Chương 1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA EDO TRƯỚC THỜI TOKUGAWA 1. Sự phát triển của vùng Kanto trước khi Tokugawa Ieyasu đặt đại bản doanh ở Edo Người ta thường viết rằng, khi Tokugawa Ieyasu2 (1542-1616) quyết định đóng bản doanh ở Edo thì đây vẫn còn là một vùng đất nhỏ hẹp và hoang vắng. Cư dân ở đây chỉ có một vài làng nhỏ sống bằng nghề đánh cá. Nhưng trên thực tế, Edo là một vùng đất đã sớm được nói đến trong các tư liệu lịch sử.
Quá trình phát triển của Edo gắn liền với sự bồi tụ tự nhiên và việc khai phá đồng bằng Musashi. Đây là vùng đất ẩm, trũng và đã được ghi trong Manyoshu (万葉集,Vạn diệp tập), bộ sử thi nổi tiếng của Nhật Bản viết vào thế kỷ VIII. Tư liệu đầu tiên viết về Edo là vào thế kỷ VII nói đến địa danh Huchu, một phần của thành Edo về sau [9, tr. Vào thế kỷ XII thì tên gọi Edo mới xuất hiện.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng “Edo” có thể bắt nguồn từ ngôn ngữ của người Ainu có nghĩa là “Cửa sông” hay “Cửa vịnh” và như vậy Edo ngay từ đầu đã được coi là một không gian tương đối rộng lớn. Nhưng cũng có thuyết cho rằng, vào thế kỷ XII, Edo Shiro Shigetsugu đã đến khai phá vùng đồng bằng ven biển này. Vì lẽ đó mà về sau Edo đã được đặt theo tên của vị lãnh chủ này. Edo Shiro Shigetsugu cũng cho dựng quán ở đây nhưng ông xây dựng nó như thế nào hay cấu trúc ra sao thì không ai biết được vì không có tư liệu lịch sử về công trình này.
2 Tokugawa Ieyasu (1542 – 1616) là người khai sáng triều đại Tokugawa (1600 – 1868) 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Vào cuối thế kỷ XII, sau khi được Thiên hoàng tấn phong chức shogun, Yoritomo đã xây dựng một chính quyền quân sự và quyết định rời bản doanh về Kamakura và Edo chỉ cách Mạc phủ của chính quyền Kamakura 50 dặm về phía Bắc. Như vậy, đồng bằng Musashi trở thành khu vực phụ cận, chuẩn bị những điều kiện cho sự hình thành trung tâm chính trị thứ hai của Nhật Bản. Trong thời gian đó, một số tuyến giao thông nối liền Kyoto và đồng bằng Kansai đã được thiết lập và chính quyền Kamakura đã quản lý trực tiếp toàn bộ đồng bằng Kanto. Khi Mạc phủ Muromachi được thiết lập, tuy chính quyền này lập trị sở ở Kyoto nhưng Kanto đã trở thành một khu vực tương đối phát triển.
Bước sang thế kỷ XV – XVI, Kanto đã là nơi tập trung nhiều lãnh chúa có thế lực. Trong khoảng 2 thế kỷ, Edo chịu sự quản lý của nhiều hào tộc và lãnh chúa khác nhau. Vào đầu thế kỷ XV, Ota Sukenaga (1432 – 1486) vốn là một chư hầu của Uesugi – người nhận chức cai quản vùng Kanto Kanto kanryo (関東官僚,Quan Đông quản lãnh) ở Kamakura - là người cai quản vùng Edo (sau này ông xuất gia, lấy hiệu là Dokan nên ông vẫn được biết đến với cái tên Ota Dokan). Ông tiếp quản Edo vào năm 1456.
Hậu duệ của Edo Taro vẫn sinh sống tại đó những do họ không muốn gây chiến với gia tộc Uesugi nên đã từ bỏ lãnh địa của mình, thậm cả cái tên Edo và rút lui khỏi sông Tamagawa và di chuyển tới làng Kitami. Ota đã định cư tạm thời gần Shinagawa, có thể là Gotenyama ngày nay, trong khi ông tìm kiếm một vị trí thích hợp hơn với kế hoạch của mình. Truyền thuyết kể rằng ông lưỡng lự giữa một vài quả đồi xung quanh Akabane, Oji và Surugadai để xây thành. Cuối cùng, ông đã quyết định chọn một quả đồi gần con đường lên phía Bắc gọi là Chiyoda.
