Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học sâm vũ diệp và sâm Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hai loài sâm vũ diệp panax bipinnatifidus, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoàng Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Đình Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Hoạt Tính Sinh Học của Sâm Vũ Diệp và Sâm Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Giới thiệu về Chi Panax
• 1.1.1. Vị trí phân loại và phân bố
• 1.1.2. Đặc điểm thực vật
• 1.1.3. Nghiên cứu về thành phần hóa học
• 1.1.4. Nguyên cứu về hoạt tính sinh học
• 1.2. Giới thiệu về Sâm vũ diệp
• 1.2.1. Tên khoa học
• 1.2.2. Đặc điểm thực vật
• 1.2.3. Phân bố và sinh thái
• 1.2.4. Nghiên cứu về thành phần hóa học của Sâm vũ diệp (P
• 1.2.5. Nguyên cứu về hoạt tính sinh học của Sâm vũ diệp (P
• 1.3. Giới thiệu về Sâm việt nam
• 1.3.1. Tên khoa học
• 1.3.2. Đặc điểm thực vật
• 1.3.3. Phân bố và sinh thái
• 1.3.4. Nghiên cứu về thành phần hóa học của Sâm việt nam (P
• 1.3.5. Nguyên cứu về hoạt tính sinh học của Sâm việt nam (P
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus Seem
• 2.1.2. Sâm việt nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp phân lập chất
• 2.2.2. Phương pháp xác định cấu trúc hóa học các chất
• 2.2.2.1. Góc quay cực riêng
• 2.2.2.2. Phổ khối lượng (MS)
• 2.2.2.3. Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR)
• 2.2.3. Phương pháp nghiên cứu sinh học
• 2.2.3.1. Đánh giá tác dụng gây độc tế bào
• 2.2.3.2. Đánh giá hoạt tính ức chế sự sản sinh NO
• 2.2.3.3. Đánh giá hoạt tính ức chế enzyme α- glucosidase
• 2.2.3.4. Phương pháp xác định cấu hình đường bằng thủy phân acid
• 3. CHƯƠNG 3. Phân lập các hợp chất từ Sâm vũ diệp (P
• 3.1. Quy trình phân lập các chất
• 3.2. Hằng số vật lý và dữ liệu phổ của các hợp chất phân lập từ Sâm vũ diệp (P
• 3.2.1. Hợp chất SVD-1: Panabipinoside A (Hợp chất mới)
• 3.2.2. Hợp chất SVD-2: Panabipinoside B (Hợp chất mới)
• 3.2.3. Hợp chất SVD-3: Ginsenoside Ro
• 3.2.4. Hợp chất SVD-4: Kalopanax-saponins E
• 3.2.5. Hợp chất SVD-5: Spinasaponin A 28-O-glucoside
• 3.2.6. Hợp chất SVD-6: Stipuleanoside R1
• 3.2.7. Hợp chất SVD-7: Stipuleanoside R2
• 3.2.8. Hợp chất SVD-8: Araloside A
• 3.2.9. Hợp chất SVD-9: 20(S)-Ginsenoside Rg3
• 3.2.10. Hợp chất SVD-10: Chikusetsusaponin VI
• 4. Phân lập các hợp chất từ loài Sâm việt nam (Panax vietnamensis Ha & et Grushv
• 4.1. Quy trình phân lập các chất
• 4.2. Hằng số vật lý và dữ liệu phổ của các hợp chất phân lập từ Sâm việt nam (P
• 4.2.1. Hợp chất SVN-1: Notoginsenoside E
• 4.2.2. Hợp chất SVN-2: Ginsenoside Rd
• 4.2.3. Hợp chất SVN-3: Pseudoginsenoside-RS1
• 4.2.4. Hợp chất SVN-4: Ginsenoside Rg1
• 4.2.5. Hợp chất SVN-5: Ginsenoside Rb1
• 5. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 5.1. Các hợp chất phân lập từ Sâm vũ diệp (P
• 5.1.1. Hợp chất SVD-1: Panabipinoside A (chất mới)
• 5.1.2. Hợp chất SVD-2: Panabipinoside B (Chất mới)
• 5.1.3. Hợp chất SVD-3: Ginsenoside Ro
• 5.1.4. Hợp chất SVD-4: Kalopanax-saponins E
• 5.1.5. Hợp chất SVD-5: Spinasaponin A 28-O-glucoside
• 5.1.6. Hợp chất SVD-6: Stipuleanoside R1
• 5.1.7. Hợp chất SVD-7: Stipuleanoside R2
• 5.1.8. Hợp chất SVD-8: Araloside A
• 5.1.9. Hợp chất SVD-9: 20(S)-ginsenoside Rg3
• 5.1.10. Hợp chất SVD-10: Chikusetsusaponin VI
• 5.2. Các hợp chất phân lập từ Sâm việt nam
• 5.2.1. Hợp chất SVN-1: Notoginsenoside E
• 5.2.2. Hợp chất SVN-2: Ginsenoside Rd
• 5.2.3. Hợp chất SVN-3: Pseudoginsenoside-RS1
• 5.2.4. Hợp chất SVN-4: Ginsenoside Rg1
• 5.2.5. Hợp chất SVN-5: Ginsenoside Rb1
• 5.3. Đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập được
• 5.3.1. Kết quả thử hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập từ Sâm vũ diệp.1
• 5.3.1.1. Kết quả đánh giá tác dụng gây độc tế bào
• 5.3.1.2. Kết quả đánh giá tác dụng ức chế sản sinh NO
• 5.3.1.3. Kết quả đánh giá tác dụng ức chế enzym α-glucosidase
• 5.3.2. Kết quả thử hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập từ Sâm việt nam
• 5.3.2.1. Kết quả đánh giá tác dụng ức chế sản sinh NO
• 5.3.3. Bàn luận về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập được
• 5.3.3.1. Hợp chất SVD-1 panabipinoside A (chất mới), SVD-2 panabipinoside B (chất mới)
• 5.3.3.2. Hợp chất SVD-3: Ginsenoside Ro
• 5.3.3.3. Hợp chất SVD-4: Kalopanax-saponins E
• 5.3.3.4. Hợp chất SVD-5: Spinasaponin A 28-O-glucoside
• 5.3.3.5. Hợp chất SVD-6: Stipuleanoside R1
• 5.3.3.6. Hợp chất SVD-7: Stipuleanoside R2
• 5.3.3.7. Hợp chất SVD-8: Araloside A
• 5.3.3.8. Hợp chất SVD-9: 20(S)-ginsenoside Rg3
• 5.3.3.9. Hợp chất SVD-10: Chikusetsusaponin VI
• 5.4. Sâm việt nam (P
• 5.4.1. Hợp chất SVN-1: Notoginsenoside E
• 5.4.2. Hợp chất SVN-2: Ginsenoside Rd
• 5.4.3. Hợp chất SVN-3: Pseudoginsenoside-RS1
• 5.4.4. Hợp chất SVN-4: Ginsenoside Rg1
• 5.4.5. Hợp chất SVN-5: Ginsenoside Rb1
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Sâm Vũ Diệp Sâm Việt Nam Hiện Nay

Từ xa xưa, y học cổ truyền đã sử dụng các loại thảo mộc để chữa bệnh. Các dược liệu có nguồn gốc tự nhiên thường có độc tính thấp, phù hợp với sinh lý cơ thể. Việc nghiên cứu các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học để làm thuốc và thực phẩm chức năng là xu hướng phát triển của ngành hóa học và dược phẩm. Việt Nam có hệ sinh thái phong phú, đa dạng, với nhiều loại thực vật có thể dùng làm dược liệu. Tuy nhiên, nhiều loài dược liệu quý chưa được nghiên cứu một cách hệ thống. Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học giúp sử dụng dược liệu hiệu quả hơn và tạo cơ sở khoa học để tổng hợp các hoạt chất mới. Các loài thuộc chi Panax được sử dụng phổ biến làm thuốc bổ. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng saponin và polyacetylen là thành phần hóa học chính của chi Panax. Các saponin có tác dụng lên thần kinh trung ương, chống ung thư, kháng viêm, cầm máu, chống oxi hóa, bảo vệ tim mạch, huyết áp. Luận án này tập trung vào Sâm Vũ Diệp và Sâm Việt Nam, hai loài sâm quý của Việt Nam.

1.1. Giới thiệu chung về chi Panax Sâm

Chi Panax (Sâm) thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae), là một chi thực vật quan trọng trong y học cổ truyền. Các loài sâm được biết đến với các hoạt tính sinh học đa dạng, chủ yếu nhờ vào các thành phần saponin đặc trưng. Trên thế giới có nhiều loài Panax khác nhau, phân bố chủ yếu ở khu vực châu Á và Bắc Mỹ. Các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài Panax đã được tiến hành rộng rãi, nhằm khai thác tiềm năng dược liệu của chúng. Việc phân loại và xác định chính xác các loài Panax là rất quan trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của các sản phẩm từ sâm.

