Nghiên cứu tập tính nghỉ ngơi của vooc mông trắng trachypithecus delacouri osgood 1932 trong điều kiện nuôi nhốt tại trung tâm cứu hộ thú linh trưởng cúc phương tỉnh ninh bình

Nghiên cứu tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt là vô cùng quan trọng cho công tác… 58 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2022.

• Tác giả: Đỗ Việt Long
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Thiên Nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Tập Tính Nghỉ Ngơi Của Voọc Mông Trắng Trong Điều Kiện Nuôi Nhốt
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Một số đặc điểm của giống Trachypithecus
• 1.2.1. Hệ thống phân loại và phát sinh giống Trachypithecus
• 1.2.2. Một số đặc điểm hình thái, sinh thái và tập tính của giống Trachypithecus ở Việt Nam
• 1.2.3. Một số đặc điểm của Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri)
• 1.2.3.1. Vị trí phân loại của loài Voọc mông trắng
• 1.2.3.2. Đặc điểm hình thái của loài Voọc mông trắng
• 1.2.3.3. Một số đặc điểm về sinh học, sinh thái của Voọc mông trắng
• 1.3. Điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội của khu vực nghiên cứu
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.2. Điều kiện kinh tế- xã hội
• 2. PHẦN II: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Phương pháp phỏng vấn
• 2.3.3. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. PHẦN III: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 3.1. Hiện trạng nuôi nhốt loài Vọoc mông trắng tại Trung tâm cứu hộ thú Linh trưởng Cúc Phương
• 3.2. Kỹ thuật xây dựng và bố trí nội thất chuồng nuôi, cảnh quan bên ngoài chuồng cho Vọoc mông trắng tại Trung tâm
• 3.3. Chu kỳ hằng ngày và mức độ tiêu tốn thời gian cho hoạt động nghỉ ngơi của Voọc mông trắng
• 3.4. Đặc điểm vị trí nơi nghỉ ngơi của các cá thể Vọoc mông trắng
• 3.5. Mô thức nghỉ ngơi của từng cá thể Vọoc mông trắng
• 3.5.1. Mô thức nghỉ ngơi của cá thể đực trưởng thành (Gil)
• 3.5.2. Mô thức nghỉ ngơi của cá thể bị khuyết tật (Hải)
• 3.5.3. Mô thức nghỉ ngơi của cá thể cái trưởng thành (Loem, CP, Jojo)
• 3.6. Giải pháp cải tiến cách thức bố trí và xây dựng chuồng trại của loài Voọc mông trắng tại Trung tâm
• KẾT LUẬN TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tập Tính Nghỉ Ngơi Voọc Mông Trắng 55 ký tự

Nghiên cứu tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt là vô cùng quan trọng cho công tác bảo tồn. Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện đang ở mức rất nguy cấp. Việc hiểu rõ hành vi ngủ, chu kỳ ngủ, và các yếu tố ảnh hưởng đến tập tính sinh hoạt này giúp cải thiện phúc lợi động vật và nâng cao hiệu quả bảo tồn. Bài viết này tổng quan về các khía cạnh liên quan đến tập tính nghỉ ngơi của loài động vật quý hiếm này trong môi trường nuôi nhốt. Nghiên cứu tập trung vào các yếu tố môi trường, chế độ ăn uống, và tương tác xã hội ảnh hưởng đến giấc ngủ và thời gian nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Từ đó, đưa ra các biện pháp cải thiện điều kiện nuôi nhốt, góp phần vào sự phát triển bền vững của quần thể voọc mông trắng.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Tập Tính Nghỉ Ngơi Cho Bảo Tồn

Nghiên cứu tập tính nghỉ ngơi có vai trò then chốt trong bảo tồn voọc mông trắng. Nó cung cấp thông tin quan trọng về nhu cầu sinh học của loài trong điều kiện nuôi nhốt. Thông qua đó, các nhà bảo tồn có thể thiết kế môi trường nuôi nhốt phù hợp hơn, đảm bảo phúc lợi động vật và giảm thiểu stress cho voọc mông trắng. Kết quả nghiên cứu này sẽ là cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả, góp phần vào sự phục hồi quần thể voọc mông trắng trong tự nhiên. Việc hiểu rõ thời gian nghỉ ngơi cần thiết, địa điểm nghỉ ngơi ưa thích và các yếu tố ảnh hưởng đến giấc ngủ của voọc mông trắng là chìa khóa để tối ưu hóa môi trường nuôi nhốt và cải thiện sức khỏe tổng thể của chúng.

1.2. Tổng Quan Về Voọc Mông Trắng Và Môi Trường Sống

Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, sinh sống chủ yếu ở các khu vực núi đá vôi. Môi trường sống tự nhiên của chúng đang bị đe dọa nghiêm trọng do mất môi trường sống và săn bắt trái phép. Do đó, việc bảo tồn voọc mông trắng là vô cùng cấp thiết. Các trung tâm cứu hộ đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc và bảo tồn loài động vật quý hiếm này. Tuy nhiên, điều kiện nuôi nhốt có thể khác biệt đáng kể so với môi trường tự nhiên, ảnh hưởng đến tập tính sinh hoạt, bao gồm cả tập tính nghỉ ngơi. Việc nghiên cứu sinh học voọc mông trắng, đặc biệt là tập tính nghỉ ngơi, trong điều kiện nuôi nhốt là cần thiết để đảm bảo chúng có một cuộc sống khỏe mạnh và hạnh phúc.

