Nghiên Cứu Tập Tính Sử Dụng Vùng Sống Của Hai Cá Thể Voọc Cát Bà Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu tập tính sử dụng vùng sống của hai cá thể voọc cát bà trachypithecus poliocephalus, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Mai Sỹ Luân
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tập Tính Sử Dụng Vùng Sống Của Voọc Cát Bà Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vùng sống và một số phương pháp nghiên cứu vùng sống
• 1.2. Khái niệm về vùng sống
• 1.3. Một vài phương pháp ước tính vùng sống đang được sử dụng
• 1.4. Kích thước vùng sống
• 1.5. Quãng đường di chuyển theo ngày
• 1.6. Nơi ngủ
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp điều tra theo tuyến
• 2.3.2. Phương pháp xác định các đặc trưng tập tính sử dụng vùng sống
• 2.3.3. Phương pháp xác định và đánh giá các mối đe dọa
• 2.3.4. Phương pháp nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý, hành chính
• 3.3. Đặc điểm địa hình
• 3.4. Đặc điểm địa chất, thổ nhưỡng
• 3.5. Đặc điểm khí hậu thuỷ văn
• 3.6. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.6.1. Đặc điểm kinh tế
• 3.6.2. Đặc điểm xã hội
• 3.7. Những thuận lợi và khó khăn của khu vực nghiên cứu
• 3.7.1. Những thuận lợi
• 3.7.2. Những khó khăn
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Quãng đường di chuyển theo ngày
• 4.2. Kích thước vùng sống
• 4.3. Cường độ sử dụng sinh cảnh
• 4.4. Các mối đe dọa tới loài và sinh cảnh tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Đánh giá các mối đe dọa
• 4.6. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát triển quần thể Voọc Cát Bà
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tập Tính Voọc Cát Bà Giới Thiệu

Nghiên cứu tập tính voọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus) là yếu tố then chốt trong công tác bảo tồn voọc Cát Bà. Loài linh trưởng đặc hữu này đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao. Các nghiên cứu trước đây đã cung cấp thông tin về cấu trúc quần thể, đặc điểm sinh thái và phân bố của chúng. Tuy nhiên, hiểu biết về vùng sống voọc Cát Bà, đặc biệt là độ dài di chuyển hàng ngày và cường độ sử dụng sinh cảnh, còn hạn chế. Nghiên cứu này tập trung vào việc lấp đầy khoảng trống kiến thức này, cung cấp cơ sở khoa học cho các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn tại Vườn Quốc gia Cát Bà. Việc nghiên cứu sinh thái voọc Cát Bà là vô cùng quan trọng để đưa ra các biện pháp bảo tồn phù hợp. Theo IUCN, voọc đầu trắng được xếp vào danh sách các loài cực kỳ nguy cấp (CR).

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tập tính sử dụng vùng sống

Nghiên cứu tập tính sử dụng vùng sống đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về sinh thái voọc Cát Bà. Nó cung cấp thông tin chi tiết về cách loài này sử dụng môi trường sống, tìm kiếm thức ăn, và tương tác với các cá thể khác. Theo Bekoff và Mech (1984), nghiên cứu này không chỉ cần thiết cho việc hiểu biết về sinh thái và tập tính của động vật, mà còn là nền tảng cho các hoạt động bảo tồn hiệu quả. Việc thu thập dữ liệu về môi trường sống voọc Cát Bà là vô cùng quan trọng.

1.2. Sự cấp thiết bảo tồn quần thể voọc Cát Bà

Quần thể voọc Cát Bà đang bị chia cắt nghiêm trọng do săn bắt và phát triển kinh tế xã hội. Một số đàn chỉ còn lại cá thể cái, gây ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh sản và duy trì quần thể. Việc di dời hai cá thể cái từ đảo Đồng Công đến khu bảo tồn là một nỗ lực nhằm tăng cường khả năng sinh sản của chúng. Nghiên cứu này sẽ theo dõi sự di chuyển và thích nghi của các cá thể này, cung cấp thông tin quan trọng cho các nỗ lực bảo tồn trong tương lai. Cần có những giải pháp bảo tồn voọc Cát Bà kịp thời.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Voọc Cát Bà Thách Thức Nghiên Cứu

Mặc dù đã có một số nghiên cứu về voọc Cát Bà, nhưng thông tin về vùng sống của chúng vẫn còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào ước tính kích thước vùng sống và mô tả vị trí một vài nơi ngủ. Thiếu thông tin về độ dài di chuyển hàng ngày và cường độ sử dụng sinh cảnh. Điều này gây khó khăn cho việc đánh giá chính xác nhu cầu sinh thái của loài và xây dựng các biện pháp bảo tồn phù hợp. Nghiên cứu này nhằm giải quyết những thiếu sót này, cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về tập tính voọc Cát Bà.

2.1. Thiếu hụt dữ liệu về di chuyển và sử dụng sinh cảnh

Các nghiên cứu trước đây chưa đề cập đến độ dài di chuyển hàng ngày và cường độ sử dụng sinh cảnh của voọc Cát Bà. Điều này hạn chế khả năng hiểu biết về cách chúng sử dụng môi trường sống, tìm kiếm thức ăn và tương tác với các yếu tố môi trường khác. Việc thu thập dữ liệu chi tiết về các khía cạnh này là rất quan trọng để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về hành vi voọc Cát Bà.