1.2. Tổng quan về Sâm Vũ Diệp và Sâm Việt Nam

Sâm Vũ Diệp (Panax bipinnatifidus) và Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis) là hai loài sâm quý của Việt Nam. Sâm Việt Nam, còn gọi là Sâm Ngọc Linh, nổi tiếng với hàm lượng saponin cao và các hoạt tính sinh học vượt trội. Sâm Vũ Diệp ít được nghiên cứu hơn, nhưng cũng có tiềm năng lớn về dược liệu. Cả hai loài sâm này đều được sử dụng trong y học cổ truyền để bồi bổ sức khỏe, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ điều trị bệnh. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu khoa học để chứng minh và khai thác tối đa các công dụng của chúng.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Sâm Việt Nam

Việc nghiên cứu thành phần hóa học sâm Việt Nam và Sâm Vũ Diệp gặp nhiều thách thức. Thứ nhất, hàm lượng các hợp chất có hoạt tính sinh học có thể thay đổi tùy thuộc vào điều kiện sinh trưởng, mùa vụ thu hoạch và phương pháp chiết xuất. Thứ hai, việc phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất mới đòi hỏi kỹ thuật hiện đại và đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm. Thứ ba, việc đánh giá hoạt tính sinh học sâm Việt Nam cần được thực hiện trên các mô hình thử nghiệm phù hợp để đảm bảo tính chính xác và tin cậy. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà sản xuất và cơ quan quản lý để đưa các kết quả nghiên cứu vào ứng dụng thực tiễn.

2.1. Sự biến đổi thành phần hóa học theo điều kiện sinh thái

Thành phần hóa học của Sâm Việt Nam và Sâm Vũ Diệp chịu ảnh hưởng lớn bởi các yếu tố môi trường như độ cao, khí hậu, thổ nhưỡng và ánh sáng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hàm lượng saponin và các hợp chất khác có thể khác nhau đáng kể giữa các vùng trồng khác nhau. Do đó, việc xác định nguồn gốc và điều kiện sinh trưởng của mẫu sâm là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác của các kết quả nghiên cứu. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá sự biến đổi thành phần hóa học theo điều kiện sinh thái và tìm ra các biện pháp tối ưu hóa quy trình trồng trọt và thu hoạch.

2.2. Khó khăn trong phân lập và xác định cấu trúc hợp chất mới

Việc phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất mới từ Sâm Việt Nam và Sâm Vũ Diệp là một quá trình phức tạp và tốn kém. Các hợp chất này thường có hàm lượng thấp và cấu trúc phức tạp, đòi hỏi các kỹ thuật sắc ký và phổ nghiệm hiện đại như sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), sắc ký khí khối phổ (GC-MS) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR). Ngoài ra, cần có các chuyên gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực hóa học tự nhiên để giải mã các dữ liệu phổ và xác định cấu trúc chính xác của các hợp chất mới. Việc hợp tác giữa các phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu có thể giúp chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực để giải quyết các khó khăn này.

III. Phương Pháp Phân Tích Thành Phần Hóa Học Sâm Hiệu Quả

Để phân tích thành phần hóa học sâm Vũ Diệp và sâm Việt Nam hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp chiết xuất, phân lập và định danh hiện đại. Chiết xuất bằng dung môi hữu cơ là phương pháp phổ biến để thu nhận các hợp chất có hoạt tính sinh học. Các phương pháp sắc ký như sắc ký cột, sắc ký lớp mỏng và sắc ký lỏng hiệu năng cao được sử dụng để phân lập các hợp chất riêng lẻ. Các phương pháp phổ nghiệm như phổ khối lượng, phổ cộng hưởng từ hạt nhân và phổ hồng ngoại được sử dụng để xác định cấu trúc của các hợp chất phân lập được. Dữ liệu từ các phương pháp này được so sánh với các dữ liệu đã công bố để xác định danh tính của các hợp chất đã biết và phát hiện các hợp chất mới.

3.1. Quy trình chiết xuất và phân lập các hợp chất từ sâm

Quy trình chiết xuất và phân lập các hợp chất từ sâm Vũ Diệp và sâm Việt Nam thường bao gồm các bước sau: (1) Chuẩn bị mẫu: Mẫu sâm được làm sạch, sấy khô và nghiền nhỏ. (2) Chiết xuất: Mẫu sâm được chiết xuất bằng dung môi hữu cơ như methanol, ethanol hoặc ethyl acetate. (3) Lọc và cô đặc: Dịch chiết được lọc để loại bỏ cặn bã và cô đặc dưới áp suất giảm. (4) Phân đoạn: Dịch chiết cô đặc được phân đoạn bằng các dung môi khác nhau để tách các nhóm hợp chất có độ phân cực khác nhau. (5) Sắc ký cột: Các phân đoạn được phân lập tiếp bằng sắc ký cột với các pha tĩnh và pha động phù hợp. (6) Sắc ký lớp mỏng: Các phân đoạn từ sắc ký cột được kiểm tra độ tinh khiết bằng sắc ký lớp mỏng. (7) Sắc ký lỏng hiệu năng cao: Các hợp chất tinh khiết được thu nhận bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao.

3.2. Các kỹ thuật phổ nghiệm trong xác định cấu trúc

Các kỹ thuật phổ nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc xác định cấu trúc của các hợp chất phân lập từ sâm Vũ Diệp và sâm Việt Nam. Phổ khối lượng (MS) cung cấp thông tin về khối lượng phân tử và các mảnh ion của hợp chất. Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) cung cấp thông tin chi tiết về cấu trúc phân tử, bao gồm các liên kết, nhóm chức và vị trí tương đối của các nguyên tử. Phổ hồng ngoại (IR) cung cấp thông tin về các nhóm chức có trong hợp chất. Dữ liệu từ các phương pháp phổ nghiệm này được kết hợp với các dữ liệu hóa học và vật lý khác để xác định cấu trúc chính xác của các hợp chất.

IV. Đánh Giá Hoạt Tính Sinh Học Sâm Vũ Diệp Sâm Việt Nam

Đánh giá hoạt tính sinh học sâm Vũ Diệp và sâm Việt Nam là bước quan trọng để chứng minh các công dụng dược lý của chúng. Các hoạt tính sinh học thường được đánh giá bao gồm hoạt tính chống oxy hóa, hoạt tính kháng viêm, hoạt tính chống ung thư, hoạt tính bảo vệ gan và hoạt tính tăng cường miễn dịch. Các thử nghiệm được thực hiện trên các mô hình tế bào, động vật hoặc trên người. Kết quả từ các thử nghiệm này cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng sâm trong y học và thực phẩm chức năng.

4.1. Các mô hình thử nghiệm hoạt tính sinh học in vitro

Các mô hình thử nghiệm in vitro được sử dụng để đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập từ sâm Vũ Diệp và sâm Việt Nam trên tế bào. Ví dụ, hoạt tính chống oxy hóa có thể được đánh giá bằng các thử nghiệm DPPH, ABTS hoặc FRAP. Hoạt tính kháng viêm có thể được đánh giá bằng các thử nghiệm ức chế sản xuất NO hoặc TNF-α. Hoạt tính chống ung thư có thể được đánh giá bằng các thử nghiệm ức chế sự phát triển của tế bào ung thư hoặc gây độc tế bào ung thư. Các thử nghiệm in vitro cung cấp thông tin ban đầu về hoạt tính sinh học của các hợp chất và giúp lựa chọn các hợp chất tiềm năng để thử nghiệm in vivo.

4.2. Nghiên cứu hoạt tính sinh học in vivo trên động vật

Các nghiên cứu in vivo trên động vật được sử dụng để đánh giá hoạt tính sinh học của sâm Vũ Diệp và sâm Việt Nam trong cơ thể sống. Các mô hình động vật được sử dụng để mô phỏng các bệnh lý khác nhau, chẳng hạn như viêm, ung thư, tổn thương gan hoặc suy giảm miễn dịch. Các kết quả từ các nghiên cứu in vivo cung cấp thông tin về hiệu quả, độc tính và cơ chế tác dụng của sâm. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng kết quả trên động vật có thể không hoàn toàn tương đồng với kết quả trên người.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Hoạt Tính Sinh Học

Nghiên cứu đã phân lập được nhiều hợp chất từ Sâm Vũ Diệp và Sâm Việt Nam, bao gồm saponin, flavonoid, acid phenolic và các hợp chất khác. Một số hợp chất mới đã được xác định cấu trúc. Các hợp chất phân lập được đã được đánh giá hoạt tính sinh học, cho thấy tiềm năng trong việc phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe và điều trị bệnh. Cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá đầy đủ các công dụng và tác dụng phụ của các hợp chất này.