II. Vấn Đề Ảnh Hưởng Điều Kiện Nuôi Nhốt Tới Giấc Ngủ Voọc 58 ký tự

Điều kiện nuôi nhốt có thể ảnh hưởng đáng kể đến tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Môi trường không phù hợp, thiếu kích thích, chế độ ăn uống không cân bằng, và tác động của con người có thể gây ra stress và rối loạn giấc ngủ. Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe, hệ miễn dịch, và khả năng sinh sản của voọc mông trắng. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các yếu tố trong môi trường nuôi nhốt có thể ảnh hưởng đến hành vi ngủ và đề xuất các biện pháp cải thiện điều kiện nuôi nhốt để đảm bảo phúc lợi động vật. Mục tiêu là tạo ra một môi trường sống mô phỏng gần nhất với môi trường tự nhiên của voọc mông trắng, từ đó tối ưu hóa tập tính sinh hoạt và sức khỏe của chúng.

2.1. Các Yếu Tố Môi Trường Ảnh Hưởng Đến Tập Tính Nghỉ Ngơi

Nhiều yếu tố trong môi trường nuôi nhốt có thể ảnh hưởng đến tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Ánh sáng, tiếng ồn, nhiệt độ, độ ẩm, và cấu trúc chuồng trại đều có thể tác động đến hành vi ngủ và chu kỳ ngủ của chúng. Ví dụ, ánh sáng nhân tạo vào ban đêm có thể làm gián đoạn giấc ngủ tự nhiên của voọc mông trắng. Tương tự, tiếng ồn từ môi trường xung quanh có thể gây ra stress và khó ngủ. Việc thiết kế chuồng trại với nhiều không gian ẩn náu và các yếu tố tự nhiên như cây cối có thể giúp voọc mông trắng cảm thấy an toàn và thoải mái hơn, từ đó cải thiện tập tính nghỉ ngơi.

2.2. Tác Động Của Chế Độ Ăn Uống Đến Chất Lượng Giấc Ngủ

Chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Một chế độ ăn uống không cân bằng, thiếu chất dinh dưỡng, hoặc chứa các thành phần không phù hợp có thể gây ra rối loạn tiêu hóa và ảnh hưởng đến giấc ngủ. Việc cung cấp thức ăn giàu chất xơ và các chất dinh dưỡng cần thiết có thể giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ và tăng cường sức khỏe tổng thể của voọc mông trắng. Ngoài ra, thời gian cho ăn cũng cần được xem xét để đảm bảo voọc mông trắng có đủ thời gian tiêu hóa thức ăn trước khi đi ngủ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tập Tính Ngủ Voọc Tại Cúc Phương 60 ký tự

Nghiên cứu tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt tại Trung tâm cứu hộ linh trưởng Cúc Phương được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Quan sát trực tiếp, ghi chép thời gian nghỉ ngơi, địa điểm nghỉ ngơi, và các tương tác xã hội trong quá trình nghỉ ngơi. Phỏng vấn nhân viên chăm sóc để thu thập thông tin về chu kỳ ngủ, chế độ ăn uống, và các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến tập tính nghỉ ngơi. Phân tích dữ liệu thu thập được để xác định các mô thức hành vi ngủ và các yếu tố liên quan. Từ đó, đưa ra các đề xuất cải thiện môi trường nuôi nhốt và chế độ chăm sóc để đảm bảo phúc lợi động vật.

3.1. Quan Sát Trực Tiếp Và Ghi Chép Hành Vi Ngủ Của Voọc

Phương pháp quan sát trực tiếp được sử dụng để ghi lại thời gian nghỉ ngơi, địa điểm nghỉ ngơi, tư thế ngủ, và các tương tác xã hội trong quá trình nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Các quan sát được thực hiện vào các thời điểm khác nhau trong ngày và trong các điều kiện thời tiết khác nhau để thu thập dữ liệu toàn diện. Thông tin này giúp xác định các mô thức hành vi ngủ và các yếu tố ảnh hưởng đến tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Dữ liệu được ghi lại một cách chi tiết và chính xác để đảm bảo tính tin cậy của nghiên cứu.

3.2. Phỏng Vấn Nhân Viên Chăm Sóc Về Tập Tính Sinh Hoạt Của Voọc

Phỏng vấn nhân viên chăm sóc là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin chi tiết về tập tính sinh hoạt của voọc mông trắng, bao gồm thói quen ăn uống, lịch trình hoạt động, và các quan sát về hành vi ngủ của chúng. Nhân viên chăm sóc thường xuyên tiếp xúc với voọc mông trắng và có thể cung cấp thông tin quý giá về các yếu tố có thể ảnh hưởng đến tập tính nghỉ ngơi. Các câu hỏi phỏng vấn được thiết kế để khám phá các khía cạnh khác nhau của tập tính nghỉ ngơi, từ thời gian nghỉ ngơi đến địa điểm nghỉ ngơi ưa thích và các yếu tố gây xáo trộn giấc ngủ.

IV. Kết Quả Tập Tính Nghỉ Ngơi Của Voọc Ở Cúc Phương 56 ký tự

Kết quả nghiên cứu cho thấy tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt tại Trung tâm cứu hộ linh trưởng Cúc Phương có những đặc điểm riêng. Thời gian nghỉ ngơi trung bình là [Số liệu]. Địa điểm nghỉ ngơi ưa thích là [Địa điểm]. Các yếu tố như tiếng ồn, ánh sáng, và sự hiện diện của con người có thể ảnh hưởng đến hành vi ngủ của chúng. Tương tác xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong tập tính nghỉ ngơi, với các cá thể thường ngủ gần nhau hoặc chải chuốt cho nhau. Nghiên cứu cũng xác định được các yếu tố cần cải thiện trong môi trường nuôi nhốt để tối ưu hóa tập tính nghỉ ngơi và đảm bảo phúc lợi động vật.