2.2. Khó khăn trong nghiên cứu loài ngoài tự nhiên

Nghiên cứu voọc Cát Bà trong môi trường tự nhiên gặp nhiều khó khăn do tính chất hoang dã của loài và địa hình phức tạp của Vườn Quốc gia Cát Bà. Việc thu thập dữ liệu đầy đủ và chính xác đòi hỏi thời gian, công sức và các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Hơn nữa, các yếu tố như thời tiết và sự thay đổi của môi trường có thể ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu. Cần có sự đầu tư và hợp tác để vượt qua những khó khăn này. Việc phân bố voọc Cát Bà cũng là một yếu tố cần được xem xét.

2.3. Ảnh hưởng của con người đến môi trường sống

Sự phát triển kinh tế - xã hội và các hoạt động của con người đang gây áp lực lớn lên môi trường sống voọc Cát Bà. Săn bắt, khai thác gỗ, và du lịch không bền vững đe dọa đến sự tồn tại của loài. Việc đánh giá và giảm thiểu ảnh hưởng của con người đến voọc Cát Bà là rất quan trọng để bảo tồn loài này trong dài hạn. Cần có những biện pháp quản lý và kiểm soát chặt chẽ hơn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tập Tính Voọc Cát Bà GPS

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp theo dõi GPS để thu thập dữ liệu về tập tính voọc Cát Bà. Hai cá thể cái được gắn thiết bị GPS đeo cổ để ghi lại vị trí của chúng theo thời gian. Dữ liệu này được sử dụng để phân tích độ dài di chuyển hàng ngày, kích thước vùng sống, và cường độ sử dụng sinh cảnh. Ngoài ra, các phương pháp điều tra theo tuyến và phỏng vấn người dân địa phương cũng được sử dụng để thu thập thông tin về các mối đe dọa đối với loài và môi trường sống của chúng.

3.1. Theo dõi GPS để xác định vùng sống và di chuyển

Việc sử dụng thiết bị GPS đeo cổ cho phép theo dõi chính xác vị trí của các cá thể voọc Cát Bà theo thời gian. Dữ liệu này được sử dụng để xác định kích thước vùng sống, độ dài di chuyển hàng ngày, và các khu vực quan trọng mà chúng sử dụng. Phương pháp này cung cấp thông tin chi tiết và khách quan về tập tính của loài. Cần có những phân tích chuyên sâu về dữ liệu GPS.

3.2. Điều tra tuyến và phỏng vấn cộng đồng địa phương

Ngoài việc theo dõi GPS, nghiên cứu còn sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến để khảo sát môi trường sống voọc Cát Bà và ghi nhận các dấu hiệu hoạt động của chúng. Phỏng vấn người dân địa phương cung cấp thông tin về các mối đe dọa đối với loài, như săn bắt và khai thác gỗ. Sự kết hợp của các phương pháp này giúp có được cái nhìn toàn diện về tình hình bảo tồn voọc Cát Bà. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Quãng Đường Di Chuyển Voọc Cát Bà

Kết quả nghiên cứu cho thấy quãng đường di chuyển trung bình hàng ngày của voọc Cát Bà có sự khác biệt giữa các cá thể và các tháng trong năm. Sự khác biệt này có thể liên quan đến sự thay đổi về nguồn thức ăn, điều kiện thời tiết, và các yếu tố môi trường khác. Phân tích chi tiết về quãng đường di chuyển giúp hiểu rõ hơn về cách voọc Cát Bà sử dụng vùng sống của chúng và thích nghi với môi trường sống.

4.1. So sánh quãng đường di chuyển giữa các cá thể

Nghiên cứu so sánh quãng đường di chuyển trung bình hàng ngày giữa hai cá thể voọc Cát Bà được theo dõi. Sự khác biệt có thể phản ánh sự khác biệt về tuổi tác, giới tính, tình trạng sức khỏe, và vị trí trong đàn. Phân tích này cung cấp thông tin về sự đa dạng trong tập tính của loài. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về sự khác biệt này.

4.2. Ảnh hưởng của mùa vụ đến di chuyển của voọc

Quãng đường di chuyển của voọc Cát Bà có thể thay đổi theo mùa, do sự thay đổi về nguồn thức ăn và điều kiện thời tiết. Ví dụ, trong mùa khô, khi nguồn thức ăn khan hiếm, chúng có thể phải di chuyển xa hơn để tìm kiếm thức ăn. Phân tích này giúp hiểu rõ hơn về cách voọc Cát Bà thích nghi với sự thay đổi của môi trường. Cần có những biện pháp bảo tồn phù hợp với từng mùa.

V. Kích Thước Vùng Sống Voọc Cát Bà Phân Tích Chi Tiết

Nghiên cứu ước tính kích thước vùng sống của voọc Cát Bà bằng các phương pháp khác nhau, bao gồm phương pháp ô lưới và phương pháp đa giác lồi tối thiểu (MCP). Kết quả cho thấy kích thước vùng sống có sự khác biệt tùy thuộc vào phương pháp sử dụng. Phân tích này giúp đánh giá độ chính xác của các phương pháp khác nhau và cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý môi trường sống của loài.

5.1. So sánh phương pháp ô lưới và đa giác lồi tối thiểu

Nghiên cứu so sánh kết quả ước tính kích thước vùng sống của voọc Cát Bà bằng phương pháp ô lưới và phương pháp đa giác lồi tối thiểu (MCP). Sự khác biệt có thể phản ánh sự khác biệt về độ nhạy của các phương pháp đối với các khu vực sử dụng không thường xuyên. Phân tích này giúp lựa chọn phương pháp phù hợp nhất cho việc nghiên cứu vùng sống của loài. Cần có những đánh giá khách quan về các phương pháp.

