫn, hỗ trợ học viên khi gặp khó khăn. Cuối cùng, cần đánh giá kết quả giải quyết BTNT của học viên một cách công bằng, khách quan, đồng thời đưa ra những nhận xét, góp ý để học viên rút kinh nghiệm và tiến bộ.

4.1. Giới thiệu bài tập nhận thức rõ ràng cụ thể

Trước khi bắt đầu giải quyết BTNT, giảng viên cần giới thiệu rõ mục tiêu, nội dung, hình thức và yêu cầu của BTNT cho học viên. Cần đảm bảo rằng học viên hiểu rõ những gì cần làm và cách thức thực hiện. Đồng thời, cần tạo động lực cho học viên tham gia tích cực vào quá trình giải quyết BTNT.

4.2. Tạo điều kiện cho học viên tham gia tích cực

Giảng viên cần tạo điều kiện cho học viên tham gia tích cực vào quá trình giải quyết BTNT, khuyến khích học viên trao đổi, thảo luận, chia sẻ ý kiến. Có thể sử dụng các kỹ thuật dạy học tích cực như động não, khăn trải bàn, bể cá,... để kích thích sự tham gia của học viên. Đồng thời, cần tạo không khí cởi mở, thân thiện, để học viên cảm thấy thoải mái khi chia sẻ ý kiến và đặt câu hỏi.

4.3. Đánh giá kết quả bài tập nhận thức công bằng khách quan

Giảng viên cần đánh giá kết quả giải quyết BTNT của học viên một cách công bằng, khách quan, dựa trên các tiêu chí đã được xác định trước. Cần đưa ra những nhận xét, góp ý cụ thể, chi tiết, giúp học viên hiểu rõ những điểm mạnh, điểm yếu của bản thân và cách thức cải thiện. Đồng thời, cần khuyến khích học viên tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau để phát triển năng lực tự học và hợp tác.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Bài Tập Nhận Thức Nghiên Cứu Trường Sĩ Quan

Nghiên cứu thực tiễn tại các TSQQĐ cho thấy, việc ứng dụng bài tập nhận thức vào dạy học các môn KHXH&NV mang lại nhiều kết quả tích cực. Học viên trở nên chủ động, tích cực hơn trong học tập, khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề được nâng cao. Tuy nhiên, việc ứng dụng BTNT vẫn còn gặp nhiều khó khăn, như thiếu nguồn tài liệu tham khảo, thiếu thời gian chuẩn bị, và thiếu sự hỗ trợ từ nhà trường. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những khó khăn này, từ đó mở rộng và nâng cao hiệu quả ứng dụng BTNT trong dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ.

5.1. Kết quả thực nghiệm sư phạm bài tập nhận thức

Thực nghiệm sư phạm cho thấy, việc sử dụng BTNT trong dạy học các môn KHXH&NV giúp học viên nắm vững kiến thức hơn, hiểu sâu sắc hơn về các vấn đề xã hội, và phát triển các kỹ năng cần thiết cho công việc sau này. Học viên cũng trở nên hứng thú hơn với môn học và tích cực tham gia vào các hoạt động trên lớp.

5.2. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả ứng dụng

Để nâng cao hiệu quả ứng dụng BTNT trong dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giảng viên, học viên và nhà trường. Giảng viên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng về thiết kế và sử dụng BTNT. Học viên cần được khuyến khích tham gia tích cực vào quá trình học tập. Nhà trường cần cung cấp đầy đủ nguồn lực và tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng BTNT.

VI. Kết Luận Triển Vọng Nghiên Cứu Bài Tập Nhận Thức Tương Lai

Nghiên cứu về thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ theo TCNL đã làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng. Kết quả nghiên cứu cho thấy, BTNT là một công cụ hữu hiệu để nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực cho học viên. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như xây dựng hệ thống BTNT đa dạng, phù hợp với từng môn học và đối tượng học viên, đánh giá hiệu quả của BTNT một cách toàn diện, và phát triển các phương pháp dạy học tích cực để khai thác tối đa tiềm năng của BTNT. Nghiên cứu này mở ra những triển vọng mới cho việc đổi mới PPDH các môn KHXH&NV ở TSQQĐ, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo đội ngũ sĩ quan quân đội.

