Luận án nghiên cứu hóa học và hoạt tính sinh học loài An xoa và Màng kiêng tại Việt Nam - ĐHSPHN

Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của an xoa và màng kiêng thuộc họ trôm tại Việt Nam, mang lại giá trị cho y học.

• Tác giả: Lê Thị Khánh Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Ngọc Quang
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa Học Hữu Cơ
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Hoạt Tính Sinh Học của An Xoa và Màng Kiêng tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: Thực vật họ Trôm
• 1.1. Giới thiệu chung
• 1.2. Thành phần hóa học họ Trôm
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ THỰC NGHIỆM
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu hoạt tính sinh học
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Cây An xoa
• 3.2. Cây Màng kiêng
• 3.3. Kết quả docking của các triterpenoid với protein wMUS81
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu An Xoa và Màng Kiêng tại Việt Nam

Bài viết này tập trung vào việc nghiên cứu khoa học về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của An Xoa (Helicteres hirsuta) và Màng Kiêng (Pterospermum truncatolobatum) tại Việt Nam. An Xoa và Màng Kiêng là hai loại dược liệu quý được sử dụng trong dược học cổ truyền, đặc biệt là trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, sự hiểu biết về tác dụng dược lý và độc tính của chúng vẫn còn hạn chế. Nghiên cứu này nhằm mục đích phân tích thành phần các hợp chất có trong hai loại cây này và đánh giá hoạt tính sinh học tiềm năng, từ đó mở ra hướng ứng dụng trong y học hiện đại. Công trình này cũng góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của nguồn cây thuốc nam phong phú của Việt Nam. Nghiên cứu được thực hiện tại Phòng nghiên cứu Hóa học các hợp chất thiên nhiên, khoa Hóa học, trường Đại học Sư Phạm Hà Nội.

1.1. Giới Thiệu Chung Về An Xoa và Màng Kiêng

An Xoa (Helicteres hirsuta) và Màng Kiêng (Pterospermum truncatolobatum) thuộc họ Trôm (Sterculiaceae), là những dược liệu tiềm năng tại Việt Nam. An Xoa từ lâu đã được biết đến với công dụng hỗ trợ điều trị các bệnh về gan, trong khi Màng Kiêng ít được nghiên cứu hơn nhưng cũng có những công dụng nhất định trong dược học cổ truyền. Cả hai loại cây này đều chứa nhiều hợp chất tự nhiên có giá trị, cần được khai thác và nghiên cứu sâu hơn. Theo GS. Võ Văn Chi, họ Trôm có 15 chi với 34 loài có thể làm thuốc. Nghiên cứu này được thực hiện tại Việt Nam, nơi có sự đa dạng sinh học cao.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học

Việc xác định thành phần hóa học của An Xoa và Màng Kiêng là bước quan trọng để hiểu rõ hơn về tác dụng dược lý của chúng. Bằng cách phân lập hoạt chất và định danh hợp chất, các nhà khoa học có thể xác định các thành phần chịu trách nhiệm cho các hoạt tính sinh học cụ thể. Điều này giúp tối ưu hóa việc sử dụng dược liệu và phát triển các loại thuốc mới hiệu quả hơn. Các nghiên cứu in vitro và in vivo cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá hoạt tính và độc tính của các hợp chất.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Dược Tính An Xoa và Màng Kiêng

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc nghiên cứu An Xoa và Màng Kiêng còn đối mặt với nhiều thách thức. Sự khác biệt về thành phần hóa học giữa các mẫu cây thu hái từ các vùng địa lý khác nhau, quy trình chiết xuất và phân tích phức tạp, và sự thiếu hụt các nghiên cứu tiền lâm sàng đầy đủ là những trở ngại chính. Ngoài ra, việc xác định tác dụng phụ của An Xoa và Màng Kiêng, cũng như các tương tác thuốc tiềm năng, cũng cần được quan tâm. Nghiên cứu này tìm cách vượt qua những thách thức này bằng cách sử dụng các phương pháp phân tích hiện đại và thực hiện các thử nghiệm in vitro và in vivo có kiểm soát.

2.1. Sự Biến Động Thành Phần Hóa Học Theo Địa Lý

Thành phần các hợp chất tự nhiên trong An Xoa và Màng Kiêng có thể khác nhau đáng kể tùy thuộc vào điều kiện sinh thái, thổ nhưỡng và khí hậu của khu vực mà chúng sinh trưởng. Sự biến động này gây khó khăn cho việc tiêu chuẩn hóa dược liệu và đảm bảo chất lượng đồng đều của các sản phẩm thuốc. Do đó, cần có các nghiên cứu so sánh thành phần hóa học của các mẫu cây từ các vùng khác nhau để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự biến đổi này.

2.2. Thiếu Nghiên Cứu Tiền Lâm Sàng và Lâm Sàng

Số lượng nghiên cứu tiền lâm sàng và nghiên cứu lâm sàng về An Xoa và Màng Kiêng còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc chứng minh hiệu quả và an toàn của chúng trong điều trị bệnh. Các nghiên cứu sâu hơn về độc tính, dược động học và dược lực học là cần thiết để đưa ra các khuyến cáo sử dụng dựa trên bằng chứng khoa học. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu lâm sàng để đánh giá hiệu quả của An Xoa và Màng Kiêng trong điều trị các bệnh cụ thể ở người.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học An Xoa Màng Kiêng

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp hiện đại để nghiên cứu thành phần hóa học của An Xoa và Màng Kiêng. Các phương pháp chiết xuất sử dụng dung môi khác nhau được áp dụng để thu được các phân đoạn giàu hợp chất tự nhiên. Sau đó, các kỹ thuật sắc ký như sắc ký cột và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) được sử dụng để phân lập hoạt chất. Cuối cùng, các phương pháp phổ khối lượng (MS) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) được sử dụng để định danh hợp chất và xác định cấu trúc hóa học của chúng.

3.1. Quy Trình Chiết Xuất và Phân Tách Hợp Chất

Quy trình chiết xuất và phân tách hợp chất đóng vai trò then chốt trong việc thu được các hoạt chất tinh khiết từ An Xoa và Màng Kiêng. Việc lựa chọn dung môi chiết xuất phù hợp và tối ưu hóa các điều kiện chiết xuất (nhiệt độ, thời gian, tỷ lệ dung môi) là rất quan trọng. Các kỹ thuật sắc ký như sắc ký cột và HPLC cho phép phân tách các hợp chất dựa trên các tính chất vật lý và hóa học khác nhau. Quá trình này đòi hỏi sự cẩn trọng và kỹ năng cao để đảm bảo thu được các phân đoạn chất lượng.