Những người nông dân vốn cư ngụ một phần ở đây đã được di dời sang các làng khác và công việc xây dựng thành bắt đầu. Thành được khởi công xây dựng vào năm 1456 đến ngày 8 tháng 4 năm 1457 thì hoàn thành. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Về thành Edo do Ota xây dựng, vì không có sử liệu trực tiếp nên khó có thể có những thông tin chính xác về toà thành này. Tuy nhiên, do Ota không chỉ là võ sĩ mà còn là văn nhân nên một thi sĩ vốn là bạn của Ota đã miêu tả thành Edo thời kỳ này trong các bài thơ của mình [35, tr.
Toà thành có 3 vòng thành là thành chính nejo (子城, tử thành), thành giữa chujo (中城, trung thành) và thành ngoài gaijo (外城, ngoại thành). Có rất nhiều giả thuyết về vị trí của các vòng thành này so với các vòng thành thời Tokugawa. Trong “Thành Edo” (江戸城), tác giả Komatsu Kazuhiro đã nêu một giả thiết về cấu trúc, vị trí của các vòng thành như sau: thành chính và thành giữa hiện nay là vòng thành chính (honmaru, 本丸) và thành ngoài hiện nay là vòng thành thứ hai (ni no maru, 二の丸). Còn Naito Akira trong “Edo và thành Edo” (江戸と江戸城) lại cho rằng về sau thành giữa là vòng thành chính còn lại là vòng thành thứ hai.
Toà thành được bao quanh bởi một hệ thống luỹ cao chừng 30m. Hệ thống hào xung quanh do nối với một mạch nước nên lúc nào cũng đầy nước. Cổng thành ở những nơi trọng yếu có tường đá ở hai bên và hệ thống cầu kéo làm bằng gỗ lớn. Ngoài ra trong toà thành còn có 20 toà tháp canh và 5 cổng đá.
Ở thành giữa, ngoài quán của Ota Dokan còn có nơi ở của võ sĩ, tháp canh, hàng rào phòng thủ và nhà kho… Ngoài ra ở phía Tây thành còn có nơi để ngắm tuyết trắng trên đỉnh núi Phú Sĩ gọi là Fukumiyukisai (含雪斎, Hàm tuyết trai), phía Đông có nơi nhìn ra vịnh dưới chân thành gọi là Hakusentei (拍船庭, Phách thuyền đình), phía Bắc có nơi để ngắm núi Tsukuba gọi là Tsukubasantei (筑波) còn ở gần rừng mai có một phòng sách gọi là Kadukitei (香月庭, Hương nguyệt đình). Đó là những thông tin còn đến ngày nay về thành Edo của Ota Dokan được ghi chép lại trong các tư liệu văn học thời bấy giờ. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Vào khoảng năm 1458, tiếp bước cha mình, Ota đã xuất gia và lấy tên là Dokan nhưng ông không chấm dứt cuộc sống nhập thế của mình. Ông sinh sống tại Edo trong 30 năm và dần dần chinh phục toàn bộ đồng bằng Musashi.
Đồng thời, ông đã mở rộng tòa thành, tàu thuyền cũng như cổng thành, đem về gạo, trà, cá, đồng, sắt và vũ khí. Khu vực này rất gần biển và có nhiều nhánh sông Tone chảy ra để đổ vào vịnh Edo. Có nhiều đầm lầy và ao hồ, ở giữa đó tụ họp lại thành làng Takarada và Iwada. Vẫn có thể tìm thấy tên của một số làng khác ở xung quanh tòa thành ở thủ đô ngày nay như Hibiya, Sakurada, Shiba, Mita và Iigura.
Một thị trấn nhỏ bắt đầu hình thành từ phía Đông của công sự phòng thủ ban đầu. Đó chính là Edo. Ota cho xây dựng đền Hachiman trên đồi Ichigaya. Tiếp theo Hachiman, một ngôi đền thứ hai dường như được xây dựng sau đó để tỏ lòng tôn kính gia đình Ota.