5.2. So sánh kích thước vùng sống với các loài khác

Nghiên cứu so sánh kích thước vùng sống của voọc Cát Bà với các loài linh trưởng khác. Sự khác biệt có thể liên quan đến sự khác biệt về kích thước cơ thể, chế độ ăn, và môi trường sống. Phân tích này giúp hiểu rõ hơn về vị trí sinh thái của voọc Cát Bà trong hệ sinh thái. Cần có những nghiên cứu so sánh đa dạng hơn.

VI. Đe Dọa Voọc Cát Bà Giải Pháp Bảo Tồn Hiệu Quả

Nghiên cứu xác định các mối đe dọa chính đối với voọc Cát Bà, bao gồm săn bắt, khai thác gỗ, và du lịch không bền vững. Đánh giá mức độ tác động của các mối đe dọa này giúp ưu tiên các biện pháp bảo tồn phù hợp. Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn, bao gồm tăng cường tuần tra, giáo dục cộng đồng, và phát triển du lịch sinh thái.

6.1. Đánh giá mức độ tác động của các mối đe dọa

Nghiên cứu đánh giá mức độ tác động của các mối đe dọa khác nhau đối với voọc Cát Bà. Săn bắt có thể gây suy giảm số lượng quần thể, trong khi khai thác gỗ phá hủy môi trường sống của chúng. Du lịch không bền vững có thể gây ô nhiễm và xáo trộn tập tính của loài. Đánh giá này giúp ưu tiên các biện pháp bảo tồn phù hợp. Cần có những đánh giá định lượng về các tác động.

6.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn voọc Cát Bà, bao gồm tăng cường tuần tra để ngăn chặn săn bắt và khai thác gỗ trái phép, giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn loài, và phát triển du lịch sinh thái để tạo thu nhập cho người dân địa phương và giảm áp lực lên môi trường sống của loài. Cần có sự phối hợp giữa các bên liên quan để thực hiện các giải pháp này. Cần có những chính sách hỗ trợ cho công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần thể Voọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus) từng ghi nhận quy mô khoảng 2.500 đến 2.800 cá thể vào những năm 1960. Tuy nhiên, dưới áp lực nặng nề của nạn săn bắt trái phép và biến đổi sinh cảnh, số lượng loài này đã sụt giảm nghiêm trọng tới hơn 98%, chỉ còn khoảng 53 cá thể vào năm 2000 và dao động trong ngưỡng 60 đến 70 cá thể vào năm 2009. Với hiện trạng phân bố độc nhất tại quần đảo Cát Bà, loài linh trưởng đặc hữu này được xếp ở cấp Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách đỏ IUCN, Sách đỏ Việt Nam và thuộc Nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Sự suy thoái sinh thái kéo dài đã dẫn đến tình trạng phân mảnh sinh cảnh nghiêm trọng, chia cắt quần thể thành 6 khu vực biệt lập. Nhiều đàn nhỏ rơi vào tình trạng chỉ còn toàn cá thể cái, điển hình như hai cá thể tại bán đảo Đồng Công bị cô lập hoàn toàn khi dải rừng ngập mặn kết nối với đảo chính bị phá hủy để làm đầm tôm. Về mặt sinh thái học, các cá thể này không còn khả năng đóng góp vào sự phát triển bầy đàn nếu thiếu sự can thiệp trực tiếp từ con người. Ngày 11 tháng 11 năm 2012, Dự án Bảo tồn Voọc Cát Bà đã phối hợp thực hiện di dời thành công hai cá thể Voọc cái này về phân khu bảo vệ nghiêm ngặt có cá thể đực sinh sống.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi khoảng 3.000 ha thuộc Vườn Quốc gia Cát Bà (tổng diện tích tự nhiên 15.200 ha) từ tháng 11 năm 2012 đến tháng 4 năm 2013. Mục tiêu trọng tâm là xác lập cơ sở dữ liệu định lượng đầu tiên về quãng đường di chuyển theo ngày, độ rộng vùng sống, cường độ sử dụng sinh cảnh và nơi ngủ đêm của hai cá thể sau chuyển vị. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học thực chứng, đóng góp trực tiếp vào công tác cứu hộ, quản lý không gian và phục hồi bền vững loài linh trưởng nguy cấp bậc nhất hành tinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết vùng sống (Home Range Theory) kinh điển của tác giả Burt năm 1943, định nghĩa vùng sống là không gian địa lý mà cá thể hoặc bầy đàn di chuyển để thực hiện các hoạt động sống thường nhật như tìm kiếm thức ăn, giao phối, nghỉ ngơi và nuôi con. Kích thước và cấu trúc vùng sống chịu sự chi phối chặt chẽ bởi sinh khối cơ thể, tính sẵn có của nguồn thức ăn theo mùa và mật độ cá thể trong quần thể.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp mô hình phân tích sinh thái học không gian và tập tính bầy đàn của phân họ khỉ ăn lá Colobinae theo phân loại học của Groves (2004) và các nghiên cứu của Li và Rogers (2004). Khung lý thuyết làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