3.2. Ứng Dụng Phổ Khối Lượng và Cộng Hưởng Từ Hạt Nhân

Phổ khối lượng (MS) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) là các công cụ mạnh mẽ để định danh hợp chất và xác định cấu trúc hóa học của chúng. Phổ khối lượng cung cấp thông tin về khối lượng phân tử của các hợp chất, trong khi cộng hưởng từ hạt nhân cung cấp thông tin chi tiết về cấu trúc phân tử, bao gồm các liên kết hóa học và các nhóm chức năng. Kết hợp hai phương pháp này cho phép xác định cấu trúc của các hợp chất một cách chính xác và tin cậy.

IV. Đánh Giá Hoạt Tính Sinh Học An Xoa và Màng Kiêng

Sau khi phân lập và định danh các hợp chất tự nhiên, nghiên cứu tiến hành đánh giá hoạt tính sinh học của chúng. Các thử nghiệm in vitro được sử dụng để đánh giá các hoạt tính như kháng viêm, chống oxy hóa, và gây độc tế bào ung thư. Các thử nghiệm in vivo trên động vật được sử dụng để đánh giá hiệu quả điều trị và độc tính của các hợp chất. Kết quả của các thử nghiệm này cung cấp thông tin quan trọng về tiềm năng ứng dụng của An Xoa và Màng Kiêng trong y học.

4.1. Thử Nghiệm In Vitro Kháng Viêm và Chống Oxy Hóa

Các thử nghiệm in vitro về kháng viêm và chống oxy hóa là bước đầu tiên để đánh giá tiềm năng dược lý của An Xoa và Màng Kiêng. Các thử nghiệm kháng viêm đo lường khả năng ức chế các enzyme hoặc các chất trung gian gây viêm. Các thử nghiệm chống oxy hóa đo lường khả năng loại bỏ các gốc tự do, giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do oxy hóa. Kết quả của các thử nghiệm này có thể cung cấp thông tin về cơ chế tác dụng và tiềm năng điều trị các bệnh liên quan đến viêm và oxy hóa.

4.2. Đánh Giá Độc Tính và Hoạt Tính Gây Độc Tế Bào Ung Thư

Việc đánh giá độc tính và hoạt tính gây độc tế bào ung thư là rất quan trọng để xác định tính an toàn và tiềm năng điều trị ung thư của An Xoa và Màng Kiêng. Các thử nghiệm độc tính được thực hiện để xác định liều lượng gây độc hại trên tế bào hoặc động vật. Các thử nghiệm gây độc tế bào ung thư đo lường khả năng ức chế sự phát triển hoặc tiêu diệt các tế bào ung thư. Kết quả của các thử nghiệm này có thể giúp lựa chọn các hợp chất có tiềm năng phát triển thành thuốc chống ung thư.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Tiềm Năng Phát Triển Dược Liệu

Kết quả nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng An Xoa và Màng Kiêng trong dược học cổ truyền. Ngoài ra, việc phân lập hoạt chất và đánh giá hoạt tính sinh học mở ra tiềm năng phát triển các loại thuốc mới từ hai loại dược liệu này. Các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác dụng, dược động học, và dược lực học là cần thiết để đưa các sản phẩm từ An Xoa và Màng Kiêng ra thị trường một cách an toàn và hiệu quả. Cần chú trọng đến các vấn đề về địa chỉ bán An Xoa uy tín, địa chỉ bán Màng Kiêng uy tín, và kiểm soát giá An Xoa, giá Màng Kiêng.

5.1. Cơ Sở Khoa Học cho Sử Dụng Trong Y Học Cổ Truyền

Các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc sử dụng An Xoa và Màng Kiêng trong y học cổ truyền. Việc xác định các hoạt chất có lợi và hiểu rõ cơ chế tác dụng của chúng giúp tối ưu hóa việc sử dụng dược liệu và cải thiện hiệu quả điều trị. Tuy nhiên, cần có sự thận trọng và tư vấn của các chuyên gia y tế trước khi sử dụng An Xoa và Màng Kiêng để điều trị bệnh.

5.2. Hướng Phát Triển Thuốc Mới từ An Xoa và Màng Kiêng

Việc phân lập hoạt chất và đánh giá hoạt tính sinh học mở ra nhiều hướng phát triển thuốc mới từ An Xoa và Màng Kiêng. Các hợp chất có hoạt tính kháng viêm, chống oxy hóa, hoặc gây độc tế bào ung thư có thể được sử dụng làm cơ sở để phát triển các loại thuốc điều trị các bệnh liên quan. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu sâu hơn về dược động học, dược lực học, và độc tính để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả của các loại thuốc này.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu An Xoa Màng Kiêng Tương Lai

Nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của An Xoa và Màng Kiêng đã cung cấp những thông tin quan trọng về tiềm năng dược lý của hai loại dược liệu này. Các nghiên cứu tương lai nên tập trung vào việc xác định cơ chế tác dụng của các hoạt chất, thực hiện các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn, và phát triển các sản phẩm thuốc an toàn và hiệu quả. Việc kết hợp An Xoa và Màng Kiêng kết hợp có thể mở ra những tiềm năng mới trong điều trị bệnh. Đồng thời, cần quan tâm đến việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc nam quý giá của Việt Nam.

6.1. Tổng Kết Các Phát Hiện Quan Trọng của Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã thành công trong việc phân lập và định danh một số hợp chất tự nhiên có trong An Xoa và Màng Kiêng, đồng thời đánh giá hoạt tính sinh học của chúng. Các phát hiện quan trọng bao gồm tiềm năng kháng viêm, chống oxy hóa, và gây độc tế bào ung thư của một số hoạt chất. Các kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng An Xoa và Màng Kiêng trong y học cổ truyền và mở ra tiềm năng phát triển thuốc mới.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Sâu Hơn Về Cơ Chế Tác Dụng và Lâm Sàng

Các nghiên cứu tương lai nên tập trung vào việc xác định cơ chế tác dụng của các hoạt chất trong An Xoa và Màng Kiêng. Điều này bao gồm việc xác định các mục tiêu phân tử mà các hợp chất này tác động lên, cũng như các con đường tín hiệu mà chúng ảnh hưởng. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn để đánh giá hiệu quả và an toàn của An Xoa và Màng Kiêng trong điều trị bệnh ở người. Nên thực hiện so sánh So sánh An Xoa và Màng Kiêng một cách chi tiết.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu phát triển thuốc điều trị ung thư từ nguồn thảo dược tự nhiên là một trong những hướng tiếp cận trọng yếu của nền hóa dược hiện đại nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng dịch tễ học toàn cầu, nơi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận 19,3 triệu ca mắc mới và 9,96 triệu ca tử vong năm 2020. Tại Việt Nam, với hơn 200.000 ca mắc mới và 70.000 ca tử vong mỗi năm, nhu cầu khám phá các phân tử hoạt tính sinh học mới có độc tính tế bào cao và cơ chế đích chọn lọc trở nên cấp thiết. Luận án tiến sĩ Hóa học của NCS Lê Thị Khánh Linh thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đặng Ngọc Quang và PGS. Phạm Hữu Điển mang tiêu đề: "Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hai loài An xoa (Helicteres hirsuta) và Màng kiêng (Pterospermum truncatolobatum) thuộc họ Trôm (Sterculiaceae) tại Việt Nam" (Mã số chuyên ngành: 9.14 - Hóa học Hữu cơ).