5.1. Các hợp chất saponin mới phân lập từ Sâm Vũ Diệp

Nghiên cứu đã phân lập và xác định cấu trúc của hai saponin mới từ Sâm Vũ Diệp, được đặt tên là Panabipinoside A và Panabipinoside B. Các hợp chất này có cấu trúc khung dammarane và có các nhóm đường khác nhau gắn vào. Hoạt tính sinh học của Panabipinoside A và Panabipinoside B đang được nghiên cứu để đánh giá tiềm năng dược lý của chúng.

5.2. Hoạt tính ức chế sản sinh NO của các hợp chất từ Sâm Việt Nam

Các hợp chất phân lập từ Sâm Việt Nam đã được đánh giá hoạt tính ức chế sản sinh NO trong tế bào RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS. Kết quả cho thấy một số hợp chất có hoạt tính ức chế đáng kể, cho thấy tiềm năng trong việc điều trị các bệnh viêm.

VI. Ứng Dụng Triển Vọng Nghiên Cứu Sâm Vũ Diệp Sâm VN

Nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của Sâm Vũ Diệp và Sâm Việt Nam mở ra nhiều ứng dụng tiềm năng trong y học và thực phẩm chức năng. Các hợp chất phân lập được có thể được sử dụng để phát triển các loại thuốc mới, thực phẩm bổ sung và mỹ phẩm. Việc bảo tồn và phát triển nguồn gen sâm quý của Việt Nam cũng là một nhiệm vụ quan trọng.

6.1. Phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ sâm

Các kết quả nghiên cứu về Sâm Vũ Diệp và Sâm Việt Nam có thể được sử dụng để phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe như viên nang, trà, cao và mỹ phẩm. Các sản phẩm này có thể giúp tăng cường sức khỏe, tăng cường miễn dịch, chống oxy hóa và bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây bệnh.

6.2. Bảo tồn và phát triển nguồn gen sâm quý của Việt Nam

Việc bảo tồn và phát triển nguồn gen Sâm Vũ Diệp và Sâm Việt Nam là rất quan trọng để đảm bảo nguồn cung cấp sâm chất lượng cao cho các nghiên cứu và sản xuất. Cần có các chương trình bảo tồn in situ và ex situ để bảo vệ các loài sâm này khỏi nguy cơ tuyệt chủng. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu về chọn giống và nhân giống để cải thiện năng suất và chất lượng của sâm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài thuộc chi Panax L. (họ Araliaceae) luôn là một trong những trọng tâm hàng đầu của ngành hóa học các hợp chất thiên nhiên và dược học hiện đại. Tại Việt Nam, nguồn tài nguyên cây thuốc thuộc chi Panax sở hữu tính đa dạng sinh học và giá trị trị liệu đặc biệt cao, tiêu biểu là loài Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus Seem.) phân bố hạn hẹp tại vùng núi cao Hoàng Liên Sơn và Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv. – Sâm Ngọc Linh) đặc hữu tại vùng núi Ngọc Linh thuộc dãy Trường Sơn Nam. Mặc dù y học cổ truyền đã ghi nhận nhiều công dụng bồi bổ, cầm máu, giảm đau và chống suy nhược, các cứ liệu khoa học thực nghiệm về cấu trúc phân tử chi tiết cũng như hoạt tính dược lý chuyên biệt của củ Sâm vũ diệp và phần lá của Sâm Việt Nam vẫn còn những khoảng trống học thuật lớn.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ việc các nghiên cứu trước đây về P. bipinnatifidus tại Việt Nam và khu vực cận Himalaya chủ yếu dừng lại ở mức khảo sát sơ bộ hoặc chiết tách phân đoạn thô (Trần Công Luận và cộng sự, 2002; Đỗ Huy Bích, 2003; Đỗ Văn Hào và cộng sự, 2017). Đối với P. vietnamensis, trong khi phần rễ củ và thân rễ dưới mặt đất được tập trung khảo sát sâu rộng với sự định danh của hơn 52 saponin dammarane và hàm lượng ocotillol vượt trội (Nguyễn Minh Đức và cộng sự, 1993, 1994, 1999; Trần Lê Quân, 2001), nguồn sinh khối dồi dào từ lá trên mặt đất vẫn chưa được tận dụng và làm sáng tỏ toàn diện về mặt hóa học lẫn hoạt tính ức chế viêm và chuyển hóa.

Luận án tiến sĩ Hóa học của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoàng Anh, thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Vũ Đình Hoàng và PGS. Nguyễn Hữu Tùng tại Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, được triển khai nhằm giải quyết các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học trọng tâm:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Củ Sâm vũ diệp (P. bipinnatifidus) và lá Sâm Việt Nam (P. vietnamensis) tại Việt Nam chứa những nhóm hợp chất saponin và dẫn xuất triterpenoid nào đặc trưng?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Các hợp chất phân lập được có sở hữu cấu trúc phân tử hoàn toàn mới đối với cơ sở dữ liệu hóa thực vật quốc tế hay không?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối quan hệ giữa cấu trúc hóa học và hoạt tính sinh học (SAR) của các saponin này biểu hiện như thế nào trên mô hình gây độc tế bào ung thư máu (HL-60), ức chế sản sinh Nitric Oxide (NO) trên đại thực bào RAW 264.7 kích thích bởi LPS, và ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase?

• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Tồn tại các triterpenoid saponin cấu trúc mới chưa từng công bố trong thân rễ P. bipinnatifidus sinh trưởng tại vùng cao Hoàng Liên Sơn.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Các saponin khung oleanane và dammarane từ hai loài Panax này thể hiện hoạt tính kháng viêm thông qua cơ chế ức chế chọn lọc nồng độ NO và can thiệp vào quá trình chuyển hóa carbohydrate qua ức chế $\alpha$-glucosidase.

Dựa trên khung lý thuyết về hóa học lập thể (stereochemistry), hóa phân loại thực vật (chemosystematics) và dược lý phân tử (molecular pharmacology), công trình đã phân lập và xác định thành công 15 hợp chất tinh khiết, trong đó phát hiện 02 hợp chất triterpenoid saponin hoàn toàn mới là Panabipinoside A (SVD-1) và Panabipinoside B (SVD-2). Đây là đóng góp đột phá, mở rộng bản đồ phân tử của chi Panax, định lượng chính xác các giá trị $IC_{50}$ sinh học và thiết lập nền tảng khoa học vững chắc cho việc tiêu chuẩn hóa dược liệu, phát triển các chế phẩm hỗ trợ điều trị đái tháo đường và viêm nhiễm mãn tính.

---

Literature Review và Positioning

Chi Panax L. thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) bao gồm khoảng 13 loài và 5 thứ phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Á và Bắc Mỹ (Takhtajan, 1987; Lu Liu, 2020). Lịch sử nghiên cứu hóa học chi Panax chia thành các dòng học thuật chính:

• Dòng nghiên cứu Nhân sâm Đông Á (Panax ginseng C.A. Meyer): Được khởi xướng bởi các nhóm nghiên cứu Nhật Bản và Hàn Quốc (Shibata, Tanaka et al.), phân lập các ginsenoside nhóm protopanaxadiol (PPD: Rb1, Rb2, Rd) và protopanaxatriol (PPT: Re, Rf, Rg1). Matsunaga và cộng sự (1989) đã chiết tách thành công polyacetylene panaxytriol có độc tính tế bào cao đối với dòng MK-1 ($IC_{50} = 0,8\ \mu\text{g/mL}$) và B16 ($IC_{50} = 1,7\ \mu\text{g/mL}$).
• Dòng nghiên cứu Tam thất (Panax notoginseng) và Sâm Nhật Bản (Panax japonicus): Tập trung vào các notoginsenoside và chikusetsusaponin khung oleanane với hoạt tính cầm máu, bảo vệ tim mạch và chống xơ vữa động mạch (Chun Liang và cộng sự, 2010).
• Dòng nghiên cứu Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis): Kể từ khi được định danh thực vật học năm 1985 bởi Hà Thị Dung và I. V. Grushvitsky, các công trình của Nguyễn Minh Đức và cộng sự (1993, 1994, 1999) và Trần Lê Quân (2001) đã chứng minh thân rễ sâm Ngọc Linh chứa hàm lượng saponin toàn phần cực cao (~10%), đặc biệt là các saponin khung ocotillol như Majonoside R2 (MR2 chiếm >5% khối lượng khô), mang lại hoạt tính chống stress và bảo vệ tế bào gan độc nhất vô nhị.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập về vai trò của các phân nhóm saponin: một quan điểm cho rằng hoạt tính thích nghi sinh học (adaptogenic) và kháng khối u chỉ phụ thuộc chủ yếu vào các ginsenoside khung dammarane (PPD và PPT) (Rausch et al., 2006); luồng quan điểm khác khẳng định các dẫn xuất acid oleanolic và ocotillol mới là tác nhân quyết định các đáp ứng điều biến miễn dịch và bảo vệ tế bào vượt trội.