6.1. Tổng kết các kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã xác định được cơ sở lý luận của việc thiết kế và sử dụng BTNT trong dạy học các môn KHXH&NV ở TSQQĐ theo TCNL. Nghiên cứu cũng đã khảo sát và đánh giá thực trạng việc thiết kế và sử dụng BTNT trong thực tế. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đã đề xuất quy trình thiết kế và sử dụng BTNT hiệu quả, đồng thời tổ chức thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của quy trình này.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về bài tập nhận thức

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu về việc xây dựng hệ thống BTNT đa dạng, phù hợp với từng môn học và đối tượng học viên. Cần phát triển các công cụ và phương pháp đánh giá hiệu quả của BTNT một cách toàn diện, bao gồm cả đánh giá kiến thức, kỹ năng và thái độ của học viên. Đồng thời, cần nghiên cứu về việc tích hợp BTNT với các phương pháp dạy học tích cực khác để tạo ra môi trường học tập hiệu quả và hấp dẫn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu của tác giả Lưu Hoàng Tùng thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử giáo dục, tập trung giải quyết vấn đề lý luận và thực tiễn về thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn tại các trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Dưới tác động của sự phát triển kinh tế tri thức và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã định hướng chuyển mạnh quá trình giáo dục từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Đối với các trường sĩ quan quân đội, hoạt động quân sự đặc thù đòi hỏi người sĩ quan không chỉ vững vàng về kiến thức, kỹ năng chuyên môn mà còn phải có phẩm chất chính trị, tư duy linh hoạt, sáng tạo, khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực lãnh đạo, chỉ huy và tinh thần hợp tác tập thể. Tuy nhiên, thực tiễn dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở các trường sĩ quan quân đội vẫn chủ yếu mang tính truyền thụ một chiều theo phương pháp truyền thống; các phương pháp dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực còn ít được áp dụng hoặc chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cá nhân. Mặt khác, các công trình lý luận về việc thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức riêng cho khối môn khoa học xã hội và nhân văn trong môi trường đào tạo sĩ quan quân đội theo chuẩn đầu ra năng lực vẫn chưa được hệ thống hóa đầy đủ. Do đó, việc xây dựng quy trình khoa học và xác định các điều kiện thực hiện để thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức là yêu cầu cấp thiết.
• Mục đích nghiên cứu: Làm rõ những vấn đề lý luận, thực tiễn và đề xuất quy trình thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực, góp phần nâng cao chất lượng dạy học các môn học này.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nhiệm vụ 1: Tổng quan những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài, khái quát giá trị khoa học và xác định những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.
  2. Nhiệm vụ 2: Xác định và làm rõ cơ sở lý luận của việc thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực.
  3. Nhiệm vụ 3: Khảo sát và đánh giá thực trạng việc thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực.
  4. Nhiệm vụ 4: Đề xuất quy trình và xác định những điều kiện bảo đảm để thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực đạt hiệu quả.
  5. Nhiệm vụ 5: Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra, khẳng định tính hiệu quả của các bài tập nhận thức được thiết kế theo tiếp cận năng lực và tính khả thi của quy trình sử dụng đã đề xuất.
• Giả thuyết khoa học: Đổi mới phương pháp dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực là xu thế tất yếu. Thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức là một kỹ thuật dạy học có giá trị lý luận và thực tiễn nhưng chưa được quan tâm đúng mức. Nếu việc thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức theo tiếp cận năng lực được thực hiện theo quy trình khoa học, tuân thủ nguyên tắc dạy học từ xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, phương pháp, phù hợp với logic nhận thức của học viên và bảo đảm các điều kiện cần thiết thì sẽ xây dựng được hệ thống bài tập nhận thức hiệu quả, góp phần phát triển năng lực cho học viên và nâng cao chất lượng đào tạo sĩ quan.
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội.
  • Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào việc thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức theo mục đích dạy học đối với môn Giáo dục học quân sự trong Chương trình 1650 của Cục Nhà trường (Bộ Tổng Tham mưu), thực hiện thông qua hoạt động bài giảng của giảng viên. Quá trình thực nghiệm sư phạm chỉ tập trung kiểm chứng quy trình sử dụng bài tập nhận thức.
  • Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng tại 5 trường đào tạo sĩ quan bậc đại học: Trường Sĩ quan Lục quân 1, Trường Sĩ quan Lục quân 2, Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Công binh, Trường Sĩ quan Thông tin. Thực nghiệm sư phạm tiến hành tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Lục quân 2.
  • Đối tượng khảo sát: Giảng viên giảng dạy các môn khoa học xã hội và nhân văn cùng học viên năm thứ 2 và năm thứ 3 tại các trường nêu trên.
  • Thời gian nghiên cứu: Khảo sát thực tiễn từ tháng 5/2020; thực nghiệm sư phạm từ tháng 9/2020 đến tháng 5/2021; số liệu thứ cấp thu thập từ năm 2018 đến thời điểm hoàn thành luận án.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về bài tập và bài tập nhận thức theo tiếp cận năng lực qua hai nhóm công trình chính:

Nhóm nghiên cứu về thiết kế, sử dụng bài tập và bài tập nhận thức trong dạy học theo tiếp cận năng lực

• Nghiên cứu quốc tế:
  • John Dewey (1859 - 1952) nhấn mạnh việc "tâm lý hóa" chương trình dạy học thông qua môi trường chứa đựng tình huống có vấn đề để người học chủ động khám phá tri thức.
  • Vygotsky L.X (1896 - 1934) với lý thuyết "Vùng cận phát triển" (Zone of Proximal Development) chỉ ra rằng dạy học phải đi trước sự phát triển; bài tập cần được thiết kế hướng vào vùng phát triển gần nhất để chuyển hóa thành trình độ phát triển hiện tại.
  • Socolovskaia (1971), Abramova (1975), Gophman P.B, Kadosnhicov, Laixeva, Karlinxki (1979) nghiên cứu việc sử dụng câu hỏi, bài tập tình huống nhằm phát huy tính tích cực nhận thức.
  • Sharma G.D (Nhật Bản) đề xuất tiến trình 3 giai đoạn của hoạt động tự học giải bài tập ở bậc đại học.
  • Lerner I.Ia (1977) với chuyên khảo Bài tập nhận thức khẳng định bài tập nhận thức là khởi đầu của dạy học nêu vấn đề, phân loại theo 3 hình thức: trình bày vấn đề, tìm tòi bộ phận và phương pháp nghiên cứu.
  • Runco (2014), Napier và Nilsson (2022) nghiên cứu thiết kế bài tập sáng tạo trong mô hình đào tạo dựa trên năng lực thực hiện (Competency-Based Training).
• Nghiên cứu tại Việt Nam:
  • Về tâm lý và giáo dục học: Trần Trọng Thủy (1990) xây dựng hơn 300 bài tập thực hành tâm lý học chia thành 3 nhóm; Nguyễn Ngọc Bảo và Nguyễn Đình Chỉnh (1993) phát triển hệ thống bài tập thực hành giáo dục học; Thái Duy Tuyên (2001) và Phạm Viết Vượng (2007) hệ thống hóa lý luận và nguyên tắc thiết kế bài tập trong giáo dục học hiện đại.
  • Về các môn khoa học tự nhiên và ngữ văn: Tôn Thân (1995), Trần Đình Châu (1996) trong môn Toán; Đỗ Thu Hà (2014) trong môn Ngữ văn; Phan Đức Duy (1999), Lê Thanh Oai (2001), Lê Đình Trung (1994), Bùi Thị Hường (2018) trong môn Sinh học; Nguyễn Xuân Trường (2006), Cao Tự Giác (2009), Trương Thị Thúy Vân (2006), Đặng Thị Oanh cùng cộng sự (2013) trong môn Hóa học.
  • Về bài tập nhận thức chuyên biệt: Trịnh Quang Từ (2008) phân tích cấu trúc, độ khó tăng dần của bài tập nhận thức và quy trình sử dụng 3 bước; Đặng Thị Thanh Mai (2015) đề xuất quy trình 6 bước giải quyết mâu thuẫn nhận thức trong dạy học tín chỉ; Vũ Đức Lưu (1998) nghiên cứu bài toán nhận thức quy luật di truyền.
  • Trong môi trường quân đội: Tập thể Khoa Sư phạm Quân sự (2007) và Khoa Tâm lý học Quân sự (2008) xây dựng các tài liệu bài tập thực hành Giáo dục học quân sự và Tâm lý học quân sự phục vụ ôn tập và vận dụng thực tiễn.

Nhóm nghiên cứu về thiết kế, sử dụng bài tập trong dạy học khoa học xã hội và nhân văn theo tiếp cận năng lực