Nghiên cứu giải quyết khoảng trống khoa học then chốt (research gap): Cây An xoa (Helicteres hirsuta Lour.) dù lưu truyền rộng rãi trong dân gian để trị bệnh gan và ung thư nhưng các nghiên cứu hóa thực vật trước đó (như Nguyễn Thanh Triết, 2017; Chin et al., 2006) chưa phân lập toàn diện các triterpenoid hiếm từ rễ và thân lá; trong khi loài Màng kiêng (Pterospermum truncatolobatum Gagnep) hoàn toàn chưa từng có bất kỳ công bố nào về thành phần hóa học trên toàn thế giới.

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học tương ứng:

• RQ1: H. hirsuta và P. truncatolobatum tại Việt Nam chứa những nhóm hợp chất thứ cấp đặc trưng nào và có tồn tại hợp chất mới chưa từng công bố? -> Hypothesis 1 (H1): Chiết xuất phân đoạn từ rễ và thân lá sẽ phân lập được các khung triterpenoid lupane/oleanane và flavonoid/steroid đặc thù, bao gồm cấu trúc triterpenoid glycoside/ester hóa mới.
• RQ2: Các phân đoạn cao chiết và hợp chất sạch phân lập được thể hiện hoạt tính gây độc tế bào in vitro trên các dòng ung thư người (KB, Hep-G2, SK-LU-1, MCF-7, Hela, SK-Mel-2, AGS) ở mức độ nào? -> Hypothesis 2 (H2): Các hợp chất triterpene dạng tự do và dẫn xuất acid thể hiện hoạt tính ức chế chọn lọc cao đối với tế bào ung thư gan (Hep-G2) và ung thư biểu mô (KB).
• RQ3: Các hợp chất triterpenoid phân lập có khả năng tương tác và ức chế protein sửa chữa DNA wMUS81 ở mức độ phân tử hay không? -> Hypothesis 3 (H3): Các triterpenoid phân lập tạo liên kết năng lượng tự do thấp (docking score âm sâu) với túi liên kết hoạt động của endonuclease wMUS81, chứng minh tiềm năng chất ức chế nhạy hóa hóa trị (chemosensitizer).

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Thuyết Mối quan hệ Định lượng Cấu trúc - Hoạt tính (SAR) của Corwin Hansch và Thuyết Cảm ứng Tương tác Phối tử - Thụ thể (Induced-Fit Theory) của Daniel Koshland. Quy mô nghiên cứu bao gồm 100 kg mẫu tươi H. hirsuta thu hái tại Bình Phước và 4 kg mẫu tươi P. truncatolobatum thu hái tại Lạng Sơn. Kết quả phân lập thành công 21 hợp chất sạch, phát hiện 1 dẫn xuất triterpenoid mới (3β-Benzoylbetulinic acid, phân tử khối m/z 599,3703 [M+K]⁺) và lần đầu tiên thiết lập cơ sở dữ liệu hóa sinh hoàn chỉnh cho loài Màng kiêng.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu hóa thực vật họ Trôm (Sterculiaceae, hiện thuộc phân họ Sterculioideae/họ Malvaceae mở rộng) đã trải qua nhiều thập kỷ phát triển với gần 200 hợp chất được công bố tính đến năm 2015. Các dòng nghiên cứu chính tập trung vào ba hướng:

• Dòng 1: Nghiên cứu chi Helicteres: Khởi xướng từ các phân tích của Zong-Tsi Chen (1994) và Wang et al. (2008) trên loài Helicteres angustifolia tại Trung Quốc, xác định các dẫn xuất quinone (helicquinone, mansonone E, F, H, M), pregnane (heligenin A, B) và triterpene ức chế dòng tế bào COLO 205, AGS. Đối với Helicteres isora, nhóm nghiên cứu của Bean et al. (1985) và Kamiya et al. (2001) đã phân lập cucurbitacin B, isocucurbitacin B, flavone sulfat và neolignan (helicterin A-F) có khả năng kích hoạt thụ thể insulin và kháng oxy hóa.
• Dòng 2: Nghiên cứu chi Pterospermum: Các công bố quốc tế chủ yếu tập trung vào Pterospermum acerifolium (Sharma et al., 2011; Li et al., 2011) với phytoceramide, phytosterol glucoside kích thích tạo xương và kháng ung thư phổi, cùng Pterospermum heterophyllum (2018) chứa chromone, quinone và dẫn xuất chống viêm khớp dạng thấp (RA) trên mô hình chuột AIA.
• Dòng 3: Đích tác động endonuclease MUS81: Nghiên cứu của Castor et al. (2013) và Gwon et al. (2020) chỉ ra miền xoắn N-terminal winged-helix của protein MUS81 (wMUS81) là đích nhắm phân tử quan trọng giúp ức chế tái tổ hợp tương đồng, đảo ngược tính kháng thuốc hóa trị cisplatin, camptothecin và 5-fluorouracil trong tế bào ung thư.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm tranh biện: Luồng thứ nhất cho rằng tác dụng chống ung thư của chi Helicteres chủ yếu đến từ các lignan và hợp chất phenolic phân cực (như dẫn xuất coniferyl, rosmarinic acid); luồng thứ hai khẳng định khung pentacyclic triterpenoid (lupane, oleanane) mới là tác nhân mang độc tính tế bào chủ đạo thông qua cơ chế phá vỡ màng và cảm ứng apoptosis.

Luận án định vị chính xác khoảng trống khoa học:

• So sánh quốc tế 1: Công trình của Chin et al. (2006, Đại học Bang Ohio, Hoa Kỳ) trên loài H. hirsuta thu tại Java (Indonesia) chỉ phân lập được 6 dẫn xuất lignan phân cực (medioresinol, pinoresinol, syringaresinol, boehmenan H). Nghiên cứu của Lê Thị Khánh Linh mở rộng toàn diện sang nhóm triterpenoid kỵ nước và ester hiếm từ rễ và thân lá tại Việt Nam.
• So sánh quốc tế 2: Các khảo sát trên P. acerifolium và P. yunnanense của Haoliang Li et al. (2014) tại Trung Quốc dừng lại ở hợp chất naphthol và flavonoid. Chưa từng có công trình nào trên thế giới giải mã thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của Pterospermum truncatolobatum.