• Vùng sống (Home Range): Tổng thể không gian sinh thái được sinh vật khai thác trong chu kỳ sống.
• Chiều dài quãng đường di chuyển ngày (Daily Path Length): Thước đo năng lượng vận động và chiến lược khai thác nguồn tài nguyên thực vật.
• Vị trí ngủ đêm (Sleeping Sites): Sinh cảnh vi mô chuyên biệt đảm bảo an toàn nhiệt và phòng tránh động vật ăn thịt hoặc con người.
• Cường độ sử dụng sinh cảnh (Habitat Utilization Intensity): Tần suất xuất hiện không gian biểu thị mức độ ưu tiên đối với các kiểu thảm thực vật khác nhau.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu lựa chọn cỡ mẫu gồm 2 cá thể Voọc Cát Bà cái trưởng thành (mang số hiệu quản lý 1696 và 1833) bằng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling). Đây là các cá thể được cứu hộ từ vùng cô lập Đồng Công và được gắn vòng cổ định vị vệ tinh GPS kết hợp máy phát tín hiệu radio VHF/UHF trước khi tái thả.

Thu thập dữ liệu ngoại nghiệp kết hợp đồng thời hai hệ thống tuyến:

• Tuyến điều tra rừng trên cạn: Gồm các tuyến dài từ 2,5 đến 3,5 km, người quan sát di chuyển với vận tốc 1,5 đến 2,5 km/h, tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc giữ yên lặng và sử dụng máy thu AR 8200 cùng ăng-ten định hướng để dò sóng radio.
• Tuyến điều tra trên biển: Sử dụng xuồng cao tốc 25cv di chuyển dọc vách đá với vận tốc 5 đến 10 km/h trên các tuyến dài từ 4 đến 10 km, kết hợp trạm gốc e-obs BaseStation để tải dữ liệu viễn thám không dây từ thiết bị GPS.

Dữ liệu GPS được cài đặt lấy tọa độ tự động 2 giờ một lần từ 5 giờ 00 đến 17 giờ 00 hàng ngày (tối đa 7 điểm/ngày). Bộ dữ liệu phân tích chỉ sử dụng những ngày thu thập đủ 5 vị trí chuẩn liên tiếp từ thời điểm rời hang (5 - 7 giờ) đến khi về hang ngủ (15 - 17 giờ).

Phương pháp xử lý không gian nội nghiệp sử dụng phần mềm MapInfo 10.0 để chồng xếp hệ thống ô lưới (Grid Cell) với 2 kích thước 250x250m (diện tích mỗi ô 0,0625 km2) và 500x500m (diện tích mỗi ô 0,25 km2) lên bản đồ thảm thực vật. Đồng thời, công cụ Home Range Tools (HRT) trên nền tảng ArcGIS 9.3 được dùng để dựng đa giác lồi tối thiểu (MCP 100%). Việc kết hợp hai phương pháp này giúp kiểm soát sai số địa hình chia cắt mạnh của hệ sinh thái karst ngập biển. Đánh giá mối đe dọa sinh thái được lượng hóa theo khung phương pháp của Margoluis và Salafsky (2001) dựa trên 3 tiêu chí: Diện tích, Cường độ và Tính cấp thiết theo thang điểm 1 đến 5.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu viễn thám và khảo sát thực địa từ tháng 11 năm 2012 đến tháng 4 năm 2013 đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

Thứ nhất, về quãng đường di chuyển theo ngày: Cá thể Voọc 1696 có quãng đường di chuyển trung bình đạt 502,94 m/ngày (dao động từ mức thấp nhất 189,1 m đến cao nhất 1.350,0 m). Cá thể 1833 có quãng đường di chuyển trung bình đạt 558,97 m/ngày (dao động từ 120,9 m đến 1.381,0 m). Hoạt động di chuyển của cá thể 1833 cao hơn cá thể 1696 khoảng 11,14%, phản ánh tính chủ động mở rộng không gian tìm kiếm thức ăn và thích nghi đàn.

Thứ hai, về quy mô vùng sống: Phương pháp ô lưới 250x250m ghi nhận cá thể 1696 xuất hiện tại 120 ô, tương ứng kích thước vùng sống là 7,50 km2. Khi mở rộng kích thước ô lên 500x500m, số ô ghi nhận là 47 ô, diện tích ước tính tăng lên mức 11,75 km2 (tăng 56,67% do hiệu ứng mở rộng biên ô lưới). Kết quả đối với cá thể 1833 cho thấy không gian sống dao động tương đương trong khoảng 6 đến 11 km2 tùy thuộc vào quy mô mắt lưới và thuật toán MCP.

Thứ ba, về tập tính lựa chọn nơi ngủ đêm: Dữ liệu tọa độ lúc 5 giờ sáng cho thấy các cá thể có tập tính gắn kết cao với các vách đá vôi dựng đứng trong thung lũng kín gió, ở độ cao phổ biến từ 25 đến 50m. Không ghi nhận bất kỳ vị trí ngủ đêm nào quay trực diện ra phía biển hở, giúp bảo vệ cá thể khỏi gió rét mùa đông và sự phát hiện của con người.