• Nghiên cứu quốc tế: Danilov M.N (1980), Esipov B.P (1997), Bordovskaia N.A (2000), Avanesov V.S (2017) với công trình Cơ sở lý luận về bài tập giáo dục học đã xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp gắn với bối cảnh giáo dục hiện đại.
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Bùi Thị Mùi (2005) nghiên cứu bài tập tình huống sư phạm trong lý luận giáo dục; Vũ Thị Nguyệt (2009) nghiên cứu bài tập tình huống lý luận dạy học; Hồ Thị Dung (2013) đề xuất quy trình thiết kế bài tập 5 bước và sử dụng bài tập 3 giai đoạn 5 bước; Bùi Hồng Thái (2011) xây dựng quy trình thiết kế bài tập tình huống dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường đại học quân sự gồm 3 giai đoạn 6 bước và quy trình sử dụng gồm 3 giai đoạn 9 bước; Trần Thị Hương (2006) và Trần Thị Tuyết Oanh (2011) hoàn thiện quy trình 5 bước xây dựng bài tập thực hành giáo dục học theo tiếp cận năng lực; Nguyễn Thị Tím Huế (2018) nghiên cứu bài tập phát triển năng lực dạy học cho sinh viên sư phạm.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Mặc dù các công trình đi trước đã khẳng định vai trò của bài tập và bài tập nhận thức, phần lớn các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở các môn khoa học tự nhiên hoặc bài tập tình huống thực hành đơn lẻ của khối sư phạm dân sự. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống:

1. Thiếu một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về bản chất, cấu trúc đặc thù (mối quan hệ giữa cái đã cho, cái phải tìm và cái chưa biết), phân loại và thang đo độ khó của bài tập nhận thức trong khối môn khoa học xã hội và nhân văn.
2. Chưa xác định rõ khung năng lực chuyên biệt cần phát triển cho học viên trường sĩ quan quân đội thông qua bài tập nhận thức.
3. Chưa có quy trình chuẩn hóa, đồng bộ về thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức cùng các tiêu chí đánh giá năng lực tương ứng trong tổ chức bài giảng các môn khoa học xã hội và nhân văn tại nhà trường quân đội.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm cốt lõi

• Khái niệm bài tập: Luận án xác định bài tập là các nhiệm vụ học tập do người dạy đặt ra, được trình bày dưới các dạng khác nhau để người học giải quyết; trên cơ sở những thông tin đã biết, dưới sự hướng dẫn của người dạy, người học tư duy tìm kiếm phương pháp giải quyết nhằm nắm vững tri thức và phát triển kỹ năng.
• Khái niệm bài tập nhận thức: Là nhiệm vụ học tập do người dạy xây dựng, được trình bày dưới dạng câu hỏi hay tình huống có vấn đề đòi hỏi người học phải thực hiện giải bằng hoạt động tư duy tìm tòi tích cực để tìm ra kết quả, qua đó người học tự mình phát hiện ra kiến thức mới được cài đặt trong bài tập.
• Cấu trúc bài tập nhận thức: Khác với bài tập thông thường (chỉ gồm Cái đã cho $A$ và Cái phải tìm $D$), bài tập nhận thức tích hợp yếu tố Cái chưa biết $C$ (kiến thức, kỹ năng mới mà người học cần chiếm lĩnh). Cấu trúc phản ánh quan hệ logic: $A \xrightarrow{C} D$.
• Bài tập nhận thức các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội: Là những nhiệm vụ dạy học chứa đựng nội dung bài giảng do giảng viên thiết kế dưới dạng bài tập và đưa ra trong quá trình dạy học để học viên thực hiện, giúp học viên chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng gắn với chuẩn đầu ra năng lực của người sĩ quan.
• Tiếp cận năng lực: Luận án định nghĩa năng lực là tổng hợp các thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất có sẵn và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện hiệu quả hoạt động trong hoàn cảnh cụ thể.