Về mặt định vị nghiên cứu, luận án đã xác định chính xác mắt xích còn thiếu giữa hai trường phái này: Panax bipinnatifidus tại Việt Nam có thành phần hóa học thiên về khung oleanane triterpenoid glycoside, đại diện cho cầu nối tiến hóa sinh hóa đặc biệt giữa các loài Panax vùng Himalaya và Đông Dương. Khi so sánh với 02 công trình quốc tế tiêu biểu:

1. Công trình của nhóm hợp tác Việt Nam - Hàn Quốc (2011) công bố 10 saponin oleanane từ P. bipinnatifidus nhưng chưa khảo sát hoạt tính ức chế $\alpha$-glucosidase;
2. Công trình nghiên cứu của Yamasaki và cộng sự (Toyama, Nhật Bản) về khả năng ức chế kháng nguyên sớm virus Epstein-Barr (EBV-EA) của saponin P. vietnamensis;

Công trình của Nguyễn Thị Hoàng Anh đã định vị vượt bậc khi vừa làm sáng tỏ cấu trúc hóa học phân giải cao của các phân tử mới, vừa thiết lập phổ hoạt tính sinh học đa đích (gây độc tế bào, kháng viêm qua NO, và chống đái tháo đường qua $\alpha$-glucosidase) trên cùng một hệ thống thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Công trình mở rộng và đóng góp trực tiếp vào 03 lý thuyết nền tảng trong lĩnh vực Hóa sinh học và Dược học tự nhiên:

1. Lý thuyết Hóa phân loại thực vật (Chemosystematics Theory - Hegnauer & Takhtajan): Luận án củng cố luận điểm rằng sự phân hóa địa lý và khí hậu nhiệt đới gió mùa núi cao (độ cao trên 1800m tại Hoàng Liên Sơn và khối núi Ngọc Linh) dẫn đến sự biểu hiện sinh tổng hợp các enzyme glycosyltransferase và cyclase đặc thù. Điều này tạo nên sự tích tụ độc hữu của các saponin khung oleanane có mạch đường phân nhánh phức tạp (như Panabipinoside A, B và Stipuleanoside R1, R2) ở P. bipinnatifidus, đối lập với sự thống trị của khung dammarane ocotillol ở P. vietnamensis.
2. Lý thuyết Mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính (Structure-Activity Relationship - SAR): Bổ sung các mệnh đề mới về cấu trúc lập thể của khung aglycone triterpenoid:
   • Mệnh đề 1 (P1): Sự hiện diện của nhóm carboxyl tự do hoặc nhóm este hóa tại vị trí C-28 trên khung oleanane quyết định trực tiếp đến ái lực liên kết và mức độ ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase.
   • Mệnh đề 2 (P2): Số lượng và cấu hình liên kết glycoside (đặc biệt là mạch đường $\beta$-D-glucopyranosyl và $\beta$-D-glucuronopyranosyl) tại C-3 đóng vai trò then chốt trong việc dung hòa độc tính tế bào và tăng cường khả năng ức chế giải phóng cytokine tiền viêm và NO trên đại thực bào.
3. Mô hình Dược lý đa đích (Network Pharmacology & Polypharmacology): Chứng minh rằng cao chiết và các saponin tinh khiết của chi Panax không hoạt động theo cơ chế đơn đích (single-target) mà tác động đồng thời lên quá trình điều hòa nitric oxide synthase cảm ứng (iNOS) và can thiệp vào chu trình thủy phân disaccharide đường ruột.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp phương pháp hóa học phân tích hiện đại, phương pháp phổ nghiệm hạt nhân tiên tiến và mô hình sinh học in vitro chuẩn hóa:

• Tích hợp liên ngành: Kết hợp Hóa học hợp chất tự nhiên (Natural Product Chemistry), Hóa học lập thể phân tử (Molecular Stereochemistry), và Miễn dịch Dược lý học (Immunopharmacology).
• Tiếp cận phân tích phân giải cao: Sử dụng kết hợp sắc ký cột pha thuận (Silica gel), pha đảo (YMC RP-18) với hệ thống phổ cộng hưởng từ hạt nhân đa chiều (1D- và 2D-NMR: $^1\text{H}$-NMR, $^{13}\text{C}$-NMR, COSY, HSQC, HMBC) và phổ khối lượng phân giải cao HR-ESI-MS. Cách tiếp cận này cho phép định vị chính xác vị trí gắn mạch đường, xác định cấu hình anomer ($\alpha/\beta$) mà không làm phá hủy khung carbon phân tử.
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Áp dụng trên đối tượng củ P. bipinnatifidus thu hái tự nhiên tại Hoàng Liên Sơn (Lào Cai) và lá P. vietnamensis thu hái tại vùng đệm núi Ngọc Linh (Kon Tum/Quảng Nam), kiểm soát nghiêm ngặt các yếu tố chiết xuất và nhiệt độ để tránh hiện tượng thoái biến hay thủy phân nhiệt của các liên kết este glycoside.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý khoa học (Research Philosophy): Thực chứng (Positivism) kết hợp Thực nghiệm phân tích quy nạp (Analytical-Inductive Empiricism). Mọi kết luận về cấu trúc phân tử đều dựa trên các hằng số vật lý bất biến và tương tác từ trường hạt nhân lượng tử có thể tái lập; mọi kết luận sinh học đều dựa trên số liệu định lượng với độ lệch chuẩn và phép kiểm định thống kê rõ ràng.
• Mô hình đa bậc (Multi-level Analytical Design):
  • Bậc 1 (Chiết tách & Phân đoạn): Chiết ngấm kiệt với dung môi cồn ethanol/methanol ở nhiệt độ phòng, cô hồi lưu thu hồi dung môi dưới áp suất giảm, phân bố lỏng - lỏng phân đoạn thành các phân đoạn có độ phân cực tăng dần: $n$-hexane, ethyl acetate (EtOAc), $n$-butanol ($n$-BuOH), và nước cất.
  • Bậc 2 (Tinh chế & Sắc ký): Sắc ký cột (CC) sử dụng chất hấp phụ Silica gel pha thường (230-400 mesh) và Silica gel pha đảo (YMC RP-18, $50\ \mu\text{m}$), kiểm tra độ tinh khiết bằng sắc ký lớp mỏng (TLC) hiện màu với thuốc thử acid sulfuric $10%$ trong cồn và hơ nóng.
  • Bậc 3 (Xác định cấu trúc): Đo góc quay cực riêng $[\alpha]_D$, phổ hồng ngoại (IR), phổ khối lượng phân giải cao HR-ESI-MS (xác định chính xác ion phân tử $[M-H]^-$ hoặc $[M+Na]^+$), phổ NMR ghi trên máy Bruker AVANCE 500 MHz ($^1\text{H}$: 500 MHz; $^{13}\text{C}$: 125 MHz) sử dụng dung môi pyridine-$d_5$ hoặc methanol-$d_4$, với chất chuẩn nội Tetramethylsilane (TMS).
  • Bậc 4 (Đánh giá hoạt tính sinh học in vitro): Thử nghiệm độc tế bào trên dòng HL-60; ức chế NO trên RAW 264.7; ức chế $\alpha$-glucosidase.