4.1. Phân Tích Thời Gian Và Địa Điểm Nghỉ Ngơi Của Voọc

Phân tích dữ liệu về thời gian nghỉ ngơi cho thấy voọc mông trắng có xu hướng nghỉ ngơi nhiều hơn vào buổi trưa và buổi tối. Địa điểm nghỉ ngơi ưa thích thường là những nơi cao ráo, có bóng mát và ít bị làm phiền. Các cá thể thường chọn các vị trí khác nhau tùy thuộc vào thời gian trong ngày và điều kiện thời tiết. Phân tích này cung cấp thông tin quan trọng về nhu cầu nghỉ ngơi của voọc mông trắng và giúp thiết kế môi trường nuôi nhốt phù hợp hơn.

4.2. Tương Tác Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Tập Tính Nghỉ Ngơi

Tương tác xã hội đóng vai trò quan trọng trong tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Các cá thể thường ngủ gần nhau hoặc chải chuốt cho nhau, cho thấy sự gắn kết và tin tưởng trong đàn. Tuy nhiên, các xung đột xã hội cũng có thể ảnh hưởng đến hành vi ngủ của chúng. Việc tạo ra một môi trường sống ổn định và hòa thuận có thể giúp cải thiện tập tính nghỉ ngơi và giảm thiểu stress cho voọc mông trắng.

V. Giải Pháp Cải Thiện Môi Trường Nuôi Nhốt Voọc Mông Trắng 59 ký tự

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số giải pháp được đề xuất để cải thiện môi trường nuôi nhốt của voọc mông trắng tại Trung tâm cứu hộ linh trưởng Cúc Phương. Giảm thiểu tiếng ồn và ánh sáng nhân tạo vào ban đêm. Cung cấp không gian ẩn náu và các yếu tố tự nhiên như cây cối. Đảm bảo chế độ ăn uống cân bằng và phù hợp. Tăng cường tương tác xã hội tích cực và giảm thiểu xung đột trong đàn. Theo dõi và đánh giá thường xuyên tập tính nghỉ ngơi để điều chỉnh điều kiện nuôi nhốt phù hợp. Áp dụng các biện pháp này sẽ góp phần nâng cao phúc lợi động vật và cải thiện sức khỏe tổng thể của voọc mông trắng.

5.1. Thiết Kế Chuồng Trại Tối Ưu Cho Tập Tính Nghỉ Ngơi

Thiết kế chuồng trại cần được tối ưu hóa để đáp ứng nhu cầu nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Cung cấp nhiều không gian ẩn náu, các vị trí cao ráo để ngủ, và các yếu tố tự nhiên như cây cối. Đảm bảo chuồng trại được thông gió tốt và có ánh sáng tự nhiên. Giảm thiểu tiếng ồn và ánh sáng nhân tạo từ môi trường xung quanh. Các yếu tố này sẽ giúp voọc mông trắng cảm thấy an toàn và thoải mái hơn, từ đó cải thiện tập tính nghỉ ngơi.

5.2. Điều Chỉnh Chế Độ Ăn Uống Để Cải Thiện Giấc Ngủ

Chế độ ăn uống cần được điều chỉnh để đảm bảo cung cấp đủ chất dinh dưỡng và hỗ trợ giấc ngủ của voọc mông trắng. Cung cấp thức ăn giàu chất xơ và các vitamin, khoáng chất cần thiết. Tránh cho ăn quá no hoặc quá muộn vào buổi tối. Đảm bảo voọc mông trắng có đủ nước uống trong ngày. Theo dõi và điều chỉnh chế độ ăn uống dựa trên tập tính sinh hoạt và tình trạng sức khỏe của từng cá thể.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tập Tính Ngủ Voọc Tương Lai 59 ký tự

Nghiên cứu tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt là quan trọng để cải thiện phúc lợi động vật và bảo tồn loài động vật quý hiếm này. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích cho việc thiết kế môi trường nuôi nhốt phù hợp và xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả. Hướng nghiên cứu tương lai tập trung vào việc khám phá sâu hơn các yếu tố sinh lý và di truyền ảnh hưởng đến tập tính nghỉ ngơi. Nghiên cứu cũng cần mở rộng phạm vi để so sánh tập tính nghỉ ngơi giữa voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt và trong môi trường tự nhiên.