Nguyên tắc và phương pháp luận

• Tiếp cận hệ thống - cấu trúc: Xem việc thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức là một hệ thống toàn vẹn gồm các thành tố mục tiêu, nội dung, hình thức, phương pháp, phương tiện và kết quả đánh giá.
• Tiếp cận lịch sử - logic: Kế thừa kinh nghiệm nhận thức và tri thức đã tích lũy của học viên, phát triển nội dung bài tập từ thấp đến cao phù hợp với tiến trình đào tạo tại nhà trường quân đội.
• Tiếp cận đào tạo theo năng lực (chuẩn đầu ra): Thiết kế bài tập hướng trực tiếp vào việc hình thành các năng lực thực hành nghề nghiệp quân sự.
• Tiếp cận hoạt động: Tích cực hóa hoạt động tự giác, độc lập của học viên thông qua việc tương tác và giải quyết bài tập nhận thức.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp văn bản quy phạm (các chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Quân ủy Trung ương, Chương trình 1650/QĐ-CT của Tổng cục Chính trị), tài liệu chuyên khảo trong và ngoài nước; phương pháp giả thuyết khoa học.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Quan sát sư phạm: Dự giờ các tiết giảng sử dụng bài tập nhận thức tại 5 trường sĩ quan.
  • Phỏng vấn sâu: Thu thập ý kiến của cán bộ quản lý, giảng viên và học viên.
  • Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Khảo sát mẫu giảng viên và học viên năm thứ 2, 3 tại 5 trường sĩ quan.
  • Nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích giáo án, hồ sơ bài giảng, bài kiểm tra và vở ghi chép của học viên.
  • Lấy ý kiến chuyên gia giáo dục học và sư phạm quân sự.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm và thống kê toán học:
  • Thiết kế thực nghiệm với các cặp lớp thực nghiệm (LTN) và lớp đối chứng (LĐC) tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Lục quân 2.
  • Sử dụng phần mềm SPSS để kiểm định độ tin cậy tiểu thang đo (Cronbach's Alpha), hệ số phân tích cụm/giá trị Hopkins, phân tích hồi quy tuyến tính các yếu tố tác động, kiểm định $T$-Test độc lập (Independent Samples $T$-Test) so sánh điểm số trước và sau thực nghiệm, tính toán kích thước ảnh hưởng (Effect Size).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này tổng thuật toàn diện các tài liệu khoa học trong và ngoài nước về bài tập, bài tập nhận thức và dạy học theo tiếp cận năng lực. Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu thành hai dòng chính: nghiên cứu về kỹ thuật thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức chung trong giáo dục và nghiên cứu ứng dụng bài tập trong khối môn khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt trong môi trường quân sự. Chương 1 chỉ rõ rằng các công trình trước đây còn thiếu sự gắn kết giữa kỹ thuật bài tập nhận thức với mô hình phát triển năng lực chỉ huy, quản lý của sĩ quan quân đội, từ đó xác lập tính cấp thiết của đề tài.

Chương 2: Cơ sở lý luận của thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực

Chương 2 xây dựng hệ thống khái niệm, mô hình lý luận và các thành tố cấu trúc của bài tập nhận thức trong dạy học 15 môn khoa học xã hội và nhân văn theo Quyết định số 1650/QĐ-CT. Tác giả chỉ rõ sự khác biệt giữa bài tập nhận thức môn khoa học xã hội và nhân văn (đòi hỏi xử lý tình huống thực tiễn, phân tích xã hội, liên hệ thực tiễn quân sự) với bài tập trong khoa học tự nhiên. Luận án phân loại bài tập nhận thức thành 4 kiểu cơ bản theo mối quan hệ giữa các thành tố:

Kiểu bài tập nhận thức	Yếu tố đã biết	Yếu tố phải tìm	Bản chất hoạt động nhận thức
Kiểu Chấp hành	Điều kiện (ĐK) & Thuật toán giải (A/g)	Yêu cầu (YC)	Áp dụng quy tắc, thuật toán có sẵn để xác định kết quả
Kiểu Tái lập	Yêu cầu (YC) & Thuật toán giải (A/g)	Điều kiện (ĐK)	Truy tìm điều kiện xuất phát dựa trên yêu cầu và thuật toán
Kiểu Biến đổi	Điều kiện (ĐK) & Yêu cầu (YC)	Thuật toán giải (A/g)	Tự tìm tòi, xây dựng phương pháp/con đường giải quyết vấn đề
Kiểu Xây dựng	Yêu cầu (YC)	Điều kiện (ĐK) & Thuật toán giải (A/g)	Tự xác định cả dữ liệu đầu vào lẫn phương pháp giải quyết

Chương này cũng xác định hệ thống các năng lực cần phát triển cho học viên sĩ quan (Sơ đồ 2.3), tiêu chí đánh giá bài tập nhận thức theo tiếp cận năng lực (Bảng 2.2), các bước tổ chức dạy học bằng bài tập nhận thức (Sơ đồ 2.4) và phân tích các nhóm yếu tố tác động đến quá trình thiết kế, sử dụng bài tập.

Chương 3: Cơ sở thực tiễn của thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực

Chương 3 trình bày kết quả khảo sát thực trạng tại 5 trường sĩ quan quân đội (Trường Sĩ quan Lục quân 1, Trường Sĩ quan Lục quân 2, Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Công binh, Trường Sĩ quan Thông tin):