Ota Dokan sống tại thành Edo trong khoảng 30 năm. Trong 30 năm đó, trái với tình hình hỗn loạn ở Kyoto do xảy ra loạn Onin (1467 - 1477), thành Edo của Ota lại khá yên bình nên đã thu hút rất nhiều nhân tài, học giả về đây [35, tr. Tuy nhiên đến năm 1486, Ota qua đời, họ Uesugi cũng bị đánh bại và mất quyền cai quản Kanto vào tay họ Hojo. Vào năm 1524, Hojo Ojitsuna đã đánh bại Uesugi Tomo tại Kawagoe và chiếm thành Edo.
Tòa thành sau đó rơi vào tay của Ashikaga Shigeuji no Koga, nhưng lại được trả cho dòng họ Hojo. Họ Hojo đóng bản doanh ở Odawara còn đại diện của họ tại Edo là Toyama Shirobyoe Kaganao. Năm 1563, chắt của Ota Dokan đã tìm cách lấy lại tòa thành này nhưng thất bại và thành Edo vẫn thuộc về gia đình Hojo cho đến khi dòng họ này chống lại Hideyoshi và bị đánh bại dẫn đến diệt vong. Lúc bấy giờ Edo chỉ là một thành nhỏ nên một lần nữa Edo lại mất vị trí của mình.
Khi Ieyasu xây dựng Edo thì vùng đất này chỉ còn lại một số làng xóm và một thành nhỏ đã hoang tàn. Cư dân lúc đó được chia ra làm 25 kori, mỗi kori bao 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com gồm 2 hoặc 3 sato (làng). Theo truyền thống Nhật Bản mỗi sato như vậy thường có từ 40 đến 50 hộ, mỗi hộ có từ 20-30 người. Như vậy, dân số Edo đầu thế kỷ XVII chỉ khoảng 112.500 người [12, tr.
Trước thời Tokugawa, khu vực xung quanh vịnh Edo là vùng đất nông nghiệp rất màu mỡ với một nguồn cung cấp nước đầy đủ để tưới tiêu từ sông Tone. Ngôi làng sau này trở thành đô thị Edo nằm giữa vùng đất hình dẻ quạt này và ở cuối vịnh Edo. Về địa hình, khu vực này bao gồm những quả đồi bằng phẳng với các dòng chảy phụ từ sông Tone. Khu vực này cũng có các tuyến đường bộ chính chạy theo hướng Bắc-Nam và khả năng tiếp cận hoàn toàn với biển thông qua vịnh Edo.
Tuy nằm trong không gian của một vùng châu thổ tương đối rộng lớn, nhưng cũng có thể coi Edo là vùng bán sơn địa với nhiều sườn đồi thoai thoải chạy dọc theo hướng Bắc - Nam. Ngoài địa thế phòng ngự mang tính chiến lược, nằm giáp vịnh và được bồi lấp bởi sông Tone, khu vực này cũng có những điều kiện thuận lợi nhất định cho canh tác nông nghiệp, khả năng khai thác biển và trung điểm của hệ thống giao thương trên cả nước. Do đó, việc Tokugawa quyết định chuyển trung tâm chính trị tới Edo là khá hợp lý ngay cả theo các lý thuyết hiện đại. Lịch sử kể rằng các thuộc hạ của Ieyasu đã không tán thành quyết định định đô tại Edo của ông.
Bởi khi đó, Kamakura, đại bản doanh của tướng quân Yoritomo trước đây, hay thậm chí Odawara, nằm dưới chân núi hướng ra một vịnh rộng lớn với một tòa thành khá kiên cố, dường như là những sự lựa chọn thích hợp hơn. Trong khi đó, ở Edo chỉ có vài trăm hộ gia đình, chủ yếu là dân chài và nông dân. Công sự phòng thủ ở đây cũng không đủ lớn và ở trong tình trạng xuống cấp trầm trọng. Đã 130 năm qua đi kể từ khi Ota và nhà Hojo có những nỗ lực ít ỏi nhằm duy trì công trình này.
Ngoại trừ các quả đồi Ushigome, Ueno và Kanda, khu vực này chủ yếu là đầm lầy và bị nước biển che phủ mỗi khi thủy 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com triều dâng cao. Nhưng đặc điểm khiến Ieyasu hài lòng ở Edo chính là địa hình bằng phẳng và khả năng kiến tạo những điều mới mẻ ở đây.