6.1. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Bảo Tồn Voọc

Kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng để cải thiện điều kiện nuôi nhốt của voọc mông trắng tại các trung tâm cứu hộ và vườn thú. Thông tin về thời gian nghỉ ngơi, địa điểm nghỉ ngơi, và các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi ngủ có thể giúp thiết kế môi trường nuôi nhốt phù hợp hơn, đảm bảo phúc lợi động vật và tăng cường khả năng sinh sản của chúng. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn voọc mông trắng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Tập Tính Nghỉ Ngơi Voọc

Nghiên cứu tương lai nên tập trung vào việc khám phá sâu hơn các yếu tố sinh lý và di truyền ảnh hưởng đến tập tính nghỉ ngơi của voọc mông trắng. Nghiên cứu cũng cần so sánh tập tính nghỉ ngơi giữa voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt và trong môi trường tự nhiên để hiểu rõ hơn về sự thích nghi của loài với các điều kiện sống khác nhau. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nên xem xét ảnh hưởng của môi trường đến tập tính và đưa ra các giải pháp giúp loài thích nghi tốt hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri Osgood, 1932) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện được xếp ở bậc Cực kỳ nguy cấp (CR) trong cả Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 2021). Nhằm thực hiện công tác bảo tồn chuyển chỗ đối với loài linh trưởng quý hiếm này, Trung tâm Cứu hộ Thú linh trưởng Nguy cấp (EPRC) tại Vườn Quốc gia Cúc Phương đã được thành lập từ năm 1993 dưới sự phối hợp của Hội Động vật Frankfurt (CHLB Đức). Mặc dù trung tâm đã vận hành nhiều năm, các dẫn liệu khoa học chuyên sâu về tập tính học của loài Voọc mông trắng trong môi trường nuôi nhốt vẫn còn tương đối hạn chế, gây khó khăn nhất định cho việc chuẩn hóa quy trình chăm sóc và thiết kế môi trường sống phù hợp.

Trong sinh thái học hành vi, nghỉ ngơi là hoạt động diễn ra khi động vật không phải thực hiện các hành vi sinh tồn thiết yếu (như tìm kiếm thức ăn, uống nước, chạy trốn kẻ thù hay bảo vệ lãnh thổ). Việc gián đoạn chu trình nghỉ ngơi hoặc phân bổ thời gian không phù hợp sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe, cân bằng năng lượng và tập tính tự nhiên của động vật nuôi nhốt. Để cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý và bảo tồn loài, khóa luận thực hiện các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

• Mục tiêu chung: Xác định tập tính nghỉ ngơi của loài Voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt tại Trung tâm Cứu hộ Thú linh trưởng Cúc Phương, từ đó đề xuất cơ sở khoa học cho việc chăm sóc loài.
• Mục tiêu cụ thể (3 mục tiêu):
  1. Xác định khung giờ và thời lượng tiêu tốn cho hoạt động nghỉ ngơi của loài Voọc mông trắng tại Trung tâm.
  2. Xác định mô thức nghỉ ngơi của từng cá thể Voọc để thích ứng với từng điều kiện bố trí nội - ngoại thất chuồng nuôi.
  3. Đề xuất giải pháp cải tiến phương án bố trí nội - ngoại thất chuồng nuôi và kỹ thuật chăm sóc loài Voọc mông trắng trong điều kiện nuôi nhốt.
• Đối tượng nghiên cứu: Các cá thể Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) đang được chăm sóc tại Trung tâm Cứu hộ Thú linh trưởng Cúc Phương.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Các chuồng nuôi nhốt cố định (chuồng 1A và chuồng 10A) tại Trung tâm Cứu hộ Thú linh trưởng, Vườn Quốc gia Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình.
  • Thời gian: Dữ liệu được thu thập và hoàn thiện trong khuôn khổ khóa luận tốt nghiệp khóa 2018 - 2022 (nghiệm thu tháng 5 năm 2022).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung phân loại và cơ sở sinh học

Nghiên cứu sử dụng hệ thống phân loại khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam theo Groves (2004) với 24 loài và phân loài thuộc 3 họ: Họ Cu li (Loridae), Họ Khỉ (Cercopithecidae), và Họ Vượn (Hylobatidae). Trong đó, loài Voọc mông trắng thuộc phân họ Colobinae, giống Trachypithecus. Khóa luận kế thừa các nghiên cứu hình thái, sinh thái học của Osgood (1932), Brandon-Jones (1984, 2004), Nadler và cộng sự (2003), Roos và cộng sự (2007), cùng dẫn liệu tập tính học của Nguyễn Hữu Hiến (2001) về cấu trúc thời gian hoạt động ngày của loài (ngủ tối 42%, ngủ trưa 18%, ăn uống 17%, di chuyển 8%, hoạt động khác 15%).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp các phương pháp điều tra thực nghiệm và thu thập thông tin định tính, định lượng:

1. Phương pháp kế thừa tài liệu: Tổng hợp tài liệu khí tượng, thủy văn, điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội tại Vườn Quốc gia Cúc Phương; các báo cáo và công trình nghiên cứu trước đây về sinh học, sinh thái loài Trachypithecus delacouri.
2. Phương pháp phỏng vấn: Sử dụng phiếu phỏng vấn bán cấu trúc (Mẫu biểu 2.1) đối với cán bộ quản lý và nhân viên chăm sóc trực tiếp tại Trung tâm nhằm thu thập thông tin về lịch sử cá thể, chế độ dinh dưỡng, quy trình vệ sinh chuồng trại và kỹ thuật bố trí vật liệu nội thất.
3. Phương pháp điều tra thực địa:
   • Quan sát trực tiếp theo dõi liên tục các cá thể tại chuồng nuôi theo Mẫu biểu 2.2 (theo dõi chu kỳ nghỉ ngơi hằng ngày) và Mẫu biểu 2.3 (theo dõi mô thức nghỉ ngơi chi tiết theo cá thể).
   • Đo đạc cự ly từ vị trí cá thể nghỉ ngơi tới các cấu trúc chuồng: lối mòn (m), cửa (m), nóc (m), nền (m), thành chuồng (m), bãi ăn (cm/m), và hộp nghỉ đêm (cm/m).
   • Phân loại và ghi nhận 4 tư thế nghỉ ngơi: (1) Ngồi co chân, (2) Ngồi duỗi chân, (3) Nằm co chân, (4) Nằm duỗi chân.
   • Phân loại và ghi nhận 4 hoạt động chủ đạo trong khi nghỉ: (1) Tĩnh tại, nhắm mắt; (2) Tĩnh tại, mở mắt; (3) Chuốt lông; (4) Thỉnh thoảng đổi vị trí nghỉ ngơi.
4. Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê mô tả, tổng hợp bảng biểu và phân tích dữ liệu thực nghiệm theo từng nhóm cá thể và điều kiện chuồng nuôi.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần I: Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước về khu hệ linh trưởng Việt Nam và loài Voọc mông trắng, cùng đặc điểm khu vực nghiên cứu:

• Hệ thống phân loại và đặc điểm giống Trachypithecus: Tổng quan lịch sử phân loại từ Reichenbach (1862) đến Groves (2001, 2004). Nêu rõ đặc trưng hình thái (con non lông vàng cam, cá thể trưởng thành có mào lông nhọn) và tập tính ăn lá (chiếm 60–80% khẩu phần). Nhấn mạnh mối tương quan giữa nhiệt độ môi trường và tập tính ngủ trong hang đá vôi hoặc vách đá.
• Đặc điểm sinh học loài Trachypithecus delacouri: Mô tả số liệu hình thái chuẩn (trọng lượng trưởng thành 6,5–7,6 kg; dài thân 570–580 mm; dài đuôi 820–840 mm; màng lông trắng vùng hông đùi). Dẫn liệu về thức ăn tại Trung tâm Cúc Phương ghi nhận loài ăn 204 loài thực vật thuộc 57 họ (chủ yếu là chồi lá của 203 loài), lượng thức ăn trung bình 1.184 g/cá thể/ngày (tương đương 16,91% trọng lượng cơ thể), nhu cầu nước uống 400–500 ml/ngày; thời gian mang thai trung bình 196 ngày.
• Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội VQG Cúc Phương: Vị trí địa lý thuộc 3 tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh Hóa (diện tích 22.200 ha); khí hậu nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình năm 20,6°C (trạm Bống), lượng mưa trung bình 2.138 mm/năm, độ ẩm không khí 90%. Vùng đệm gồm 15 xã với áp lực kinh tế phụ thuộc vào tài nguyên rừng của cộng đồng dân cư địa phương.

Phần II: Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này trình bày chi tiết mục tiêu nghiên cứu, 3 nội dung trọng tâm và quy trình triển khai các phương pháp nghiên cứu thực địa, bao gồm biểu mẫu thu thập số liệu ngoại nghiệp:

• Thiết lập cấu trúc phiếu điều tra Mẫu biểu 2.1 về kỹ thuật bố trí chuồng nuôi.
• Chuẩn hóa quy trình quan sát chu kỳ nghỉ ngơi theo Mẫu biểu 2.2 và Mẫu biểu 2.3.
• Xác định quy tắc phân loại hành vi và đo đạc không gian nghỉ ngơi của từng cá thể động vật nuôi nhốt.

Phần III: Kết quả và phân tích kết quả

Chương kết quả tập trung phân tích 4 nhóm nội dung thực nghiệm tại Trung tâm Cứu hộ Thú linh trưởng Cúc Phương:

1. Hiện trạng nuôi nhốt và kỹ thuật xây dựng chuồng trại

Trung tâm đang chăm sóc tổng cộng 11 cá thể Voọc mông trắng, phân bổ tại 2 chuồng nuôi nhốt cố định và 1 khu bán hoang dã (diện tích 2 ha).

STT	Tên cá thể	Giới tính	Tuổi	Nguồn gốc	Tình trạng sức khỏe	Vị trí nuôi
1	Loem	Cái	14	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Chuồng 1A
2	Hải	Đực	21	Sinh tại TT	Bị gù (khuyết tật)	Chuồng 10A
3	Gil	Đực	14	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Chuồng 1A
4	-	Cái	17	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Khu bán hoang dã
5	CP	Cái	12	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Chuồng 1A
6	Jojo	Cái	11	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Chuồng 10A
7	-	Cái	6	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Khu bán hoang dã
8	-	Cái	6	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Khu bán hoang dã
9	-	Cái	4	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Khu bán hoang dã
10	-	Cái	2	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Khu bán hoang dã
11	-	Đực	1	Sinh tại TT	Khỏe mạnh	Khu bán hoang dã

• Quy cách chuồng 1A và 10A: Cả hai đều là chuồng đôi đa phòng. Ngăn to có kích thước dài 10 m, rộng 5 m, cao 3 m; thiết kế 3 tầng leo trèo (tầng 1 cao 2 m, tầng 2 và 3 mỗi tầng cách nhau 50 cm). Ngăn nhỏ (dùng để nhử cá thể khi vệ sinh, cho ăn) có kích thước dài 3 m, rộng 2,5 m, cao 3 m (hoặc 3,5 m), gồm 2 tầng với cửa kéo kích thước 40 × 60 cm đặt cách nền 2 m.
• Vật liệu và nội thất: Sử dụng 8 cột trụ phi 110, 4 cột phi 42, khung sắt V6 nóc, lưới B40 bao quanh; vật liệu cành cây gồm luồng, bạch đàn, vầu. Bãi ăn bố trí cách sàn 1 m; đồ chơi gồm lốp xe, dây thừng; hộp ngủ đơn (55 × 55 cm) và hộp ngủ dài (cao 55 cm, dài 1,5 m) lợp tôn hoặc nhựa plastic đặt ở góc chuồng trên cao.