• Đặc điểm mẫu và công cụ đo lường: Luận án khảo sát giảng viên và học viên (Bảng 3.1), kiểm định thang đo đạt độ tin cậy Cronbach's Alpha (Bảng 3.2) và kiểm tra phân bố qua giá trị Hopkins (Bảng 3.3, Bảng 3.4).
• Thực trạng nhận thức và thiết kế bài tập: Phần lớn giảng viên nhận thức được vai trò của bài tập nhận thức (Bảng 3.5, Bảng 3.6, Bảng 3.7, Biểu đồ 3.1) và tác dụng nâng cao tính tích cực học tập (Bảng 3.8, Biểu đồ 3.2). Tuy nhiên, việc xuất phát thiết kế bài tập còn dựa nhiều vào trực giác và kinh nghiệm, chưa có quy trình bài bản (Biểu đồ 3.3, 3.4, 3.5, 3.6); khó khăn lớn nhất là kỹ thuật tạo mâu thuẫn nhận thức và tích hợp kiến thức mới vào bài tập (Bảng 3.9, Bảng 3.10).
• Thực trạng sử dụng bài tập: Giảng viên đã sử dụng bài tập nhận thức ở các mức độ và hình thức khác nhau (Biểu đồ 3.8, 3.9, 3.10, 3.11, 3.12, Bảng 3.11) nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc điều phối thời gian lên lớp và xử lý phản hồi của học viên (Bảng 3.12).
• Mô hình yếu tố tác động: Luận án xây dựng mô hình các yếu tố tác động (Sơ đồ 3.1), kiểm định qua phân tích hồi quy tuyến tính (Bảng 3.13) và đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhóm yếu tố chủ quan từ giảng viên, học viên đến điều kiện cơ sở vật chất và công tác quản lý đào tạo (Bảng 3.14, Biểu đồ 3.13).

Chương 4: Quy trình thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực

Chương 4 đề xuất hai quy trình cốt lõi và các điều kiện đảm bảo thực thi:

1. Quy trình thiết kế bài tập nhận thức (Sơ đồ 4.1): Gồm các bước khoa học từ phân tích mục tiêu bài học, xác định chuẩn đầu ra năng lực, lựa chọn nội dung kiến thức cốt lõi (Hình 4.1), thiết lập mâu thuẫn nhận thức ("Cái chưa biết"), xây dựng tình huống thực tiễn quân sự, biên soạn câu hỏi/nhiệm vụ và xây dựng đáp án, thang đo đánh giá.
2. Quy trình sử dụng bài tập nhận thức trong bài giảng (Sơ đồ 4.2): Gồm các bước tổ chức giao nhiệm vụ, hướng dẫn học viên tiếp cận tình huống, điều khiển hoạt động tìm tòi giải quyết mâu thuẫn nhận thức của học viên (theo nhóm hoặc cá nhân), tổ chức thảo luận, thể chế hóa tri thức mới và đánh giá mức độ đạt được của các năng lực thành phần.
3. Điều kiện bảo đảm: Xác định các điều kiện về năng lực sư phạm của giảng viên, tính tích cực học tập của học viên, nguồn tài liệu học tập, cơ sở vật chất phòng học và sự chỉ đạo chuyên môn của cơ quan quản lý đào tạo.

Chương 5: Thực nghiệm sư phạm

Chương 5 trình bày việc tổ chức thực nghiệm sư phạm đối với môn Giáo dục học quân sự (Chương trình 1650) tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Lục quân 2 để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của quy trình sử dụng bài tập nhận thức:

• Tổ chức thực nghiệm: Thiết lập 4 cặp lớp thực nghiệm và đối chứng (LTN1 - LĐC1, LTN2 - LĐC2, LTN3 - LĐC3, LTN4 - LĐC4) trên học viên năm 2 và năm 3 (Bảng 5.1). Sử dụng thang đo đánh giá năng lực gồm nhiều tiêu chí thành phần (Bảng 5.2) theo quy trình chuẩn (Sơ đồ 5.1).
• Kết quả kiểm tra trước thực nghiệm: Điểm số đầu vào giữa các lớp thực nghiệm và đối chứng có sự tương đồng, kiểm định Independent Samples $T$-Test cho thấy sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê với $p > 0.05$ (Bảng 5.3, 5.4, 5.5, 5.6, Biểu đồ 5.1, 5.2, 5.3, 5.4).
• Kết quả sau thực nghiệm (Vòng 1 và Vòng 2): Điểm số và mức độ biểu hiện năng lực của học viên các lớp thực nghiệm cao hơn rõ rệt so với lớp đối chứng (Bảng 5.7, 5.8, 5.9, 5.12, 5.13, 5.14, Biểu đồ 5.5, 5.6, 5.7, 5.8). Kiểm định Independent Samples $T$-Test sau tác động đạt mức ý nghĩa thống kê $p < 0.05$ (Bảng 5.10, 5.15, 5.16). Phân tích kích thước ảnh hưởng (Effect Size) cho thấy mức độ tác động sư phạm từ trung bình đến lớn (Bảng 5.11, Bảng 5.17, Đồ thị tích lũy tiến bộ 5.1, 5.2, 5.3, 5.4).
• Khảo sát định tính bổ trợ: Học viên các lớp thực nghiệm thể hiện mức độ hứng thú cao khi giảng viên sử dụng bài tập nhận thức (Biểu đồ 5.9), mức độ lĩnh hội bài học sâu sắc hơn (Biểu đồ 5.10) và cải thiện phương pháp ghi chép, tư duy độc lập (Biểu đồ 5.11).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Xây dựng định nghĩa hoàn chỉnh về bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội; phân tích tường minh cấu trúc đặc thù 3 thành tố gồm Cái đã cho ($A$), Cái chưa biết ($C$) và Cái phải tìm ($D$).
• Xác lập bảng phân loại bài tập nhận thức (Chấp hành, Tái lập, Biến đổi, Xây dựng) và xác định cụ thể các năng lực nghề nghiệp quân sự có thể hình thành, phát triển cho học viên.
• Xây dựng khung lý thuyết đồng bộ gồm hệ thống tiêu chí đánh giá bài tập nhận thức gắn với chuẩn đầu ra năng lực trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phản ánh bức tranh thực trạng về nhận thức, hoạt động thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức và các yếu tố tác động tại 5 trường đào tạo sĩ quan quân đội bậc đại học thông qua hệ thống số liệu điều tra xã hội học và mô hình hồi quy.
• Đề xuất hai quy trình thực hành chi tiết: quy trình thiết kế bài tập nhận thức và quy trình sử dụng bài tập nhận thức trong bài giảng môn Giáo dục học quân sự.
• Cung cấp các bài tập mẫu và hướng dẫn sư phạm cụ thể làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên trong các nhà trường quân đội.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với Cục Nhà trường (Bộ Tổng Tham mưu) và cơ quan quản lý giáo dục: Hoàn thiện chuẩn đầu ra chương trình đào tạo theo tiếp cận năng lực; tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm về kỹ thuật thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức cho đội ngũ giảng viên.
• Đối với các trường sĩ quan quân đội và các khoa giáo viên: Đưa tiêu chí sử dụng bài tập nhận thức vào quy chế đánh giá giờ giảng; tăng cường cơ sở vật chất, phòng học chuyên dùng; khuyến khích giảng viên biên soạn ngân hàng bài tập nhận thức chuyên ngành.
• Đối với giảng viên: Chủ động nghiên cứu cấu trúc bài tập nhận thức, gắn kết nội dung lý luận bài giảng với các tình huống hoạt động thực tiễn tại đơn vị cơ sở của quân đội.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Về phạm vi nội dung: Luận án mới chỉ tập trung nghiên cứu sâu đối với môn Giáo dục học quân sự trong Chương trình 1650 ở hình thức bài giảng lý thuyết trên lớp; chưa bao quát toàn bộ 15 môn khoa học xã hội và nhân văn cũng như các hình thức dạy học khác (thực hành, thực tập, hội thảo chuyên đề, dã ngoại).
  • Về phạm vi thực nghiệm: Quá trình thực nghiệm sư phạm chỉ tập trung kiểm chứng quy trình sử dụng bài tập nhận thức, chưa tiến hành thực nghiệm đối với quy trình thiết kế bài tập nhận thức.
  • Về quy mô khách thể: Địa bàn khảo sát và thực nghiệm mới giới hạn ở các trường sĩ quan đào tạo bậc đại học (chủ yếu là sĩ quan chỉ huy lục quân và chuyên ngành kỹ thuật, chính trị), chưa khảo sát ở các học viện đào tạo sau đại học.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng quy trình thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức sang các môn khoa học xã hội và nhân văn khác như Triết học Mác - Lênin, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Tâm lý học quân sự, Công tác đảng - công tác chính trị.
  • Triển khai thực nghiệm đồng bộ cả quy trình thiết kế bài tập nhận thức trên đối tượng giảng viên và đánh giá hiệu quả trong các hình thức tổ chức dạy học seminar, tự học có hướng dẫn và thực hành ngoài thao trường.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