Công trình thúc đẩy phân ngành Hóa thực vật bằng cách bổ sung một khung phân tử triterpene ester mới vào cơ sở dữ liệu hóa học quốc tế và liên kết hóa học thực nghiệm với mô hình sinh học phân tử hiện đại qua docking wMUS81.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng ba khung lý thuyết kinh điển trong hóa sinh và dược học tự nhiên:

1. Thuyết Sinh tổng hợp Terpenoid (Isoprene Rule) của Leopold Ružička: Minh chứng cho con đường biến đổi sinh học đa dạng từ squalene/oxidosqualene thành khung cation lupyl và friedo-oleananyl trong họ Sterculiaceae, đặc biệt là quá trình acyl hóa/benzoyl hóa tại vị trí C-3 của betulinic acid tạo nên 3β-Benzoylbetulinic acid.
2. Thuyết Mối quan hệ Cấu trúc - Hoạt tính (SAR Theory) của Hansch - Fujita: Chứng minh quy luật biến đổi cấu trúc: Sự thế nhóm ester cồng kềnh (gốc benzoyl) hoặc chuyển hóa nhóm C-3 từ hydroxyl (-OH) sang carbonyl (=O) như ở betulonic acid làm gia tăng đáng kể diện tích bề mặt kỵ nước và tính phân cực tối ưu, nâng cao hoạt tính gây độc tế bào so với tiền chất betulinic acid tiêu chuẩn.
3. Thuyết Kháng tổn thương DNA và Tính gây chết tổng hợp (Synthetic Lethality Paradigm) của Hartwell & Friends: Đưa triterpenoid tự nhiên từ H. hirsuta và P. truncatolobatum trở thành các ứng viên phân tử ức chế endonuclease MUS81, mở ra hướng tiếp cận phối hợp thuốc nhằm triệt tiêu khả năng sửa chữa DNA tái tổ hợp tương đồng của tế bào ác tính.

Mô hình lý thuyết được xác lập với 3 mệnh đề:

• Mệnh đề 1 (P1): Mức độ kỵ nước và sự hiện diện của nhóm thế C-3/C-28 trên khung lupane quyết định ái lực liên kết với rãnh kỵ nước của protein đích wMUS81.
• Mệnh đề 2 (P2): Phân đoạn chiết trung bình phân cực (dichloromethane, ethyl acetate) tích tụ hàm lượng triterpene tự do cao nhất, tương quan thuận với chỉ số ức chế tế bào ung thư KB và Hep-G2.
• Mệnh đề 3 (P3): Quá trình glycoside hóa hoặc sulfat hóa làm giảm độc tính tế bào trực tiếp nhưng cải thiện khả năng hòa tan và tương thích thụ thể màng tế bào.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột:

1. Chiết tách pha phân bố liên tục (Sequential Liquid-Liquid Extraction) kết hợp sắc ký đa tầng (Silica gel thuận pha CC, pha đảo RP-18, sắc ký rây phân tử Sephadex LH-20 và Prep-HPLC).
2. Giải tích phổ cấu trúc cộng hưởng từ đa chiều và tia X (Spectroscopic Structural Elucidation): Tích hợp đồng thời phổ đồng hạt nhân (¹H-¹H COSY, ROESY), dị hạt nhân (HSQC, HMBC), phổ khối siêu phân giải FT-ICR-MS và nhiễu xạ tia X đơn tinh thể (Single-Crystal X-ray Diffraction).
3. Mô phỏng động học phân tử In Silico (Molecular Docking Simulation): Sử dụng giải thuật tối ưu hóa vị trí liên kết phối tử - thụ thể trên cấu trúc tinh thể protein wMUS81 đã giải mã.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Mẫu thực vật thu thập theo mùa vụ và vị trí địa lý xác định (Bình Phước, Lạng Sơn); hoạt tính sinh học được khảo sát in vitro trên các dòng tế bào ung thư người và mô hình docking tĩnh mô phỏng cơ chế liên kết phối tử - protein đơn vị.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo thế giới quan thực chứng khách quan (positivism paradigm), áp dụng phương pháp nghiên cứu thực nghiệm đối chứng định lượng đa tầng:

• Tầng 1 (Cấp độ cơ chất thực vật): Định lượng hiệu suất chiết và phân lập 21 hợp chất tinh sạch từ rễ, thân-lá của hai loài thảo dược.
• Tầng 2 (Cấp độ tế bào in vitro): Đo lường đáp ứng liều lượng - độc tính tế bào (Dose-Response Assay) trên 7 dòng tế bào ung thư biểu mô và khối u đặc ở người.
• Tầng 3 (Cấp độ phân tử in silico): Mô phỏng năng lượng liên kết và tương tác liên kết hydro/van der Waals giữa phối tử triterpene với miền liên kết wMUS81.

Tiêu chuẩn lựa chọn mẫu thực vật:

• Helicteres hirsuta: Thu hái 100 kg mẫu tươi tại Tà Thiết, xã Lộc Thịnh, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước (tháng 9/2016). Định danh chuẩn bởi PGS. Đỗ Hữu Thư (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, VAST), tiêu bản AX10.2016 lưu trữ tại Khoa Hóa học, ĐHSP Hà Nội.
• Pterospermum truncatolobatum: Thu hái 4 kg mẫu tươi tại xã Nhất Hòa, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn (tháng 3/2018). Định danh bởi ThS. Nghiêm Đức Trọng (Đại học Dược Hà Nội), tiêu bản MK03.2018 lưu trữ tại ĐHSP Hà Nội.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chiết xuất và phân lập vận hành nghiêm ngặt:

• An xoa: 4,5 kg bột rễ khô chiết siêu âm với MeOH (7 ngày, nhiệt độ phòng) thu 620 g cao tổng; phân đoạn thu 53,4 g cao n-hexane (RH), 37,18 g cao dichloromethane (RD), 28,01 g cao ethyl acetate (RE), 123,32 g cao butanol (RB) và cặn nước (RN). 10,0 kg bột thân-lá khô chiết xuất thu 450 g cao tổng, phân đoạn thu 9,12 g TLH, 25,17 g TLD, 4,82 g TLE, 21,0 g TLB và TLN.
• Màng kiêng: 4,0 kg bột thân-lá sấy khô ở 40–60°C ngâm chiết MeOH thu 131 g cao tổng; phân đoạn thu 1,80 g cao PH, 8,07 g cao PD, 7,0 g cao PE, 11,2 g cao PB.
• Kỹ thuật tinh sạch: Kết hợp sắc ký cột hở Silica gel 60 (Merck, 0,040–0,063 mm), sắc ký rây Sephadex LH-20, RP-18 và sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Prep-HPLC Jasco, đầu dò UV đa bước sóng 254, 302, 365 nm).
• Thiết bị quang phổ tiên tiến:
  • Phổ NMR 1D và 2D ghi trên máy Bruker Avance 500 MHz (¹H: 500 MHz, ¹³C: 125 MHz) tại Viện Hóa học, VAST.
  • Phổ khối lượng phun mù điện tử ESI-MS trên máy Agilent 1200 LC-MS và phổ khối siêu phân giải FT-ICR-MS.
  • Cấu trúc lập thể đơn tinh thể đo trên máy Bruker D8 Advance tại Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN.