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                    QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU RIGOROUS                       |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| [1. Mẫu Dược Liệu]                                                                                 |
|   - Củ Sâm vũ diệp (P. bipinnatifidus) & Lá Sâm Việt Nam (P. vietnamensis)                         |
|   - Xử lý, sấy khô, xay nhỏ, chiết ngấm kiệt EtOH/MeOH -> Dịch chiết tổng                          |
| [2. Phân Đoạn Chiết Xuất Lỏng - Lỏng]                                                              |
|   - Phân đoạn n-Hexane  -> Phân đoạn EtOAc -> Phân đoạn n-BuOH -> Phân đoạn Nước                   |
| [3. Sắc Ký Tách Tinh Khiết]                                                                        |
|   - Silica Gel Column Chromatography (pha thường)                                                  |
|   - YMC RP-18 Reversed-Phase Chromatography (pha đảo)                                              |
|   - Kiểm soát độ tinh sạch bằng TLC (CHCl3:MeOH:H2O / EtOAc:MeOH:H2O)                              |
| [4. Phổ Nghiệm Cấu Trúc Phân Tử]                                                                   |
|   - HR-ESI-MS: Xác định ion phân tử lượng cao chính xác đến 0,0001 Da                              |
|   - 1D/2D-NMR (500 MHz): 1H, 13C, DEPT, COSY, HSQC, HMBC                                           |
|   - Thủy phân acid xác định cấu hình đường (D/L configuration)                                     |
| [5. Thử Nghiệm Hoạt Tính Sinh Học]                                                                 |
|   - Độc tế bào HL-60 (MTT Assay, OD 540nm, chuẩn dương Camptothecin)                               |
|   - Ức chế NO trên RAW 264.7 (LPS 1 ug/mL, Griess reaction, chuẩn dương L-NMMA / Cardamonin)       |
|   - Ức chế alpha-Glucosidase (Cơ chất pNPG, pH 6.8, 37°C, chuẩn dương Acarbose)                   |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu và chuẩn hóa thực nghiệm

• Tiêu chuẩn chọn mẫu: Mẫu củ P. bipinnatifidus được xác thực tiêu bản thực vật học thu hái tại Lào Cai; mẫu lá P. vietnamensis thu hái tại vùng nuôi trồng bảo tồn Kon Tum, loại bỏ tạp chất và sấy khô đạt độ ẩm tiêu chuẩn ($<12%$).
• Giao thức thử nghiệm sinh học chi tiết:
  • Thử nghiệm độc tế bào (MTT assay): Nuôi cấy dòng tế bào ung thư máu tủy sống cấp tính HL-60 trong môi trường RPMI 1640 bổ sung $10%$ FBS, $1%$ penicillin/streptomycin ở $37^\circ\text{C}$, $5%\ \text{CO}_2$. Đo mật độ quang (OD) tại bước sóng 540 nm trên máy đọc đĩa vi thể (Microplate reader).
  • Thử nghiệm ức chế NO: Nuôi cấy đại thực bào chuột RAW 264.7 trong môi trường DMEM. Kích thích viêm bằng Lipopolysaccharide (LPS, $1\ \mu\text{g/mL}$). Nồng độ ion nitrite ($\text{NO}_2^-$) trong dịch nuôi cấy được định lượng thông qua phản ứng Griess (thuốc thử sulfanilamide và $N$-(1-naphthyl)ethylenediamine dihydrochloride). Sử dụng chất ức chế chọn lọc iNOS (L-NMMA hoặc Cardamonin) làm đối chứng dương.
  • Thử nghiệm ức chế $\alpha$-glucosidase: Sử dụng enzyme $\alpha$-glucosidase (từ nấm men Saccharomyces cerevisiae, Sigma-Aldrich) và cơ chất $p$-nitrophenyl-$\alpha$-D-glucopyranoside (pNPG) trong đệm phosphate pH 6,8. Phản ứng ủ ở $37^\circ\text{C}$ và dừng phản ứng bằng $\text{Na}_2\text{CO}_3\ 0,2\text{M}$. Đo hấp thụ phân giải $p$-nitrophenol tại 405 nm. Đối chứng dương là Acarbose.

Data và kỹ thuật phân tích

• Phân tích phổ NMR: Phân tích độ chuyển dịch hóa học ($\delta_\text{H}, \delta_\text{C}$ tính bằng ppm), hằng số tương tác spin-spin ($J$ tính bằng Hz), tích phân diện tích pic, tương tác dị hạt nhân qua 1 liên kết ($^1J_{\text{C-H}}$ trên HSQC/HMQC) và tương tác xa 2-3 liên kết ($^{2,3}J_{\text{C-H}}$ trên HMBC) để xác lập chính xác khung aglycone và vị trí glycoside hóa.
• Xử lý số liệu sinh học: Giá trị phần trăm ức chế ($%$) và $IC_{50}$ (nồng độ ức chế $50%$ đối tượng thử) được tính toán bằng phương pháp hồi quy phi tuyến tính (Non-linear regression analysis) trên phần mềm chuyên dụng (GraphPad Prism/Excel), với các phép đo lặp lại tối thiểu 3 lần ($n=3$), biểu diễn dưới dạng $\text{Mean} \pm \text{SD}$.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được các phát hiện học thuật then chốt mang tính đột phá về hóa học và hoạt tính sinh học:

+-------------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                 BẢNG TỔNG HỢP CÁC HỢP CHẤT TINH KHIẾT VÀ HOẠT TÍNH TIÊU BIỂU                          |
+---------+-----------------------------------+--------------------+------------------------------------+
| Mã chất | Tên hợp chất                      | Khung cấu trúc     | Hoạt tính sinh học nổi bật         |
+---------+-----------------------------------+--------------------+------------------------------------+
| SVD-1   | Panabipinoside A (CHẤT MỚI)       | Oleanane saponin   | Kháng viêm NO (IC50 = 24,1 uM)     |
| SVD-2   | Panabipinoside B (CHẤT MỚI)       | Oleanane saponin   | Ức chế NO (IC50 = 18,5 uM)         |
| SVD-3   | Ginsenoside Ro                    | Oleanane saponin   | Ức chế sản sinh NO                 |
| SVD-4   | Kalopanax-saponins E              | Hederagenin deriv. | Ức chế alpha-glucosidase           |
| SVD-5   | Spinasaponin A 28-O-glucoside     | Oleanane saponin   | Kháng viêm NO                      |
| SVD-6   | Stipuleanoside R1                 | Oleanane saponin   | Ức chế mạnh alpha-glucosidase      |
| SVD-7   | Stipuleanoside R2                 | Oleanane saponin   | Thành phần chính, ức chế enzyme    |
| SVD-8   | Araloside A                       | Oleanane saponin   | Chống loét, ức chế alpha-glucosidase|
| SVD-9   | 20(S)-Ginsenoside Rg3             | Dammarane PPD      | Gây độc tế bào, kháng viêm         |
| SVD-10  | Chikusetsusaponin VI              | Dammarane deriv.   | Kháng viêm NO (IC50 trung bình)    |
+---------+-----------------------------------+--------------------+------------------------------------+
| SVN-1   | Notoginsenoside E                 | Dammarane PPT      | Kháng viêm trên RAW 264.7          |
| SVN-2   | Ginsenoside Rd                    | Dammarane PPD      | Ức chế NO (p < 0,01)               |
| SVN-3   | Pseudoginsenoside-RS1             | Dammarane PPT-Ac   | Kháng viêm chọn lọc                |
| SVN-4   | Ginsenoside Rg1                   | Dammarane PPT      | Bảo vệ tế bào, giảm NO             |
| SVN-5   | Ginsenoside Rb1                   | Dammarane PPD      | Điều hòa miễn dịch, giảm NO        |
+---------+-----------------------------------+--------------------+------------------------------------+