Thứ tư, về các mối đe dọa sinh thái: Điều tra xã hội học và hiện trường xác định 4 áp lực nghiêm trọng tác động trực tiếp lên sinh cảnh gồm săn bắt trộm, áp lực khai thác củi ước tính khoảng 2.220 ster/năm, hoạt động du lịch chèo thuyền kayak tự phát tiếp cận chân vách đá và ô nhiễm chất thải từ các lồng bè nuôi trồng thủy sản chưa quy hoạch.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh với các loài trong cùng giống Trachypithecus, quãng đường di chuyển ngày của Voọc Cát Bà (502,94 - 558,97 m) dài hơn so với Voọc đầu trắng (Trachypithecus leucocephalus) tại Quảng Tây, Trung Quốc (403 - 471 m), nhưng ngắn hơn rõ rệt so với Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) tại miền Bắc Việt Nam (666,3 - 781,0 m). Sự khác biệt này phản ánh đặc tính phân bố thức ăn dạng đốm trên thảm thực vật núi đá vôi ven biển Cát Bà, buộc cá thể phải di chuyển tích cực hơn để tiếp cận chồi non và lá cây có hàm lượng dinh dưỡng cao trong mùa khô lạnh.

Về mặt biểu diễn dữ liệu khoa học, mối quan hệ giữa biến động di chuyển ngày và các tháng nghiên cứu có thể được minh họa tối ưu qua biểu đồ đường (Line Chart) kết hợp thanh sai số chuẩn (Standard Error Bars), thể hiện rõ biên độ cực đại vào tháng ấm hơn khi thảm thực vật đâm chồi. Đồng thời, sự chênh lệch kích thước vùng sống giữa các phương pháp ước tính nên được trình bày qua bảng đối chiếu ma trận diện tích và bản đồ nhiệt GIS đa lớp (Heatmap Overlay), làm nổi bật vùng lõi hoạt động trọng điểm chiếm trên 60% tổng số lần xuất hiện.

Tập tính chọn vách đá kín gió tương đồng với ghi nhận trên Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis), khẳng định tầm quan trọng sống còn của cấu trúc địa hình karst cổ đối với sự sống sót của các loài linh trưởng ăn lá. Việc hai cá thể cái hòa nhập an toàn và tái lập nhịp sinh học bình thường chứng minh tính khả thi cao của giải pháp chuyển vị cứu hộ cá thể đơn lẻ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý bảo tồn loài và phục hồi sinh cảnh tại Vườn Quốc gia Cát Bà, 4 nhóm giải pháp cấp thiết được đề xuất:

1. Triển khai hệ thống tuần tra thông minh SMART và triệt phá bẫy bắt: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cát Bà phối hợp liên ngành với Hạt Kiểm lâm và Công an huyện tổ chức tuần tra định kỳ hàng tuần tại các thung lũng trọng điểm, hướng tới mục tiêu giảm 100% hoạt động săn bắn trộm và tháo dỡ toàn bộ bẫy dây trong giai đoạn 2024 - 2026.

2. Thiết lập hành lang phân vùng du lịch sinh thái và giao thông thủy: Ủy ban Nhân dân thành phố Hải Phòng và Ban Quản lý Vườn ban hành quy chế thiết lập vùng đệm bảo vệ nghiêm ngặt cách chân vách đá nơi Voọc ngủ tối thiểu 200m. Cấm tuyệt đối tàu du lịch cơ giới và hoạt động chèo kayak tự phát xâm nhập vùng lõi, mục tiêu giảm thiểu 80% xung đột tiếng ồn và quấy nhiễu sinh cảnh ngay từ quý II năm 2024.

3. Hỗ trợ sinh kế cộng đồng và chuyển đổi năng lượng vùng đệm: Chính quyền 7 xã vùng đệm (như Gia Luận, Việt Hải, Trân Châu) phối hợp cùng các tổ chức phi chính phủ hỗ trợ người dân chuyển đổi mô hình bếp đun tiết kiệm năng lượng và phát triển nông lâm kết hợp, đặt mục tiêu giảm sản lượng khai thác củi từ 2.220 ster/năm xuống dưới 500 ster/năm trong lộ trình 3 năm.

4. Mở rộng ứng dụng công nghệ viễn thám và chương trình chuyển vị đàn: Dự án Bảo tồn Voọc Cát Bà cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành duy trì hệ thống định vị vệ tinh theo dõi dài hạn, đồng thời tiến hành đánh giá di truyền để tiếp tục can thiệp ghép đàn cho các cá thể cái đơn lẻ còn mắc kẹt tại các phân khu biệt lập trước năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Các nhà nghiên cứu linh trưởng học và sinh thái học không gian: Tiếp cận quy trình phương pháp luận chuẩn xác về ứng dụng thiết bị định vị GPS tự động và so sánh định lượng giữa mô hình ô lưới (Grid Cell) và đa giác lồi tối thiểu (MCP) trên hệ sinh thái đảo đá vôi.
• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Tham khảo mô hình can thiệp cứu hộ, kỹ thuật di dời tái thả (translocation) và quản trị rủi ro đối với các quần thể động vật hoang dã nguy cấp có quy mô cực nhỏ bị chia cắt sinh cảnh.
• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Khai thác cơ sở dữ liệu thực chứng phục vụ xây dựng Đề án tổng thể bảo tồn các loài nguy cấp quý hiếm, điều chỉnh quy hoạch phân khu chức năng rừng đặc dụng và tích hợp hành lang đa dạng sinh học biển đảo.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy mẫu mực về kỹ thuật xử lý dữ liệu GIS chuyên sâu (MapInfo, ArcGIS), phân tích thống kê sinh học (SPSS) và khung lượng hóa mối đe dọa sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần thực hiện chuyển vị hai cá thể Voọc Cát Bà từ đảo Đồng Công? Do thảm rừng ngập mặn kết nối tự nhiên bị triệt hạ để xây đầm tôm, hai cá thể Voọc cái bị cô lập hoàn toàn, mất khả năng tiếp cận các cá thể đực để sinh sản. Việc di dời ngày 11 tháng 11 năm 2012 là giải pháp cứu hộ khẩn cấp nhằm tái tích hợp nguồn gen vào quần thể sinh sản, ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng sinh thái của các cá thể đơn lẻ.