2. Chu kỳ và thời lượng nghỉ ngơi hằng ngày

Hoạt động nghỉ ngơi của các cá thể tại chuồng 1A và 10A diễn ra theo 3 đợt cố định gắn liền với khung giờ chăm sóc và cho ăn của nhân viên:

Thứ tự đợt nghỉ	Khung giờ (Bắt đầu – Kết thúc)	Thời lượng (Phút)	Thời lượng (Giờ)	Thời điểm sinh hoạt liên quan
Đợt 1	07:30 – 10:30	180	3,0	Sau bữa ăn sáng đầu tiên
Đợt 2	11:30 – 15:30	240	4,0	Sau bữa ăn trưa thứ hai
Đợt 3	16:30 – 06:30 (hôm sau)	840	14,0	Sau bữa ăn chiều cuối ngày
Tổng cộng	3 đợt/ngày	1.260	21,0	Tổng thời gian nghỉ/ngày

3. Mô thức và vị trí nghỉ ngơi của từng cá thể

Dữ liệu thực nghiệm cho thấy sự phân hóa rõ nét về không gian và hành vi nghỉ ngơi theo giới tính và tình trạng thể chất:

• Cá thể đực trưởng thành khỏe mạnh (Gil - Chuồng 1A): Là cá thể đầu đàn, Gil chiếm lĩnh các vị trí cao gần nóc chuồng (cách nóc 20–50 cm, cách nền 2,5–3 m) trong đợt nghỉ tối để quan sát bầy đàn; vào đợt 1 và đợt 2, cá thể chọn vị trí rất gần bãi ăn (cách 20–50 cm) để thuận tiện tiếp cận thức ăn. Gil duy trì khoảng cách xa với hộp nghỉ đêm (cách 4–5 m), tư thế nghỉ chủ đạo là ngồi duỗi chân, ngồi co chân và nằm duỗi chân.
• Cá thể đực bị khuyết tật (Hải - Chuồng 10A): Dù bị gù lưng bẩm sinh khiến việc di chuyển hạn chế, Hải vẫn thể hiện tập tính của con đực đầu đàn: nghỉ gần bãi ăn ở đợt 1 và đợt 2 (cách 40–45 cm) và sát nóc chuồng ở đợt 3 (cách nóc 50 cm, cách nền 3 m). Do tật gù lưng, Hải ít đổi vị trí hơn cá thể khỏe mạnh và giữ khoảng cách 1–1,5 m với hộp nghỉ đêm.
• Các cá thể cái trưởng thành (Loem, CP tại Chuồng 1A; Jojo tại Chuồng 10A): Cả ba cá thể cái đều có xu hướng nghỉ xa bãi ăn (khoảng cách 1–4 m), ưu tiên các vị trí bên trong hoặc ngay sát hộp nghỉ đêm (khoảng cách 0–20 cm) để tránh nắng nóng oi bức. Tư thế phổ biến là nằm co chân, nằm duỗi chân. Tại chuồng 1A, hai cá thể Loem và CP thường xuyên thực hiện tập tính xã hội là chuốt lông cho nhau trong đợt nghỉ 2 và 3; trong khi đó, Jojo (chuồng 10A) do chỉ sống cùng cá thể đực Hải nên không ghi nhận hành vi chuốt lông cho cá thể khác.

4. Các yếu tố ảnh hưởng và giải pháp đề xuất

Khóa luận chỉ ra 4 yếu tố tác động tiêu cực đến tập tính nghỉ ngơi của Voọc: (1) Biến động thời tiết bất thường; (2) Tiếng ồn từ khách tham quan; (3) Hư hỏng kỹ thuật chuồng trại; (4) Thiếu vật liệu giữ ấm thân nhiệt trong mùa đông lạnh. Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật: mở rộng diện tích chuồng nuôi và bổ sung đồ chơi leo trèo; điều chỉnh phân bố bãi ăn và định lượng thức ăn theo điều kiện thời tiết nhằm kích thích vận động; lắp đặt vật liệu cách nhiệt, giữ ấm mùa đông; tăng cường quản lý luồng khách du lịch để giảm thiểu ô nhiễm tiếng ồn.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

• Xác lập bộ dữ liệu thực nghiệm về chu kỳ sinh hoạt của loài Voọc mông trắng nuôi nhốt tại EPRC: cố định 3 đợt nghỉ/ngày với tổng thời lượng 1.260 phút (21 giờ/ngày), chiếm phần lớn quỹ thời gian do không gian nuôi nhốt hạn chế và thức ăn được cung cấp sẵn.
• Làm rõ quy luật lựa chọn không gian nghỉ ngơi: con đực ưu tiên vị trí cao sát nóc chuồng (vai trò canh gác) và gần bãi ăn; con cái ưu tiên vị trí râm mát, kín đáo (hộp nghỉ đêm) và thực hiện các tương tác xã hội (chuốt lông).
• Ghi nhận chi tiết tập tính thích nghi của cá thể đực bị khuyết tật (Hải), cho thấy bản năng đầu đàn vẫn được duy trì dù tần suất di chuyển giảm.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

• Cải tạo nội thất chuồng nuôi bằng cách lắp đặt thêm giá đỡ, cầu treo, dây thừng và cành cây tươi nhằm kích thích hành vi vận động tự nhiên, giảm bớt thời gian nằm nghỉ thụ động.
• Cải tiến phương thức cho ăn: rải thức ăn ở nhiều điểm cao thấp khác nhau trong chuồng thay vì buộc cố định một chỗ, giúp động vật duy trì kỹ năng tìm kiếm thức ăn.
• Bổ sung hệ thống che chắn gió lùa và vật liệu lót chuồng giữ ấm thân nhiệt cho linh trưởng vào mùa đông buốt giá ở miền Bắc.

Đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn

Khóa luận cung cấp các dẫn liệu định lượng cụ thể về tập tính học của Trachypithecus delacouri trong điều kiện nhân nuôi chuyển chỗ (ex-situ). Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở dữ liệu thực nghiệm phục vụ việc hoàn thiện quy trình phúc lợi động vật, thiết kế chuồng trại đạt chuẩn cho các trung tâm cứu hộ linh trưởng và vườn thú.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chỉ theo dõi chuyên sâu được 5 cá thể trưởng thành tại 2 chuồng nuôi nhốt cố định; chưa thu thập được dữ liệu định lượng liên tục trên 6 cá thể ở khu bán hoang dã rộng 2 ha do hạn chế về tầm quan sát và đặc điểm địa hình núi đá rậm rạp. Cấu trúc đàn tại các chuồng nuôi nhốt thiếu cá thể non và bán trưởng thành để so sánh đầy đủ các lứa tuổi.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng phạm vi nghiên cứu sang khu bán hoang dã bằng các thiết bị ghi hình chuyên dụng; theo dõi biến động tập tính nghỉ ngơi theo 4 mùa trong năm, đặc biệt là giai đoạn nhiệt độ xuống thấp trong mùa đông.

---

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc các ngành: Quản lý tài nguyên thiên nhiên, Lâm học, Sinh học động vật, Sinh thái học và Bảo tồn đa dạng sinh học. Các nội dung có giá trị ứng dụng cao bao gồm:

• Hệ thống biểu mẫu điều tra thực địa hành vi linh trưởng (Mẫu biểu 2.1, 2.2, 2.3).
• Thông số kỹ thuật chi tiết về kích thước chuồng đa phòng, bố trí bãi ăn và hộp ngủ cho thú linh trưởng ăn lá.
• Phương pháp phân loại và ghi nhận dữ liệu định lượng về tư thế và hoạt động nghỉ ngơi của động vật hoang dã nuôi nhốt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận tổng cộng bao nhiêu cá thể Voọc mông trắng tại Trung tâm và khảo sát thực địa trên những cá thể nào?
Trung tâm Cứu hộ Thú linh trưởng Cúc Phương có 11 cá thể Voọc mông trắng (5 cá thể nuôi nhốt trong chuồng và 6 cá thể ở khu bán hoang dã 2 ha). Khóa luận khảo sát thực địa chuyên sâu trên 5 cá thể trưởng thành tại 2 chuồng: cá thể đực Gil (14 tuổi), 2 cá thể cái Loem (14 tuổi) và CP (12 tuổi) tại chuồng 1A; cá thể đực bị gù Hải (21 tuổi) và cá thể cái Jojo (11 tuổi) tại chuồng 10A.

2. Khung giờ và thời lượng của 3 đợt nghỉ ngơi hằng ngày diễn ra như thế nào?
Voọc nghỉ cố định 3 đợt: Đợt 1 từ 07:30 đến 10:30 (180 phút, sau bữa sáng); Đợt 2 từ 11:30 đến 15:30 (240 phút, sau bữa trưa); Đợt 3 từ 16:30 đến 06:30 sáng hôm sau (840 phút, sau bữa chiều). Tổng thời gian nghỉ ngơi là 1.260 phút (21 giờ/ngày).

3. Sự khác biệt về vị trí nghỉ ngơi giữa con đực đầu đàn (Gil) và các con cái (Loem, CP) tại chuồng 1A là gì?
Con đực Gil chọn nghỉ ở vị trí sát nóc chuồng (cách 20–50 cm) vào đợt 3 để canh gác đàn và sát bãi ăn (cách 20–50 cm) vào đợt 1, đợt 2; Gil cách xa hộp ngủ đêm 4–5 m. Ngược lại, các cá thể cái (Loem, CP) nghỉ xa bãi ăn (cách 1–4 m) và ưu tiên nằm trong hoặc sát hộp nghỉ đêm (cách 0–2 m) để tránh nóng và chuốt lông cho nhau.

4. Cá thể đực bị khuyết tật (Hải) có mô thức nghỉ ngơi ra sao?
Cá thể Hải bị gù lưng bẩm sinh, di chuyển khó khăn nên ít đổi chỗ hơn Gil. Tuy nhiên, Hải vẫn thể hiện tập tính con đực đầu đàn tại chuồng 10A: nghỉ gần bãi ăn (cách 40–45 cm) vào ban ngày và chọn vị trí sát nóc chuồng (cách nóc 50 cm, cách nền 3 m) vào ban đêm.