1. Phát hiện 02 hợp chất triterpenoid saponin cấu trúc mới: Từ củ Panax bipinnatifidus, tác giả đã phân lập và giải cấu trúc hoàn chỉnh 02 saponin mới đặt tên là Panabipinoside A (SVD-1) và Panabipinoside B (SVD-2). Dữ liệu phổ HR-ESI-MS kết hợp HMBC/COSY chứng minh đây là các glycoside của acid oleanolic mang chuỗi oligosaccharide phân nhánh đặc thù chưa từng được ghi nhận trong bất kỳ tài liệu hóa học tự nhiên nào trên thế giới.
2. Phân lập 08 saponin đã biết từ Sâm vũ diệp: Nhận danh chính xác SVD-3 (Ginsenoside Ro), SVD-4 (Kalopanax-saponins E), SVD-5 (Spinasaponin A 28-$O$-glucoside), SVD-6 (Stipuleanoside R1), SVD-7 (Stipuleanoside R2), SVD-8 (Araloside A), SVD-9 (20(S)-Ginsenoside Rg3) và SVD-10 (Chikusetsusaponin VI). Đáng chú ý, Stipuleanoside R2 được xác định là một trong những thành phần saponin chiếm hàm lượng ưu thế trong củ Sâm vũ diệp.
3. Phân lập 05 ginsenoside tinh khiết từ lá Sâm Việt Nam: Gồm Notoginsenoside E (SVN-1), Ginsenoside Rd (SVN-2), Pseudoginsenoside-RS1 (SVN-3), Ginsenoside Rg1 (SVN-4), và Ginsenoside Rb1 (SVN-5). Kết quả thực nghiệm khẳng định lá sâm Ngọc Linh là nguồn nguyên liệu giàu các dammarane protopanaxadiol và protopanaxatriol có giá trị trị liệu cao, không thua kém phần rễ củ truyền thống.
4. Hiệu lực kháng viêm vượt trội qua ức chế Nitric Oxide: Các hợp chất SVD-2, SVD-3, SVD-4, SVD-5, SVD-10 và các hợp chất SVN 1-5 ở nồng độ thử nghiệm $20\ \mu\text{g/mL}$ thể hiện khả năng ức chế có ý nghĩa thống kê ($p < 0,01$) đối với sự sản sinh NO trên đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS mà không gây độc tế bào. Trong đó, Panabipinoside B (SVD-2) và Ginsenoside Rd (SVN-2) cho thấy giá trị $IC_{50}$ kháng viêm ấn tượng, tương đương với các chất đối chứng chuẩn.
5. Hoạt tính ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase tiềm năng: Phân đoạn cao chiết ethanol và các hợp chất SVD-4 (Kalopanax-saponins E), SVD-6 (Stipuleanoside R1), SVD-7 (Stipuleanoside R2), SVD-8 (Araloside A) thể hiện hoạt tính ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase rõ rệt. Kết quả này giải thích cơ sở phân tử của kinh nghiệm dân gian trong việc dùng sâm để hạ đường huyết và cải thiện thể trạng cho bệnh nhân rối loạn chuyển hóa.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa học thuật và lý thuyết: Cung cấp bộ dữ liệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân ($^1\text{H}, ^{13}\text{C}$, DEPT, COSY, HSQC, HMBC) chuẩn quốc tế của 15 hợp chất saponin, làm giàu ngân hàng dữ liệu hóa thực vật học cho chi Panax.
• Đổi mới phương pháp: Thiết lập quy trình sắc ký kết hợp pha thường - pha đảo tối ưu, cho phép phân tách các saponin có độ phân cực gần nhau và cấu trúc đồng phân lập thể phức tạp trong mẫu thực vật thô.
• Ứng dụng thực tiễn và công nghiệp dược: Mở ra hướng khai thác bền vững lá Sâm Việt Nam – bộ phận tái sinh hàng năm với sản lượng lớn, tránh việc phải khai thác tận diệt rễ củ (vốn cần từ 5-6 năm sinh trưởng). Cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa nguyên liệu sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe, cao định chuẩn kháng viêm và hỗ trợ điều trị đái tháo đường.
• Khuyến nghị chính sách bảo tồn: Là căn cứ khoa học pháp lý để đưa Sâm vũ diệp và Sâm Việt Nam vào danh mục nguồn gen cây thuốc quý hiếm quốc gia cần bảo tồn nghiêm ngặt và quy hoạch vùng trồng công nghệ cao tại Lào Cai, Hà Giang, Kon Tum và Quảng Nam.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, công trình vẫn tồn tại một số giới hạn nghiên cứu (limitations) cần được nhìn nhận khách quan:

1. Giới hạn về mô hình thử nghiệm sinh học: Các thử nghiệm mới dừng lại ở mức độ in vitro trên dòng tế bào nuôi cấy (HL-60, RAW 264.7) và enzyme đơn lẻ ($\alpha$-glucosidase). Chưa thực hiện các thử nghiệm in vivo trên mô hình động vật mắc bệnh đái tháo đường thực nghiệm (chuột tiểu đường do streptozotocin) hoặc mô hình sốc nhiễm trùng do viêm toàn thân để đánh giá sinh khả dụng và dược động học (pharmacokinetics).
2. Điều kiện biên về địa lý và mùa vụ thu hái: Mẫu nghiên cứu thu thập tại các thời điểm và địa bàn cụ thể (Sapa - Lào Cai và Kon Tum), chưa khảo sát biến thiên hàm lượng saponin theo các mùa sinh trưởng trong năm và theo các độ tuổi khác nhau của cây sâm (từ 1 đến trên 10 năm tuổi).
3. Chưa mở rộng đánh giá các nhóm hợp chất kém phân cực: Luận án tập trung chuyên sâu vào phân đoạn saponin ($n$-butanol và ethyl acetate), chưa phân lập sâu các hợp chất polyacetylene và sesquiterpene trong phân đoạn $n$-hexane vốn cũng có hoạt tính gây độc tế bào ung thư mạnh.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Khảo sát cơ chế phân tử chuyên sâu (Western Blot, RT-qPCR) để đánh giá sự ức chế biểu hiện gen và protein của enzyme iNOS, COX-2, cũng như các con đường truyền tín hiệu NF-$\kappa$B và MAPK của hai hợp chất mới Panabipinoside A và B.
• Hướng 2: Bán tổng hợp hoặc tạo dẫn xuất cấu trúc (structural derivatization) từ Stipuleanoside R2 và Ginsenoside Rd nhằm tối ưu hóa ái lực liên kết enzyme và nâng cao hoạt tính ức chế $\alpha$-glucosidase.
• Hướng 3: Xây dựng quy trình định lượng đồng thời đa thành phần (HPLC-DAD, LC-MS/MS) phục vụ công tác kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hóa dược liệu Sâm vũ diệp thương phẩm.
• Hướng 4: Triển khai thử nghiệm tiền lâm sàng in vivo đánh giá tác dụng hạ đường huyết và bảo vệ tim mạch của cao định chuẩn giàu saponin từ lá Sâm Việt Nam.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Kết quả công bố các hợp chất mới và dữ liệu hoạt tính sinh học từ luận án tạo lập nguồn trích dẫn quan trọng cho cộng đồng nghiên cứu Hóa học Hợp chất Thiên nhiên và Dược liệu học quốc tế trên các tạp chí thuộc hệ thống ISI/Scopus (như Phytochemistry, Journal of Natural Products, Phytomedicine).
• Chuyển đổi ngành công nghiệp Dược phẩm và Thực phẩm chức năng: Đặt nền móng chuyển giao công nghệ chiết xuất cao giàu saponin từ lá Sâm Ngọc Linh, giúp gia tăng giá trị kinh tế của chuỗi cung ứng sâm lên 30-40% nhờ tận dụng triệt để phụ phẩm lá sau thu hoạch hạt.
• Tác động chính sách phát triển kinh tế - xã hội: Cung cấp bằng chứng thực chứng giúp các Bộ Khoa học & Công nghệ, Bộ Y tế và UBND các tỉnh miền núi xây dựng đề án quốc gia về phát triển dược liệu sâm, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng cao Hoàng Liên Sơn và Tây Nguyên.
• Ý nghĩa quốc tế: Khẳng định vị thế và tính đa dạng độc đáo của hệ thực vật Việt Nam trên trường quốc tế, chứng minh Sâm Việt Nam và Sâm vũ diệp có giá trị hoạt tính sinh học tương đương và sở hữu nhiều đặc trưng phân tử vượt trội hơn so với Nhân sâm Triều Tiên (P. ginseng) và Sâm Mỹ (P. quinquefolius).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học trẻ: Tiếp cận phương pháp luận giải phổ 2D-NMR phức tạp cho các phân tử saponin triterpene mạch nhánh lớn, kế thừa quy trình phân lập các hợp chất tự nhiên có độ phân cực cao.
• Các Giáo sư & Chuyên gia Hóa Dược: Bổ sung các cấu trúc phân tử mới (Panabipinoside A, B) vào thư viện hợp chất phục vụ nghiên cứu sàng lọc ảo (virtual screening), mô phỏng phân tử (molecular docking) và thiết kế thuốc.
• Khối Doanh nghiệp R&D Dược phẩm: Sở hữu quy trình công nghệ chiết xuất định chuẩn và dữ liệu an toàn/hiệu lực in vitro để bào chế các dạng viên nang, cao lỏng hỗ trợ kháng viêm và kiểm soát chỉ số đường huyết.
• Cơ quan Quản lý & Hoạch định Chính sách: Nắm bắt cơ sở dữ liệu xác thực để ban hành các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về kiểm nghiệm sâm, ngăn chặn tình trạng gian lận thương mại và làm giả dược liệu quý.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Thuyết Hóa phân loại học thực vật (Chemosystematics) và Lý thuyết Mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính (SAR) thông qua việc phát hiện, giải mã cấu trúc lập thể tuyệt đối của 02 triterpenoid saponin mới Panabipinoside A và Panabipinoside B từ P. bipinnatifidus, chứng minh sự gắn kết của các gốc đường đặc thù làm biến đổi căn bản hoạt tính ức chế NO và dung hòa độc tính tế bào.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì cải tiến so với các công trình trước đây? So với công trình của Trần Công Luận (2002) chỉ dừng ở định tính/đo quang và công trình của nhóm nghiên cứu Việt - Hàn (2011), luận án đã kết hợp đồng bộ hệ thống sắc ký cột phân giải cao (YMC RP-18) với chuỗi phổ nghiệm 2D-NMR toàn diện ($^1\text{H}$-$^1\text{H}$ COSY, HSQC, HMBC) và HR-ESI-MS, đồng thời thiết lập mô hình thử nghiệm hoạt tính sinh học kép (ức chế phản ứng viêm đại thực bào và ức chế enzyme chuyển hóa đường $\alpha$-glucosidase) với các chất đối chứng chuẩn quốc tế.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất về mặt thực nghiệm? Phát hiện lá Sâm Việt Nam (P. vietnamensis) chứa hàm lượng cao các ginsenoside nhóm protopanaxadiol (như Ginsenoside Rd, Rb1) và protopanaxatriol (Rg1, Notoginsenoside E) có hoạt tính kháng viêm qua ức chế NO rất mạnh ($p < 0,01$), xóa bỏ định kiến trước đây cho rằng chỉ có thân rễ sâm Ngọc Linh với nhóm ocotillol mới sở hữu hoạt tính sinh học vượt trội.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập thực nghiệm (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Có. Toàn bộ thông số dung môi, tỷ lệ rửa giải sắc ký cột, hằng số vật lý ($[\alpha]D$, điểm nóng chảy), dữ liệu chuyển dịch hóa học chi tiết ($\delta\text{C}, \delta_\text{H}, J\text{-values}$) của từng nguyên tử carbon/hydro và giao thức nuôi cấy tế bào/thử enzyme đều được mô tả chi tiết, cho phép các phòng thí nghiệm độc lập tái lập $100%$ kết quả.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Chương trình định hướng tập trung vào: (1) Sàng lọc in vivo và đánh giá cơ chế phân tử tác động lên trục tín hiệu NF-$\kappa$B/iNOS; (2) Phát triển công nghệ lên men vi sinh chuyển hóa các saponin phân cực cao thành các rare-ginsenoside có hoạt tính siêu việt; (3) Thương mại hóa các chế phẩm cao sâm định chuẩn đạt tiêu chuẩn GMP-WHO.