Thực hiện tam giác hóa phương pháp (methodological triangulation) kết hợp giữa quang phổ lý-hóa, thử nghiệm độc học tế bào theo phương pháp chuẩn màu MTT/Sulforhodamine B (Scudiero et al., 1988) và mô phỏng sinh học tính toán (AutoDock Vina, Discovery Studio Visualizer).

Data và phân tích

Dữ liệu phổ đặc trưng phân tích cấu trúc:

• Hợp chất L1 (Betulinic acid methyl ester): C31H50O3; ¹H NMR (500 MHz, CDCl3, δ ppm): 4,47 (s, H-29a), 4,60 (s, H-29b), 3,67 (s, 3H, -COOCH3, H-31), 3,18 (dd, J = 11,5; 5,0 Hz, H-3), 2,99 (dt, J = 10,5; 5,0 Hz, H-19), 1,68 (s, 3H, H-30), 0,96 (s, 3H, H-23), 0,91 (s, 3H, H-26), 0,82 (s, 3H, H-25), 0,76 (s, 3H, H-24).
• Hợp chất L3 (3β-Benzoylbetulinic acid - HỢP CHẤT MỚI): Phổ FT-ICR-MS cho peak ion chuẩn xác ở m/z 599,3703 [M+K]⁺ (giá trị lý thuyết tính toán cho C37H52O4K là 599,3710), xác nhận công thức phân tử C37H52O4 với độ lệch khối dưới 1,2 ppm. Phổ ¹H và ¹³C NMR ghi nhận đầy đủ tín hiệu nhóm benzoyl tại δC 166,2 (-COO-), 133,0, 130,5, 129,6, 128,4 và nhóm lupane triterpene đặc trưng.
• Hợp chất M1 (β-sitosterol): C29H50O; ¹³C NMR (125 MHz, CDCl3, δ ppm): 140,80 (C-5), 121,70 (C-6), 71,82 (C-3), 56,79 (C-14), 56,10 (C-17), 50,17 (C-9), 11,99 (C-24), 11,87 (C-29).
• Hợp chất M3 (Betulonic acid): C30H46O3; ¹H NMR (500 MHz, CDCl3, δ ppm): 4,74 (d, J = 1,5 Hz, H-29a), 4,62 (d, J = 1,5 Hz, H-29b), 3,01 (m, H-19), 2,50 (m, H-2a), 2,42 (m, H-2b), 1,70 (s, H-30), 1,07 (s, H-23), 1,02 (s, H-24).

Độ tin cậy sinh học được đảm bảo qua 3 lần lặp độc lập (n = 3, p < 0,05), xác định giá trị nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) qua đường chuẩn hồi quy phi tuyến tính.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện hợp chất mới 3β-Benzoylbetulinic acid (L3): Lần đầu tiên trên thế giới phân lập thành công dẫn xuất 3β-benzoyl của betulinic acid từ rễ loài Helicteres hirsuta. Cấu trúc được xác thực tuyệt đối qua phổ khối chính xác cao FT-ICR-MS (m/z 599,3703 [M+K]⁺) và phổ NMR 2 chiều.
2. Lần đầu tiên giải mã thành phần hóa học cây Màng kiêng (Pterospermum truncatolobatum): Khai phá toàn diện loài thực vật chưa từng được nghiên cứu, phân lập và định danh 7 hợp chất sạch (M1–M7) gồm β-sitosterol (M1), betulonic acid (M3), cùng các dẫn xuất triterpenoid và phytosterol liên quan.
3. Độc tính tế bào chọn lọc cao trên các dòng ung thư:
   • Cao chiết dichloromethane rễ An xoa (RD) và phân đoạn PD từ Màng kiêng thể hiện hoạt tính ức chế tế bào ung thư biểu mô KB và ung thư gan Hep-G2 ở mức mạnh với IC50 < 20 µg/mL.
   • Hợp chất betulonic acid (M3) và 3β-benzoylbetulinic acid (L3) ức chế mạnh mẽ các dòng SK-LU-1, Hep-G2, KB và MCF-7, vượt trội so với cao chiết thô ban đầu.
4. Cơ chế ức chế thụ thể wMUS81 in silico: Các triterpenoid phân lập (như betulinic acid methyl ester, betulonic acid) tương tác chặt chẽ vào khoang hoạt động của endonuclease wMUS81 với năng lượng liên kết docking score dao động từ -7,8 đến -9,4 kcal/mol, tạo liên kết hydro bền vững với các gốc acid amin bảo tồn (như Arg, Lys, Asp trong vùng winged-helix).
5. Hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn: Xác định cao chiết lá và rễ An xoa có khả năng quét gốc tự do DPPH và ức chế các chủng vi sinh vật kiểm định chuẩn, cung cấp bằng chứng khoa học khẳng định công dụng điều trị viêm gan, nhiễm khuẩn trong y học cổ truyền.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp dẫn chứng thực nghiệm củng cố quy luật tích lũy thứ cấp của các triterpenoid phân tử lượng lớn trong chi Helicteres và Pterospermum, mở rộng hiểu biết về sinh tổng hợp lupane ester trong thực vật nhiệt đới.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn hóa từ chiết siêu âm MeOH, phân bố lỏng-lỏng 5 dung môi đến tinh sạch Prep-HPLC và đánh giá đích wMUS81, có thể chuyển giao áp dụng cho hàng trăm loài cây thuốc thuộc họ Trôm chưa được nghiên cứu tại Đông Nam Á.
• Về ứng dụng thực tiễn: Định hướng phát triển các chế phẩm cao định chuẩn (standardized extracts) giàu hoạt chất betulonic acid và benzoylbetulinic acid từ nguồn dược liệu An xoa và Màng kiêng nhằm hỗ trợ điều trị ung thư gan và phổi.
• Về chính sách y dược: Cung cấp cơ sở khoa học để Cục Quản lý Dược và Bộ Y tế kiểm soát chất lượng, ngăn chặn tình trạng khai thác bừa bãi và thương mại hóa dược liệu An xoa giả mạo trên thị trường.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nội tại:

1. Giới hạn mô hình thử nghiệm: Các khảo sát hoạt tính độc tế bào mới dừng lại ở mức độ in vitro trên dòng tế bào nuôi cấy và mô phỏng phân tử docking tĩnh, chưa tiến hành thử nghiệm in vivo trên động vật mang khối u (xenograft mouse models) để đánh giá dược động học (ADMET).
2. Phạm vi lấy mẫu: Mẫu H. hirsuta thu thập tại Bình Phước và P. truncatolobatum thu thập tại Lạng Sơn tại một thời điểm mùa vụ nhất định, chưa bao quát biến thiên hóa thực vật (chemotype) theo vùng sinh thái và các thời điểm thu hái khác nhau trong năm.
3. Hiệu suất phân lập một số chất vết: Một số hợp chất phân lập được với khối lượng rất nhỏ (2–4 mg) như L5, L9, M5 hạn chế khả năng thử nghiệm toàn diện trên toàn bộ bảng 7 dòng tế bào ung thư.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Bán tổng hợp hóa học (semisynthesis) các dẫn xuất mới từ khung betulinic acid/betulonic acid phân lập được nhằm tối ưu hóa hoạt tính sinh học và độ tan sinh khả dụng.
• Hướng 2: Thử nghiệm ức chế enzyme MUS81 in vitro thực tế (Enzyme Assay) và kiểm chứng hiệu ứng hiệp đồng (synergistic effect) khi phối hợp triterpenoid của An xoa với cisplatin hoặc 5-fluorouracil trên tế bào ung thư kháng thuốc.
• Hướng 3: Nghiên cứu độc tính cấp, độc tính bán trường diễn và khả năng bảo vệ gan in vivo trên chuột bị gây độc bởi CCl4 hoặc paracetamol.
• Hướng 4: Xây dựng quy trình nuôi cấy mô tế bào thực vật hoặc vườn bảo tồn nhân giống Pterospermum truncatolobatum tại vùng núi phía Bắc nhằm bảo tồn nguồn gen quý.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình đóng góp vào cơ sở dữ liệu hợp chất thiên nhiên toàn cầu (Chemical Abstracts Service - CAS, PubChem) với cấu trúc mới 3β-Benzoylbetulinic acid. Dự kiến thu hút 30–50 trích dẫn quốc tế trong vòng 5 năm từ các tạp chí chuyên ngành Hóa thực vật và Dược học tự nhiên (như Phytochemistry, Journal of Natural Products, Bioorganic Chemistry).
• Chuyển đổi công nghiệp Dược liệu: Cung cấp thông số kỹ thuật (fingerprint chromatography, hàm lượng hoạt chất điểm chuẩn) phục vụ các doanh nghiệp dược phẩm trong nước chuẩn hóa quy trình chiết xuất thực phẩm chức năng bảo vệ tế bào gan từ cây An xoa.
• Ảnh hưởng chính sách và quản lý tài nguyên: Tạo cơ sở dữ liệu phân loại hóa học (chemotaxonomy) giúp Bộ Nông nghiệp & PTNT cùng Bộ Khoa học & Công nghệ đưa Pterospermum truncatolobatum vào danh mục cây dược liệu đặc hữu cần bảo tồn nguồn gen tại Lạng Sơn.
• Lợi ích xã hội: Giải tỏa những hiểu lầm và thông tin sai lệch trên truyền thông về "thần dược An xoa cải tử hoàn sinh", cung cấp tri thức khoa học chuẩn xác cho cộng đồng về công dụng thật sự và liều lượng sử dụng an toàn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Hóa học/Dược học: Kế thừa quy trình phân lập các hợp chất kém phân cực và phương pháp luận tích hợp phổ cộng hưởng từ hạt nhân 2D (HMBC, ROESY) với docking phân tử.
• Các nhà nghiên cứu Hóa Dược và Ung thư học: Tiếp cận khung phân tử triterpene ester mới có tiềm năng nhắm đích wMUS81 để phát triển thuốc ức chế sửa chữa DNA.
• Phòng R&D của các Công ty Dược phẩm: Ứng dụng quy trình chiết phân đoạn tối ưu (RD, PD) để sản xuất cao định chuẩn hỗ trợ giải độc gan và tăng cường miễn dịch.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách y tế: Sử dụng số liệu kiểm nghiệm thực tế để xây dựng Dược điển và tiêu chuẩn cơ sở cho dược liệu An xoa và các loài thuộc họ Trôm tại Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết cốt lõi là việc phát hiện cấu trúc triterpenoid mới 3β-Benzoylbetulinic acid (L3) và chứng minh sự mở rộng của Thuyết Cảm ứng Tương tác Phối tử - Thụ thể đối với khung pentacyclic triterpene trên endonuclease wMUS81. Sự hiện diện của nhóm thế ester thơm benzoyl tại C-3 làm thay đổi đặc tính kỵ nước cục bộ, tạo lực hút van der Waals bổ sung với túi gắn phân tử của protein đích sửa chữa DNA, cung cấp góc nhìn mới về cấu trúc phân tử nhạy hóa tế bào ung thư.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào? So với nghiên cứu của Chin et al. (2006) chỉ sử dụng chiết ngấm kiệt thông thường thu lignan và nghiên cứu của Nguyễn Thanh Triết (2017) chỉ khảo sát sơ bộ độc tính tế bào thô, luận án này áp dụng quy trình chiết siêu âm phân đoạn liên tục 5 cấp độ dung môi kết hợp Prep-HPLC và phân tích tinh thể tia X. Đồng thời, đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam kết hợp đồng thời phổ siêu phân giải FT-ICR-MS (độ chính xác < 1,2 ppm) với mô phỏng tương tác phân tử wMUS81 in silico cho các hợp chất họ Trôm.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi số liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là dịch chiết từ một loài thực vật hoàn toàn chưa được biết đến về mặt hóa dược như Màng kiêng (Pterospermum truncatolobatum) lại sở hữu hàm lượng cao các triterpenoid có hoạt tính sinh học mạnh mẽ như Betulonic acid (M3). Phân đoạn dichloromethane (PD) của loài này ức chế tế bào ung thư KB và Hep-G2 với hoạt lực tương đương, thậm chí vượt trội một số phân đoạn của cây An xoa vốn đã nổi tiếng trong dân gian.

4. Quy trình lặp lại thí nghiệm (Replication Protocol) có được cung cấp chi tiết không? Luận án cung cấp hệ thống giao thức thực nghiệm tuyệt đối chi tiết: Từ khối lượng mẫu tươi, tỷ lệ dung môi chiết xuất (MeOH, ngâm chiết siêu âm 5–7 ngày), hệ dung môi rửa giải sắc ký cột chính xác (Hexane:EtOAc 12:1, 10:1, 4:1, 1:1; CH2Cl2:MeOH:H2O 9:1:0,1) đến các thông số đo phổ NMR (500 MHz, dung môi CDCl3/DMSO-d6) và tọa độ docking phân tử trên protein wMUS81.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Lộ trình 10 năm gồm 3 giai đoạn: (1) 2023–2025: Bán tổng hợp dẫn xuất và kiểm chứng in vitro cơ chế ức chế tái tổ hợp tương đồng thông qua đột biến gen MUS81; (2) 2026–2029: Thử nghiệm tiền lâm sàng in vivo trên chuột suy giảm miễn dịch mang khối u người và đánh giá độc tính chuyển hóa; (3) 2030–2033: Hoàn thiện hồ sơ thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 cho viên nang hỗ trợ điều trị ung thư từ cao định chuẩn họ Trôm.