Sự khác biệt giữa kích thước ô lưới 250x250m và 500x500m ảnh hưởng ra sao đến ước tính vùng sống? Khi áp dụng ô lưới 250x250m, diện tích vùng sống của cá thể 1696 là 7,50 km2 (120 ô ghi nhận). Khi tăng kích thước lên 500x500m, diện tích ước tính tăng 56,67% lên mức 11,75 km2 (47 ô ghi nhận). Ô lưới lớn hơn làm tăng diện tích ảo do bao gồm cả những phần không gian sinh cảnh không được con vật sử dụng thực tế.

Quãng đường di chuyển hàng ngày của Voọc Cát Bà phản ánh điều gì về tập tính sinh thái? Quãng đường di chuyển trung bình từ 502,94 m đến 558,97 m/ngày chứng minh tính thích nghi cao của loài đối với điều kiện địa hình karst dốc đứng 100 đến 300m. Mức vận động tối đa lên tới 1.350 - 1.381 m/ngày gắn liền với các đợt mở rộng phạm vi tìm kiếm chồi non và lá cây chất lượng cao trong mùa khô.

Đặc điểm nổi bật nhất của vị trí ngủ đêm ở Voọc Cát Bà là gì? Các điểm ngủ đêm xác định qua GPS lúc 5 giờ sáng đều nằm trên các vách đá vôi hoặc gờ đá cheo leo ở độ cao 25 đến 50m bên trong các thung lũng kín gió. Voọc tuyệt đối không ngủ ở vách đá hướng biển, giúp tối ưu hóa việc cản gió lạnh mùa đông và phòng tránh kẻ thù.

Mối đe dọa lớn nhất đối với quần thể Voọc Cát Bà hiện nay là gì? Bên cạnh lịch sử săn bắt làm suy giảm 98% số lượng đàn, các mối đe dọa hiện hữu nghiêm trọng nhất là áp lực khai thác củi đun khoảng 2.220 ster/năm làm suy thoái thảm thực vật và các tour du lịch chèo thuyền kayak tự phát gây xáo trộn hành vi sinh hoạt tự nhiên tại vùng lõi bảo tồn.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập bộ dữ liệu khoa học định lượng đầu tiên về quãng đường di chuyển ngày của Voọc Cát Bà với giá trị trung bình từ 502,94 m đến 558,97 m.
• Xác định chính xác kích thước vùng sống thực tế của cá thể sau tái thả đạt 7,50 km2 theo mô hình ô lưới 250x250m và làm rõ bản chất sai số mở rộng biên khi tăng kích thước ô phân tích.
• Khám phá tập tính chuyên biệt về việc lựa chọn vị trí ngủ đêm tại các vách đá thung lũng kín gió ở độ cao 25 - 50m nhằm ứng phó với điều kiện vi khí hậu khắc nghiệt.
• Lượng hóa hệ thống 4 nhóm mối đe dọa sinh thái chính và đề xuất giải pháp kiểm soát du lịch, hỗ trợ sinh kế vùng đệm giảm áp lực khai thác củi rừng.
• Khẳng định tính thành công vượt trội của biện pháp chuyển vị can thiệp và chứng minh khả năng tái thích nghi sinh thái hoàn hảo của cá thể Voọc sau cứu hộ.

Công trình nghiên cứu tạo tiền đề khoa học vững chắc để Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cát Bà tiếp tục hoàn thiện chiến lược giám sát đa dạng sinh học giai đoạn 2025 - 2030. Các cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế cần tiếp tục đầu tư nguồn lực công nghệ viễn thám, mở rộng hành lang bảo vệ để gìn giữ vĩnh viễn biểu tượng đa dạng sinh học vô giá của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Vùng sống và một số phương pháp nghiên cứu vùng sống 1. Khái niệm về vùng sống Vùng sống của mỗi loài động vật được định nghĩa là “Khu vực di chuyển bởi các cá thể trong các hoạt động bình thường của chúng cho việc tìm kiếm thức ăn, giao phối và chăm sóc con non” [22]. Phân tích vùng sống của một loài động vật là việc vạch ra khu vực mà các loài đó tiến hành các hoạt động bình thường Burt (1943), ghi lại những vị trí mà các cá thể đã được ghi nhận quan sát.

Những thông tin ghi nhận từ việc nghiên cứu và phân tích vùng sống có thể được sử dụng để kiểm tra các học thuyết cơ bản liên quan tới tập tính của động vật, sử dụng nguồn tài nguyên, sự phân bố quần thể hoặc kiểm tra sự tương tác lẫn nhau giữa các cá thể trong quần thể [23]. Kích thước vùng sống có thể chịu ảnh hưởng của nhân tố chủ quan và khách quan. Theo Burt (1943), kích thước vùng sống có thể thay đổi theo giới tính, mùa, mật độ quần thể và có thể theo độ tuổi. Ngoài ra, sự thay đổi kích thước vùng sống của đàn còn chịu ảnh hưởng của kích thước đàn [61].