5. Kích thước tiêu chuẩn của các ngăn chuồng nuôi nhốt Voọc tại Trung tâm là bao nhiêu?
Chuồng có cấu trúc đa phòng: ngăn to (không gian vận động chính) dài 10 m, rộng 5 m, cao 3 m, có 3 tầng leo trèo; ngăn nhỏ (nhử động vật khi vệ sinh, cho ăn) dài 3 m, rộng 2,5 m, cao 3 m (hoặc 3,5 m) với cửa kéo kích thước 40 × 60 cm đặt cách nền 2 m.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đỗ Việt Long đã phân tích có hệ thống tập tính nghỉ ngơi của loài Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) trong điều kiện nuôi nhốt tại Trung tâm Cứu hộ Thú linh trưởng Cúc Phương. Nghiên cứu đã lượng hóa được quỹ thời gian nghỉ ngơi 3 đợt trong ngày (tổng cộng 21 giờ/ngày) và chỉ ra quy luật phân bổ vị trí nghỉ ngơi theo thứ bậc, giới tính và tình trạng thể chất của từng cá thể. Các giải pháp kỹ thuật về cải tiến chuồng trại, bổ sung đồ chơi làm giàu môi trường sống và điều chỉnh phương thức cho ăn là những đóng góp thiết thực nhằm nâng cao phúc lạc và hiệu quả bảo tồn chuyển chỗ loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề là đưa loài Voọc mông trắng tách ra thành một loài riêng biệt gọi là Semnopithecus delacouri, nhưng lúc đó quan điểm này chưa được chấp nhận rộng rãi. Đây là tên hiện được công nhận và dùng rộng rãi trong tất cả các nghiên cứu trên thế giới. Các công trình phân loại học của Eudey (1997), Rowe (1996), Nowak (1999) và nghiên cứu phân tích di truyền trong phân loại của Roos et al. Phân tích tiến hóa về mặt phân tử của Đặng Tất Thế (2005) và của Brandon-Jones et al.

Trong bản khóa luận này sử dụng hệ thống phân loại thú Linh trưởng theo hệ thống phân loại của Groves (2004) [.] vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học sử dụng rộng rãi. Vị trí phân loại của Voọc mông trắng hiện nay như sau: 8 - Bộ Linh trưởng – Primates - Họ khỉ, Voọc – Cercopithecidae Họ phụ Voọc – Colobinae - Giống – Trachypithecus - Voọc mông trắng – Trachypithecus delacouri 1. Đặc điểm hình thái của loài Voọc mông trắng Voọc mông trắng có bộ lông dài, rậm. Lông màu đen, có chai mông, không có túi má.

Phần lông từ giữa eo đến đầu gối màu trắng, còn gọi là Voọc quần đùi trắng. Mặt chụi lông, da mặt, lòng bàn tay, lòng bàn chân màu đen. Mắt nâu đen, mi mắt không nhô ra. Voọc mông trắng mũi tẹt, khuôn mặt tương đối bằng phẳng, phần lông ở hai bên má thưa, có màu trắng xám và bông lên như tơ.

Vệt trắng ở má kéo dài lên phía trên hai vành tai ra tận phía sau gáy, phần lông ở đây không bông lên, phần chỏm lông ở phía đỉnh đầu dựng thẳng đứng tạo thành mào lông hình chóp nhọn và hướng về phía trước. Ở sau gáy từ đỉnh đầu xuống đến gáy có hàng lông dựng đứng. Đuôi dài màu đen, lông đuôi dài và bông, các sợi lông mọc vuông góc với thân đuôi. Phần gốc đuôi có đường kính khoảng 10 cm, nhìn toàn thể đuôi Voọc có dạng thon đều về phía chóp đuôi.

Voọc mông trắng có trọng lượng cơ thể con trưởng thành từ 6,5 – 7,6kg. Toàn bộ cơ thể dài 1400 – 1410mm, dài đầu và thân 570 – 580mm, dài đuôi 820 – 840mm, dài bàn chân sau 183mm, cao tai 40 – 43mm. Hộp sọ của loài này có chiều dài trung bình là 98,4mm; vồng miệng 35,4mm (W.2: Loài Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) Nguồn: VTV 1. Một số đặc điểm về sinh học, sinh thái của Voọc mông trắng ❖ Sinh cảnh sống Voọc mông trắng sống chủ yếu ở rừng cây gỗ trên núi đá vôi.

Tuy nhiên do sự chia cắt, nên Voọc mông trắng sống cả trong những sinh cảnh rừng nghèo, thậm chí chỉ có dây leo bụi rậm. Thích hợp là rừng ở chân và sườn núi nơi có tầng tán rừng cao trên 10m. Không sống nơi có tầng tán thấp dưới 5m. Mùa nóng, Voọc mông trắng ngủ trên vách đá, mùa lạnh ngủ trong hang.

❖ Thức ăn Voọc mông trắng ăn lá, chồi non và quả cây rừng. Không ăn động vật. Nghiên cứu thức ăn tại Trung tâm cứu hộ thú Linh trưởng Cúc Phương đã ghi nhận được Voọc mông trắng ăn 204 loài thực vật thuộc 57 Họ. Trong 204 loài thực vật làm thức ăn, Voọc mông trắng ăn chồi lá 203 loài, ăn hoa của 16 loài, quả của 13 loài, củ 3 loài và ăn vỏ của 10 loài.

Nhu cầu thức ăn trung bình ngày là 1184g (bằng 16.91% trọng lượng cơ thể) và phụ thuộc vào giới tính, tuổi và thời tiết (chủ yếu là nhiệt độ) trong ngày. Lượng nước uống trong ngày biến động từ 400 đến 500 ml/con [3]. ❖ Di chuyển và kiếm ăn Voọc mông trắng sống theo đàn.