Kết luận

1. Khám phá hóa thực vật tiên phong: Phân lập và xác định cấu trúc thành công 21 hợp chất sạch từ hai loài thảo dược, phát hiện 1 hợp chất triterpenoid mới là 3β-Benzoylbetulinic acid (L3, C37H52O4) và lần đầu tiên công bố thành phần hóa học của cây Màng kiêng (Pterospermum truncatolobatum).
2. Chứng minh hoạt tính sinh học vượt trội: Xác lập bằng chứng khoa học vững chắc về độc tính tế bào chọn lọc của các phân đoạn RD, PD và hợp chất sạch (betulonic acid, 3β-benzoylbetulinic acid) trên các dòng tế bào ung thư KB, Hep-G2, SK-LU-1, MCF-7, Hela, SK-Mel-2 và AGS.
3. Tiên phong cơ chế tác động phân tử: Ứng dụng thành công mô hình docking phân tử chứng minh ái lực liên kết mạnh mẽ của các triterpenoid họ Trôm với protein sửa chữa DNA wMUS81 (năng lượng liên kết đạt đến -9,4 kcal/mol).
4. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu liên ngành mới: (i) Hóa dược bán tổng hợp dẫn xuất triterpene ức chế sửa chữa DNA; (ii) Dược lý học thực nghiệm phối hợp hợp chất thiên nhiên nhạy hóa hóa trị; (iii) Hóa phân loại học và bảo tồn nguồn gen thực vật đặc hữu họ Trôm tại Việt Nam.
5. Đóng góp di sản khoa học định lượng: Bổ sung bộ dữ liệu phổ chuẩn (NMR, FT-ICR-MS, X-ray) của 21 hợp chất vào kho tàng hóa học các hợp chất thiên nhiên Việt Nam, phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu, đào tạo sau đại học và phát triển ngành công nghiệp dược phẩm quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Thực vật họ Trôm 1. Giới thiệu chung Họ Trôm (Sterculiaceae) có 68 chi với khoảng 1100 loài phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới, cận nhiệt và ôn đới [1], trong đó có chi Helicteres, Pterospermum. Ventenat ex Salisbury đã tìm ra họ Trôm.

Cho đến nay, một vài công trình nghiên cứu phân loại các chi họ Trôm như của Backer C. Ở Việt Nam, GS. Võ Văn Chi đã ghi nhận họ Trôm có 15 chi với 34 loài có thể làm thuốc [5]. Thực vật họ Trôm là các cây thân bụi hoặc thân gỗ.

Vỏ thân cây thường tiết ra chất nhầy và có thể kéo thành sợi. Ở một số loài, có sự khác nhau về hình thái giữa lá của cây non và lá của với cây trưởng thành. Ngoài ra tùy và tuổi của cây, lá của chúng có nhiều hình dạng, kích thước khác nhau và thường rụng sớm. Hoa của các loài này mọc đơn độc thành từng cụm, thường có lông [6].

Thành phần hóa học họ Trôm Theo thống kê đến năm 2015, gần 200 hợp chất đã được tinh sạch từ các cây họ Trôm. Chúng có thể được phân loại thành các nhóm hợp chất alkaloid, phenyl propanoid, flavonoid, terpenoid và các hợp chất khác như hydrocarbon, quinone, đường, lactone, phenolic, lignan, amide và amine với một số hoạt tính sinh học đáng chú ý như khả năng gây độc tế bào, kháng sinh, kháng viêm, chống oxi hóa. Cụ thể như sau: Nhóm 1: Các hợp chất alkaloid Alkaloid trong các cây họ Trôm có các khung chính là các quinolone, cyclopeptide, pseudooxindol và purine,… Trong đó, cyclopeptide là các hợp chất chính của chi Melochia. Sau đó, ba cyclopeptide alkaloid khác là frangufoline (3) và franganine (4) cũng được phát hiện trong lá loài Melochia corchorifolia của Ấn Độ [9].nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 4 O O O O O O NH NH HN HN HN HN O O N N 2 1 3 4 Ngoài ra, hợp chất waltherione A (5) là một alkaloid tách từ rễ cây M.

chamaedrys và thân cây Waltheria douradinha thu hái ở Brazil [10], [11]. Cũng từ loài Waltheria douradinha này, ba alkaloid (6-8) đã được phân lập [12]. O O O O O O O O OH OH N N H H 5 6 O O O O OH N N H H 7 8 Năm 1978, một hợp chất quinolone alkaloid mới là melovinone (3,7,8- trimethoxy-2-methyl-5(5’-phenylpentyl)-4-quinolinone, 9) và các chất cũ (10-12) được tìm thấy trong rễ của cây M.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 5 O O O OCH3 H3CO N N H H OCH3 10 9 O O O O H3CO N N H H OCH3 12 11 Nhóm 2: Các hợp chất phenyl propanoid Các dẫn xuất của cinnamic acid (13-16) được tìm thấy trong lá loài Theobroma cacao [14]. Ngoài ra, Vardamides và cộng sự đã tìm ra scopolin (17) và scopoletin (18) trong loài Scaphopetalum thonneri [15].

O O HO OH OH HO HO 13 14 HO COOH HO COOH O O HO O OH O OH OH OH HO HO 15 16 OH HO OH HO O O O HO H3CO O O O 18 H3CO 17 (LUAN.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 6 Nhóm 3: Các hợp chất flavonoid (+)-catechin (19), (-)-epicatechin (20) và leucocyanidin (21) là các flavan được tinh sạch từ lá và hạt cây Theobroma cacao trồng ở Liverpool (Vương quốc Anh) [14]. OH OH HO O HO O OH OH OH OH OH OH 19 20 OH HO O OH OH OH OH 21 Đặc biệt, bốn flavonoid có chứa nhóm sulfate (22-25) và các flavonoid khác (24-32) được tìm thấy trong loài Wissadula periplocifolia thu hái ở Brazil. Một số hợp chất có khả năng ức chế mạnh sự phát triển của tế bào ung thư [16]. X1=OSO3H, X2= OH, X3= H và X4=OCH3 24.

X1=OSO3H, X2= X3= H và X4=OCH3 25. X1= OH, X2=OSO3H, X3= H và X4= OCH3 OH O HO O R1 O O O 26. R1= OH OH OH O OH HO 27. X1=OH, X2=H và X3=OCH3 29.

X1=OH, X2=H và X3=OH 30. X1=OH, X2=OH và X3=OH 31. X1=OH, X2=OH và X3=OCH3 32. X1=OCH3, X2=H và X3=OCH3 (LUAN.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 7 Sáu hợp chất (33-38) với hoạt tính diệt ấu trùng được phân lập từ loài H.

X1=X4=H, X2=X5=OH và X3=O- Glucosyl- 6 35. X1=OH, X2= X5=OCH3 và X3=X4=H 36. X1=OSO3H, X2= X5=OCH3 và X3=X4=H 37. X1=OSO3H, X2= OCH3, X3=X4=H và X5=OH 38.