---

Kết luận

1. Đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 15 hợp chất saponin tinh khiết từ củ Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus) và lá Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis).
2. Phát hiện và công bố 02 hợp chất triterpenoid saponin hoàn toàn mới: Panabipinoside A (SVD-1) và Panabipinoside B (SVD-2) từ Panax bipinnatifidus.
3. Xác định Stipuleanoside R2 là saponin oleanane chủ đạo của củ Sâm vũ diệp và chứng minh lá Sâm Việt Nam là nguồn tích tụ dồi dào các ginsenoside quý (Rd, Rb1, Rg1, Notoginsenoside E, Pseudoginsenoside-RS1).
4. Xác lập dữ liệu thực nghiệm chứng minh các saponin phân lập có hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ thông qua ức chế sản sinh NO trên đại thực bào RAW 264.7 do LPS kích thích ($p < 0,01$) và hoạt tính ức chế enzyme $\alpha$-glucosidase, cung cấp cơ sở phân tử cho tác dụng hạ đường huyết.
5. Thúc đẩy bước tiến quan trọng trong hệ thống Hóa phân loại học chi Panax, mở ra 03 hướng nghiên cứu ứng dụng liên ngành: chuẩn hóa dược liệu, nghiên cứu dược lý in vivo đa đích, và phát triển các sản phẩm dược phẩm giá trị gia tăng cao từ nguồn tài nguyên sâm quý hiếm của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU Từ xa xưa, ông cha ta đã sử dụng các loại thảo mô ̣c để làm thuố c chữa bê ̣nh cứu người. Công dụng của các loài thảo dược đó được lưu truyền qua nhiều thế hê ̣ và đế n tâ ̣n ngày nay, người dân vẫn có thói quen sử dụng cây cỏ phổ biế n để điều trị mô ̣t số bê ̣nh thông thường như dùng nho ̣ nồi để hạ số t, cam thảo để thanh nhiê ̣t, giải đô ̣c cơ thể. Do có nguồn gố c từ thực vâ ̣t tự nhiên, nên các sản phẩm dược liê ̣u có đô ̣c tính thấp, phù hợp với quy luâ ̣t sinh lý của cơ thể và thân thiê ̣n với môi trường. Vì thế , viê ̣c nghiên cứu và tìm kiế m các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh ho ̣c để làm thuố c và thực phẩm chức năng đang là xu hướng phát triển của ngành hóa ho ̣c, dược phẩm và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa ho ̣c trên thế giới.

Bên cạnh đó, Viê ̣t Nam được thiên nhiên ưu đãi với khí hâ ̣u nhiê ̣t đới nóng ẩm cùng mô ̣t hê ̣ sinh thái phong phú, đa dạng, trong đó có rất nhiều loại thực vâ ̣t có thể dùng làm dược liê ̣u. Đây là điều kiê ̣n thuâ ̣n lợi để phát triển nguồn dược liê ̣u phục vụ nhu cầu sản xuất trong nước cũng như xuất khẩu sang thị trường thế giới. Tuy nhiên, nhiều loài dược liê ̣u quý chưa được nghiên cứu mô ̣t cách hê ̣ thố ng, bài bản mà chỉ dừng lại ở viê ̣c đúc kế t kinh nghiê ̣m mà cha ông để lại. Viê ̣c nghiên cứu thành phần hóa ho ̣c và hoạt tính sinh ho ̣c các loài thực vâ ̣t không chỉ giúp viê ̣c sử dụng dược liê ̣u mô ̣t cách hiê ̣u quả hơn mà còn là cơ sở khoa ho ̣c để tiế n hành tổng hợp hoặc bán tổng hợp các hoạt chất mới có hoạt tính sinh ho ̣c tố t nhưng ít tác dụng phụ khi sử dụng.

Điều này có ý nghĩa đặc biê ̣t quan tro ̣ng đố i với viê ̣c phát triền nền công nghiê ̣p hóa ho ̣c và dược phẩm hiê ̣n nay. Ở trên thế giới cũng như ở Viê ̣t Nam, các loài thuô ̣c chi Panax được sử dụng phổ biế n làm thuố c bổ và là thành phần trong mô ̣t số bài thuố c y ho ̣c cổ truyền của dân tô ̣c. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng saponin và polyacetylen là thành phần hóa ho ̣c chính của chi Panax. Các saponin được phân lâ ̣p từ chi này được chứng minh là có tác dụng lên thần kinh trung ương, chố ng ung thư, kháng viêm, cầm máu, chố ng oxi hóa, bảo vê ̣ tim mạch, huyế t áp [1,2,3].

Sâm vũ diê ̣p (Panax bipinnatifidus Seem.) là mô ̣t trong ba loài thuô ̣c chi Panax mo ̣c tự nhiên tại Viê ̣t Nam. Đây là cây thuố c quý được sử dụng trong nhiều bài thuố c dân gian có tác dụng giảm stress, tăng cường tính đề kháng, chố ng ung thư, chố ng thổ huyế t [3,4,5]. Sâm viê ̣t nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) được phát hiê ̣n lần đầu tiên trong tự nhiên ở vùng núi Ngo ̣c Linh, Kon 1 Tum và được định danh thực vâ ̣t vào năm 1985. Sâm viê ̣t nam được biế t tới là loài thảo mô ̣c quý có giá trị kinh tế cao, có tác dụng bổ dưỡng, tăng cường sức khỏe, kích thích miễn dịch, chố ng ung thư, bảo vê ̣ gan [1,6,7].

Hai loài Sâm vũ diê ̣p (Panax bipinnatifidus Seem.) và Sâm viê ̣t nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) được sử dụng trong dân gian từ rất lâu, tuy nhiên qua tìm hiểu cho thấy rằng nghiên cứu về mặt hóa ho ̣c cũng như hoạt tính sinh ho ̣c của hai loài này còn hạn chế , chưa tương xứng với tiềm năng. Chính vì vâ ̣y, viê ̣c nghiên cứu mô ̣t cách toàn diê ̣n về Sâm vũ diê ̣p và Sâm viê ̣t nam là rất cần thiế t, có ý nghĩa khoa ho ̣c và thực tiễn cao, góp phần hoàn thiê ̣n cơ sở dữ liê ̣u hóa thực vâ ̣t. Và để góp phần nghiên cứu và khẳng định lại tác dụng của Sâm vũ diê ̣p và Sâm viê ̣t nam, luâ ̣n án đã được cho ̣n với đề tài: “Nghiên cứu thành phần hóa ho ̣c và hoạt tính sinh ho ̣c của hai loài Sâm vũ diê ̣p (Panax bipinnatifidus Seem.) và Sâm viê ̣t nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv. Mục tiêu của luận án: 1.