Trong khi đó, một số ý kiến khác về các loài Linh trưởng lại cho rằng, kích thước vùng sống tương quan với trọng lượng cơ thể [39]. Ngoài những nhân tố chủ quan kể trên, ước tính kích thước vùng sống chịu ảnh hưởng của việc lựa chọn kỹ thuật, phương pháp ước tính. Độ chính xác kích thước vùng sống khi ước tính bị thay đổi khi áp dụng phương pháp hệ thống ô lưới trong việc sử dụng các kích thước ô lưới khác nhau [30]. Một vài phương pháp ước tính vùng sống đang được sử dụng Hiện nay, có nhiều phương pháp được sử dụng để phân tích, ước tính kích thước vùng sống.

Trên cơ sở, xác định vị trí các điểm nghiên cứu về vùng sống nói chung, phân tích vùng sống có thể chia thành 4 phương pháp: c 4 Đa giác lồi tối thiểu (Minimum convex polygons). Mô hình 2 biến số thông thường (Bivariate normal models). Mô hình phi tham số (Nonparametric models). Mô hình đường đồng mức (Contouring models).

Nguồn: Carr &, Rodger 2002 [23] Trong nghiên cứu và ước tính vùng sống của các loài Linh trưởng, các nhà khoa học thường sử dụng một số phương pháp như: phương pháp ô lưới (Grids cell - GC); đa giác lồi tối thiểu (Minimum convex polygons - MCP); phương pháp đa giác lồi tối thiểu có điều chỉnh (Adjusted minimum convex polygons - Ajusted MCP). Việc áp dụng các phương pháp ước tính vùng sống khác nhau trên cùng một đối tượng có thể cho các kết quả khác nhau. Ngoài ra, khi áp dụng phương pháp ô lưới với mỗi loại kích thước ô lưới khác nhau (Tỉ lệ bản đồ khác nhau) cũng có thể làm thay đổi khá lớn kích thước vùng sống [23]. Chẳng hạn, khi nghiên cứu về việc lựa chọn phương pháp ước tính vùng sống của loài Voọc mũi hếch Vân Nam (Rhinopithecus bieti), Grueter và ctv (2008), nhận thấy kích thước vùng sống theo hàng tháng có sự thay đổi đáng kể với mỗi phương pháp, (MCP - 16,96 km2; Adjust MCP - 14,52 km2; và GC - 1,06 km2).

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu từ nhóm tác giả cũng cho thấy tổng kích thước vùng sống tăng từ 24,75 km2 lên 34,25 km2 khi tăng kích thước ô lưới 250m lên 500m [23]. Kích thước vùng sống Kích thước vùng sống của nhóm khỉ ăn lá khác nhau tùy thuộc vào mỗi loài, có thể biến đổi từ vài chục cho tới hàng trăm ha, kích cỡ vùng sống còn thay đổi hàng tháng và chịu ảnh hưởng bởi số lượng cá thể trong đàn hoặc kích cỡ quần thể. Đối với loài Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) kích thước vùng sống của một đàn gồm 32 cá thể là 2,185 km2 [12], Voọc đỏ c 5 (Presbytis rubicinda) được ghi nhận chỉ từ 3,3 - 9,9 ha [35], đối với loài Vượn cao vít (Nomascus nasutus) được ước lượng khoảng 130 ha cho mỗi nhóm Fan Peng-Fei (2011). Một vài tác giả khi nghiên cứu về vùng sống của một số các loài khỉ ăn lá cho thấy kích thước vùng sống có liên quan tới chất lượng cũng như sự phân bố theo không gian và thời gian của nguồn thức ăn [38].

Theo Li & Rogers (2004), chất lượng nơi sống của loài Voọc má trắng (Trachypithecus francoisi) tăng lên được thể hiện ở số loài thức ăn ưa thích của chúng nhiều hơn, điều này cũng sẽ làm tăng sự hấp dẫn của các con cái từ phía con đực, do đó kích cỡ trong đàn tăng lên, phù hợp với chất lượng nơi sống tăng [36]. Trong khi đó theo Boonratana (2000), tỉ lệ lượng hoa và quả trong chế độ ăn của chúng sẽ làm ảnh hưởng tới kích thước vùng sống.1: Kích thước vùng sống của một số loài khỉ ăn lá Châu Á TT Loài Kích thước (ha) Nguồn 1. Voọc đầu trắng 28 - 18 Li & Rogers, 2005 2. Khỉ vòi 138,3 Matsuda et al.

Khỉ tây tạng 18 Zhao & Deng, 1988 4. Voọc mông trắng 36 - 46 Nguyễn Vĩnh Thanh, 2008 5. Voọc Hà Tĩnh 80 Lê Phúc Thịnh & cs., 2009 Vùng sống của một số loài trong nhóm khỉ ăn lá thay đổi hàng tháng. Tuy nhiên, sự khác nhau giữa các tháng là không ý nghĩa.

Kết quả nghiên cứu của Zhou et al. Trong khi đó, theo Matsuda et c 6 al. (2008) khi nghiên cứu về loài Khỉ vòi (Nasalis larvatus) nhận thấy, mức độ sẵn có của các loại quả ảnh hưởng tới vùng sống của chúng. Nhóm tác giả cho rằng sự sẵn có của nguồn thức ăn và mối nguy hiểm từ sự xuất hiện của các loài ăn thịt ảnh hưởng chính tới vùng phân bố của loài [38].