X1=OSO3H, X2= X5=OCH3, X3= H, X4=OH Nhóm 4: Các terpenoid Triterpenoid khá đa dạng với nhiều khung khác nhau như lupane, friedelane, oleanane, steroid. Ngoài ra, còn có các sesquiterpene được tìm thấy trong các cây thuộc họ Trôm [17]. Ví dụ, các terpenoid (39-41) được tách ra từ loài H. X1=O–CO–CH3, X2=COOH 40.

X1=Phytil, X2=H OH O O HO HO OH 41 Nhóm 5: Các hợp chất khác Các hợp chất khác cũng rất đa dạng như hai quinone (42-43) được tách từ loài H. O O O OH O O OH O 42 43 (LUAN.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN. Thực vật chi Helicteres họ Trôm 1. Giới thiệu chung Chi Thâu kén (Helicteres) họ Trôm có khoảng 60 loài.

Chúng thường là cây thân gỗ nhỏ, bụi hoặc nửa bụi [21]. Vỏ của các loài này thường được dùng để kéo sợi, nhiều loài được sử dụng làm thảo dược. Baker đã tìm ra bốn loài thuộc chi Helicteres có mặt tại đảo Java (Indonesia) đó là H. Trong công trình nghiên cứu năm 1989 ở Trung Quốc của tác giả K.

Feng công bố có mười loài thuộc chi Helicteres có mặt tại nước này. Ngoài 4 loài đã tìm thấy ở Indonesia vừa nêu trên còn có H. Có 7 loài thuộc chi Thâu kén được tìm thấy ở Thái Lan, gồm: H. Ở Việt Nam, riêng tại Nam bộ đã tìm ra 3 loài H.

hirsuta Lour và H. obtusa Pierre thuộc chi Helicteres. Võ Văn Chi [21], có 6 loài thuộc chi Thâu kén được tìm tại Việt Nam, ít hơn 2 loài so với thống kê của Tardieu-Blot. Gần đây, Đặng Văn Sơn và cộng sự đã tìm thấy một loài mới thuộc chi này đó là Helicteres binhthuanensis V.Dang từ huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận.

Nó giống về mặt hình thái với H. angustifolia, là loài phổ biến các loài ở lục địa Đông Nam Á và H. sphaerotheca, loài đặc hữu của lãnh thổ phía Bắc nước Úc, nhưng khác với cả hai bởi một số chi tiết nổi bật như kích thước lá và đài hoa, chiều dài, màu sắc cánh hoa và hình dạng quả [22]. Thành phần hóa học thực vật chi Thâu kén Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về chi Thâu kén trên thế giới, nhưng ở Việt Nam thì chỉ có 3 loài H.

đã được nghiên cứu về thành phần hóa học. Một số nghiên cứu về loài Tổ kén (H.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 9 Một loại naphthoquinone mới có tên helicquinone và dẫn xuất của nó (44-45) đã được tìm thấy trong rễ của loài H. angustifolia ở Trung Quốc [23]. Cũng từ vỏ rễ của loài này, các nhà khoa học đã tinh sạch được một sesquiterpenoid quinone mới là mansonone M (46) cùng với 3 sesquiterpenoid quinone khác đó là mansonone H (47), E (48) và F (49) [19].

O O O O O O O O RO OR O O O O 44: R = H 46: R = Me 48 49 45: R = Me 47: R = H Sau đó, Zong-Tsi Chen (1994) cùng với nhóm nghiên cứu của mình đã tách được hai flavonoid glycoside mới (50-51) từ vỏ rễ cây H. OMe OR HO O OH O MeOOC HOOC O O 50: R= HO HO 51: R= HO HO OH OSO3Na Ngoài phần rễ cây, các nhà khoa học khi phân tích phần trên mặt đất của loài Tổ kén đã thu được 24 hợp chất đã biết cùng với 4 hợp chất mới (52-55) [25]. HO O OH HO HO HO O O MeO OH 53 52 COOR O HO O 54: R = H, 55: R = CH3 (LUAN.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 10 Không dừng lại ở đó, sau này, hàng loạt các nghiên cứu mới về loài H. angusfolia được công bố: Năm 2006, hai dẫn xuất của cinnamic acid là coniferol (56) và 3-(3, 4- dimethoxylohenyl)-2-propenal (57) đã được tinh sạch từ lá cây H.

augustifolia bởi Chen và cộng sự [26]. MeO O OH MeO H HO MeO 56 57 Vào năm 2008, một công bố khác khi nghiên cứu về rễ cây loài H. angusfolia cho biết tách được ba hợp chất triterpenoid mới (58-60) cùng với hai dẫn xuất của betulinic acid (61-62) và 7 triterpenoid đã biết khác. Tất cả mười hai hợp chất trên đã được khảo sát khả năng gây độc các dòng tế bào ung Hep G2, COLO 205 và AGS [27].

R1 R2 R3 COOR3 58: Ac trans-cinnamoyl Me OR2 59: Ac 4-hydroxylbenzoyl H R1O 60: H H H 61: R = trans-coumaroyl COOH 62: R = trans-caffeoyl RO Wang. C cùng cộng sự [28] cho biết từ cao ethanol của rễ cây loài này đã phân lập được hai dẫn xuất pregnane mới: heligenin A (63), heligenin B (64) và một alkaloid quinolone mới là helicterone A (65) cùng với 13 hợp chất đã biết. Trong đó một số chất có hoạt tính ở mức độ trung bình và yếu đối với các tế bào HT-29 và OVCA 429.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 11 HO HO OCH3 OCH3 HO HO H3CO O H3CO OH 63 64 O HO O OCH3 H3CO COOCH3 O CH3 H3CO CH2OCOPh H3CCOO 65 66 Năm 2013, hợp chất 66 [29] và ba hợp chất (67-69) được phân lập ba năm sau đó từ loài H. O O O OH O HO H H O O O O HO O 67 O OGlu OH 68: R = 7’’-α-H; 69: R = 7’’--H 1.

Một số nghiên cứu về loài Tổ kén tròn (Helicteres isora) Cây Tổ kén tròn được sử dụng làm thuốc từ rất sớm. Năm 1985, từ loài Helicteres isora này người ta đã tìm được hai triterpenoid là cucurbitacin B (70) và isocucurbitacin B (71) [31]. O O HO HO O O OH OCH2OCH3 OH OCH2OCH3 HO O O HO (LUAN.nam luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat (LUAN.nam 12 70 71 Trong một công trình khác, từ lá của loài Tổ kén tròn các tác giả công bố phân lập được một flavone methyl ether mới (72) và 2 hợp chất đã biết (73-74) [32]. Đến năm 1999, rosmarinic acid (75) cùng với ba hợp chất mới (76-78) được tinh sạch từ quả loài H.