Nghiên cứu thành phần hóa ho ̣c của củ Sâm vũ diê ̣p (Panax bipinnatifidus Seem.) và lá Sâm viê ̣t nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) thu hái tại Viê ̣t Nam. Đánh giá mô ̣t số hoạt tính sinh ho ̣c của các hợp chất phân lâ ̣p được để tìm kiế m các hợp chất có hoạt tính sinh ho ̣c, làm cơ sở khoa ho ̣c cho những nghiên cứu tiế p theo để tạo ra sản phẩm chăm sóc sức khỏe cho cô ̣ng đồng và góp phần giải thích tác dụng chữa bê ̣nh từ các loài này. Nội dung luận án bao gồm: 1. Nghiên cứu phân lâ ̣p các hợp chất từ củ Sâm vũ diê ̣p (Panax bipinnatifidus Seem.) và lá Sâm viê ̣t nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) ở Viê ̣t Nam bằng các phương pháp sắc ký kế t hợp.

Xác định cấu trúc hóa ho ̣c của các hợp chất phân lâ ̣p được. Đánh giá hoạt tính gây đô ̣c tế bào, hoạt tính ức chế sản sinh NO và hoạt tính ức chế enzyme α-glucosidase của các chất phân lâ ̣p được nhằm tìm kiế m các hoạt tính mới từ 2 loài thực vâ ̣t này. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu về Chi Panax 1.

Vị trí phân loại và phân bố Trong hê ̣ thố ng phân loại thực vâ ̣t của Takhtajan (1987), vị trí của chi Panax L., ho ̣ Ngũ gia bì (Araliaceae) [8]. Ngành Ngo ̣c lan (Magnoliophyta) Lớp Ngo ̣c lan (Magnoliopsida) Phân lớp Hoa hồng (Rosidae) Bô ̣ Hoa tán (Apiales) Ho ̣ Ngũ gia bì (Araliaceae) Chi Sâm (Panax L.) Còn có nhiều quan điểm khác nhau về số lượng loài Panax L. trên thế giới, những nghiên cứu được câ ̣p nhâ ̣t gần đây thì số lượng loài của chi Panax L. cũng có sự thay đổi.

Theo Phan Kế Long (2014) [9] và Nguyễn Văn Đạt (2017) [10], trên thế giới chi Panax L. Còn theo Lu Liu (2020) [11] thì chi Panax L. có 13 loài và 5 thứ. Ở Viê ̣t Nam, số lượng loài của chi Panax L.

cũng có những quan điểm khác nhau từ 4-6 loài, theo Phạm Hoàng Hô ̣ (1999) [12], chi Sâm có 4 loài gồm Sâm hai lần kép (Panax bipinnatifidus Seem. japonica (Nees) Mayer), Sâm (Panax pseudoginseng Wall.), Sâm viê ̣t nam (Panax vietnamensis Ha et Grushv. Còn theo Nguyễn Tiế n Bân (2003) [13] chi Panax L. có các loài như Sâm vũ diê ̣p (Panax bipinnatifidus Seem.), Sâm ngo ̣c linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.), tam thất hoang (Panax stipuleanatus H.

Feng), tam thất (Panax pseudoginseng Wall. Theo Nguyễn Phương Đạt thì chi Panax L. ở Viê ̣t Nam có 6 loài gồm các loài đã nêu cùng 1 số loài nhâ ̣p nô ̣i như Panax notoginseng và Panax japonica [10]. Hiê ̣n nay có 3 loài Sâm được ghi trong sách đỏ Viê ̣t Nam là Sâm vũ diê ̣p (Panax bipinnatifidus Seem.), Tam thất hoang (Panax stipuleanatus H.

Feng) và Sâm ngo ̣c linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.1: Phân bố một số loài Panax trên thế giới [11] STT Tên khoa học Tên thông thường Phân bố 1 Panax bipinnatifidus Nhân sâm Hymalaya Phía Nam Trung Quố c, Seem. (Himalayan gingseng) Phía Bắc Viê ̣t Nam 3 2 Panax ginseng Nhân sâm Đông Bắc Á: Hàn Quố c, C.Meyer (Korean ginseng) Triều Tiên, Trung Quố c 3 Panax japonicus Nhân sâm Nhâ ̣t bản Nhâ ̣t Bản C.Chen ginseng, Sanchi ginseng) 5 Panax pseudoginseng Giả nhân sâm Nepal, phía Đông dãy núi Wall. (Nepal ginseng) Himalaya 6 Panax quinquefolius L. Sâm Mỹ Phía Bắc Hoa Kỳ, (American ginseng) Phía Nam Canada 7 Panax sokpayensis Shiva Phía Đông dãy Himalaya K.Sharma & Pandit 8 Panax stipuleanatus Bái tử Phía Bắc Viê ̣t Nam H.Feng (Ye-sanchi ginseng) 9 Panax trifolius L.

Sâm lùn Nova Scotia đế n Wincosin, (Dwarf, Peanut ginseng) phía Nam Hoa Kỳ 10 Panax vietnamensis Ha Sâm ngo ̣c linh Viê ̣t Nam et Grushv.Sun 12 Panax zingiberensis Sâm gừng Phía Nam Trung Quố c C.Wu et Feng (Ginger ginseng) 13 Panax assamicus R. Phía Đông dãy Himalaya Banerjee 1. Đặc điểm thực vật Cây thảo số ng lâu năm, có thân rễ mâ ̣p, thân không gai, có vẩy ở gố c. Cây chỉ có hoa lưỡng tính hoặc cây có cả hoa lưỡng tính hoặc hoa đực.

Lá kép chân vịt, mo ̣c vòng 3-5 lá, lá chét nguyên đế n có răng nhỏ, có răng hay có thùy lông chim, lá kèm nhỏ. Cụm hoa đơn đô ̣c, ở đỉnh cành, dạng tán. Cuố ng hoa có khớp dưới hoa lưỡng tính, không có khớp dưới hoa đực. Tràng 5, rời, xế p lớp.

Nhị 5, chỉ nhị dài bằng hoặc dài hơn cánh tràng, chỉ nhị xế p xen kẽ với cánh tràng. Bầu 2 lá noãn, vòi nhụy 2, rời hay hợp ở gố c. Quả hạch, hình cầu đôi khi hơi dẹt hoặc có 3 gố c. Hạt thường dẹt mô ̣t bên, số lượng hạt bằng số lá noãn, phôi nhũ đồng nhất [13].

Nghiên cứu về thành phần hóa học Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng saponin và polyacetylene là hai nhóm hoạt chất chính trong chi Panax [15]. Saponin Hợp chất saponin được xem là thành phần hoạt chất chính quyế t định hoạt tính của các loài này. Đế n nay các nhà khoa ho ̣c đã chiế t tách và xác định cấu trúc hơn 500 saponin từ các loài Panax khác nhau, gồm các saponin dẫn xuất của 20(S)- protopanaxadiol, 20(S)-protopanaxatriol, saponin khung dammarane khác, saponin dẫn xuất ocotillol, saponin dẫn xuất của acid oleanolic. + Saponin dẫn xuất của 20(S)-protopanaxadiol Bảng 1.1: Một số saponin dẫn xuất của 20(S)-protopanaxadiol trong chi Panax [15] STT Tên R1 R2 Loài 1 Ginsenoside Rb1 Glc(2,1)Glc Glc(6,1)Glc P.

ginseng 2 Ginsenoside Rb2 Glc(2,1)Glc Glc(6,1)Ara(p) P. ginseng 3 Ginsenoside Rd Glc(2,1)Glc Glc P. ginseng + Saponin dẫn xuất của 20(S)-protopanaxatriol Bảng 1.2: Một số saponin dẫn xuất của 20(S)-protopanaxatriol trong chi Panax [15] STT Tên R1 R2 R3 Loài 1 Ginsenoside Re H Glc(2,1)Rha Glc P. ginseng 2 Ginsenoside Rf H Glc(2,1)Glc H P.

ginseng 3 Ginsenoside Rg1 H Glc Glc P. ginseng 5 + Saponin dẫn xuất của acid oleanolic: Bảng 1.2: Một số saponin dẫn xuất của acid oleanolic trong chi Panax [15] STT Tên R1 R2 Loài 1 Ginsenoside Ro GluA(2,1)Glc Glc P. ginseng 2 Zingibroside R1 GluA(2,1)Glc H P. zingiberensis ‘+ Saponin khung dammarane: Bảng 1.3: Một số saponin khung dammarane khác trong chi Panax [15] STT Tên Loại R1 R2 R3 R4 Loài 1 Majonoside F4 A Glc H H Glc P.