1. Giảng viên các môn khoa học xã hội và nhân văn tại các trường sĩ quan, học viện quân đội: Có thể sử dụng trực tiếp các quy trình thiết kế, quy trình tổ chức bài giảng và hệ thống tiêu chí đánh giá năng lực để đổi mới phương pháp dạy học, chuyển từ thuyết trình truyền thống sang tổ chức hoạt động nhận thức có vấn đề.
2. Học viên đào tạo sĩ quan: Tham khảo cấu trúc bài tập và phương pháp giải quyết mâu thuẫn nhận thức để rèn luyện kỹ năng tự học, phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết các tình huống quản lý, chỉ huy bộ đội.
3. Cán bộ quản lý đào tạo và cơ quan phát triển chương trình: Cung cấp căn cứ khoa học để thiết kế chuẩn đầu ra, biên soạn giáo trình, tài liệu hướng dẫn và xây dựng tiêu chuẩn đánh giá chất lượng bài giảng theo tiếp cận năng lực.
4. Nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lý luận và Lịch sử giáo dục: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp nghiên cứu lý luận, điều tra xã hội học bằng SPSS và thiết kế thực nghiệm sư phạm định lượng với kiểm định $T$-Test.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cấu trúc của bài tập nhận thức trong luận án khác biệt như thế nào so với bài tập thông thường?

Bài tập thông thường có cấu trúc đóng gồm hai thành tố: Cái đã cho ($A$) và Cái phải tìm ($D$), trong đó người học chỉ cần vận dụng các tri thức đã học để tính toán hoặc trả lời. Ngược lại, bài tập nhận thức tích hợp thêm thành tố thứ ba là Cái chưa biết ($C$) – phần tri thức, kỹ năng mới chưa được giảng dạy trước đó. Người học chỉ có thể tìm ra Cái phải tìm ($D$) khi nỗ lực giải quyết mâu thuẫn nhận thức và tự phát hiện ra Cái chưa biết ($C$).

2. Luận án phân loại bài tập nhận thức thành những kiểu cơ bản nào?

Dựa trên mối quan hệ giữa ba thành tố Điều kiện (ĐK), Thuật toán giải (A/g) và Yêu cầu (YC), luận án phân loại thành 4 kiểu:

• Kiểu Chấp hành: Đã biết ĐK và A/g $\rightarrow$ Tìm YC.
• Kiểu Tái lập: Đã biết YC và A/g $\rightarrow$ Tìm ĐK.
• Kiểu Biến đổi: Đã biết ĐK và YC $\rightarrow$ Tìm A/g.
• Kiểu Xây dựng: Đã biết YC $\rightarrow$ Tìm ĐK và A/g.

3. Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại những cơ sở nào?

• Khảo sát thực trạng được thực hiện tại 5 cơ sở: Trường Sĩ quan Lục quân 1, Trường Sĩ quan Lục quân 2, Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Công binh và Trường Sĩ quan Thông tin.
• Thực nghiệm sư phạm được triển khai tại 2 cơ sở: Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Lục quân 2.

4. Môn học nào được lựa chọn để tiến hành thực nghiệm sư phạm và kết quả kiểm định thống kê ra sao?

Thực nghiệm sư phạm được thực hiện trên môn Giáo dục học quân sự thuộc Chương trình 1650 của Cục Nhà trường đối với học viên năm thứ 2 và thứ 3. Kết quả xử lý bằng phần mềm SPSS cho thấy: trước thực nghiệm, điểm số giữa các lớp thực nghiệm và đối chứng không có sự khác biệt ($p > 0.05$); sau tác động sư phạm, điểm số và mức độ biểu hiện năng lực của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) với kích thước ảnh hưởng từ trung bình đến lớn.

5. Vì sao việc thiết kế bài tập nhận thức trong các môn khoa học xã hội và nhân văn lại có tính chất đặc thù?

Khác với các môn khoa học tự nhiên có dữ liệu số học, công thức và quy luật cơ học rõ ràng, các môn khoa học xã hội và nhân văn phản ánh các quy luật xã hội, tư tưởng và hành vi con người. Do đó, bài tập nhận thức trong khối môn này không có lời giải duy nhất dạng thuật toán cố định mà phải xây dựng dưới dạng tình huống thực tiễn quân sự đa chiều, đòi hỏi học viên phải lập luận, phân tích lý luận gắn với thực tiễn lãnh đạo, quản lý bộ đội.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Lưu Hoàng Tùng đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế, sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường sĩ quan quân đội theo tiếp cận năng lực. Bằng việc xác định cấu trúc đặc thù tích hợp "Cái chưa biết" và đề xuất quy trình sư phạm chuẩn hóa, công trình cung cấp giải pháp cụ thể nhằm chuyển dịch phương pháp giảng dạy từ truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực tư duy nghề nghiệp cho học viên. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Trường Sĩ quan Lục quân 2 với các kiểm định thống kê toán học đã khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp được đề xuất trong luận án.