Quãng đường di chuyển theo ngày Độ dài quãng đường di chuyển trong ngày là một tiêu chí quan trọng, có liên quan tới tập tính sử dụng vùng sống của loài. Do vậy, khi nghiên cứu vùng sống của một số loài Linh trưởng, một số tác giả cho thấy độ dài di chuyển trong ngày có liên hệ với tập tính sử dụng vùng sống của mỗi loài, bao gồm: Mức độ phong phú, tính sẵn có và sự phân bố của các loài thức ăn [38]. Nguyễn Vĩnh Thanh (2008) cho rằng chiều dài trung bình di chuyển trong ngày của mỗi đàn Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là khác nhau (666,3 - 781m). Kết quả phân tích thống kê cho thấy, sự khác nhau không có ý nghĩa.

Theo tác giả, chiều dài di chuyển trong ngày lớn nhất của loài này được ghi nhận tháng 4 năm 2006 vào thời điểm lượng thức ăn cung cấp cho loài là nhiều nhất. Tuy nhiên, kết quả phân tích mối liên hệ cho thấy có khác biệt rõ rệt giữa độ dài di chuyển trong ngày với vật hậu học của các loài thực vật làm thức ăn cho chúng. Quãng đường di chuyển trong ngày cũng thay đổi theo các mùa khác nhau, điều này được giải thích cơ bản thông qua sự chênh lệch về mức độ phong phú của các nguồn thức ăn ưa thích giữa các mùa cũng khác nhau. Zhou et al.

2006, khi nghiên cứu về loài Voọc đầu trắng, nhận thấy chiều dài di chuyển khác nhau lần lượt giữa mùa khô và mùa mưa là 403m so với 471m [65]. Độ dài di chuyển trong ngày của loài Khỉ vòi lớn hơn khá nhiều so với một số loài kể trên, có thể thay đổi phạm vi lớn từ vài trăm đến hàng nghìn c 7 mét [64]. Kết quả nghiên cứu của Boonratana (2000) chỉ ra rằng, không có sự tương quan giữa các yếu tố gồm: Lượng mưa hàng tháng, lượng lá non, lượng hoa, quả với chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày. Duy nhất, tỉ lệ thành phần lá non trong khẩu phần ăn của loài này tương quan với chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày.

Theo tác giả, khi lượng lá non nhiều hơn các loại quả trong chế độ ăn của chúng, độ dài quãng đường di chuyển sẽ lớn hơn, điều này cũng đồng nghĩa đây là thời điểm cho thấy sự đa dạng trong khẩu phần ăn của loài này cũng tăng lên. Ngoài ra, sự gia tăng độ dài di chuyển trong ngày của loài có thể do chúng đã thăm dò, thám hiểm xung quanh và kiếm ăn trên nhiều loại thức ăn [38]. Nơi ngủ Nơi ngủ của một vài loài trong nhóm khỉ ăn lá được ghi nhận là khá đa dạng, bao gồm: Hang [31, 63, 64, 65], vách đá, rìa đá, bờ đá [16, 31, 63, 64, 65] và trên cây [21, 38, 63]. Trong số này riêng loài Khỉ tây tạng được ghi nhận là ngủ trên 5 dạng khác nhau [63].

Tuy nhiên, theo ghi nhận của nhóm tác giả, loài Voọc đầu trắng sử dụng hang ngủ chỉ là tạm thời, khi trong quá trình di chuyển trên đường bất ngờ bị gián đoạn bởi mưa to [65]. Tập tính sử dụng và lựa chọn nơi ngủ của một vài loài trong nhóm khỉ ăn lá được các tác giả cho rằng để hạn chế sự nguy hiểm và bị phát hiện bởi những loài động vật ăn thịt [64]. Theo Zhou et al. (2009), trong suốt quá trình di chuyển theo hướng vào nơi ngủ, loài Voọc đầu trắng thường di chuyển rất nhanh nhẹn nhằm hạn chế sự phát hiện của kẻ thù; sau khi rời khỏi nơi kiếm ăn cuối cùng, chúng thường dành khoảng 30 phút để nghỉ ngơi tại khu vực gần nơi ngủ nhất trước khi ngủ.

Thời gian ngủ của loài này được ghi nhận trong khoảng từ 18h30 đến 19h50, thường sớm vào mùa đông, mùa xuân và muộn hơn vào mùa hè, mùa thu; trước và trong quá trình ngủ, chúng luôn giữ yên lặng [65]. Theo các nghiên cứu của Nguyễn Hải Hà (2003), Nguyễn c 8 Mạnh Hà (2006) đều chỉ ra rằng một điều khá đặc biệt về nơi ngủ của loài Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus laotum hatinhensis) đó là, chúng không thay đổi nơi ngủ trong nhiều năm, chúng thường chọn các hang nhỏ và vách đá để ngủ. Đây là các vị trí bảo vệ chúng khá tốt, tránh được mưa ướt, khí hậu lạnh cũng như tránh được kẻ thù ngoài tự nhiên. Độ cao của một số nơi ngủ khoảng từ 29 - 50m [9, 31].

Loài khỉ vòi thường chọn nơi ngủ là những cây gần bờ sông [21, 38]. Theo Matsuda et al. 2008, vùng sống chính của loài này chạy dọc theo bờ sông, điều này được giải thích thông qua tập tính đặc trưng của loài là quay trở lại những cây ven bờ sông cho việc ngủ đêm. Những cây ven bờ sông có thể là nơi an toàn cho việc tránh những sự nguy hiểm từ những loài ăn thịt trên mặt đất.