Luận văn xác định tác nhân gây chết cá chim vây vàng trachinotus blochii nuôi công nghiệp tại vịnh vân phong tỉnh khánh hòa

Tài liệu nghiên cứu Luận văn xác định tác nhân gây chết cá chim vây vàng trachinotus blochii nuôi công nghiệp tại vịnh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Ánh Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Thị Vân
• Trường học: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Nhân Gây Bệnh Cho Cá Chim Vây Vàng Tại Vịnh Vân Phong
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC BẢNG
• 3. DANH MỤC HÌNH
• 4. DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 6. THESIS ABSTRACT
• 7. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 8. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 9. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 10. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 11. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 11.1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CÁ CHIM VÂY VÀNG
• 11.1.1. Vị trí phân loại
• 11.1.2. Đặc điểm hình thái
• 11.1.3. Phân bố tự nhiên của cá Chim vây vàng
• 11.1.4. Đặc điểm sinh học của cá Chim vây vàng
• 11.2. Tình hình nghiên cứu bệnh và tác nhân gây bệnh trong nuôi cá biển
• 11.2.1. Tình hình nghiên cứu bệnh cá biển trên thế giới
• 11.2.2. Tình hình nghiên cứu bệnh tại Việt Nam
• 12. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 12.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm thu mẫu
• 12.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 12.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 12.1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 12.2. Vật liệu nghiên cứu
• 12.3. Nội dung nghiên cứu
• 12.4. Phương pháp nghiên cứu
• 12.4.1. Phương pháp thu và phân tích mẫu bệnh
• 12.4.2. Thí nghiệm cảm nhiễm trong điều kiện in vivo để xác định tác nhân gây bệnh là vi khuẩn
• 12.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 13. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 13.1. Hiện trạng bệnh vùng nghiên cứu và dấu hiệu bệnh lý
• 13.2. Kết quả phân tích tác nhân ký sinh trùng trên cá Chim vây vàng
• 13.3. Kết quả phân tích tác nhân vi khuẩn
• 13.4. Thí nghiệm cảm nhiễm và đánh giá vai trò của tác nhân vi khuẩn gây bệnh trên cá chim vây vàng
• 13.5. Kết quả phân tích biến đổi cấu trúc mô học trên cá chim vây vàng
• 13.6. Biện pháp phòng và trị bệnh cho cá Chim vây vàng
• 14. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Bệnh Cá Chim Vây Vàng Tại Vịnh Vân Phong

Nghề nuôi cá biển tại Việt Nam đang ngày càng phát triển, đặc biệt là nuôi cá chim vây vàng (Trachinotus blochii) do giá trị kinh tế cao và khả năng thích nghi tốt. Tuy nhiên, tình trạng cá chết không rõ nguyên nhân gần đây đã gây thiệt hại lớn cho người nuôi tại vịnh Vân Phong, Khánh Hòa. Nghiên cứu về tác nhân gây bệnh cho cá chim vây vàng trở nên cấp thiết để bảo vệ và phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản. Các nghiên cứu tập trung vào việc xác định các yếu tố môi trường, mầm bệnh và đề xuất các giải pháp phòng ngừa, điều trị hiệu quả. Mục tiêu là giảm thiểu rủi ro dịch bệnh, tăng năng suất và đảm bảo sức khỏe cho cá chim vây vàng.

1.1. Giới thiệu chung về cá chim vây vàng Trachinotus blochii

Cá chim vây vàng (Trachinotus blochii) là loài cá biển có giá trị kinh tế cao, được nuôi rộng rãi ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Loài cá này có đặc điểm dễ nuôi, lớn nhanh và ít bệnh. Tuy nhiên, gần đây, tình trạng dịch bệnh đã gây ra nhiều khó khăn cho người nuôi. Việc nghiên cứu về các bệnh thường gặp ở cá chim vây vàng là rất quan trọng để đưa ra các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu bệnh cá tại Vịnh Vân Phong

Vịnh Vân Phong là một trong những khu vực nuôi trồng thủy sản trọng điểm của tỉnh Khánh Hòa. Tuy nhiên, tình trạng dịch bệnh thủy sản, đặc biệt là trên cá chim vây vàng, đang gây ra nhiều lo ngại. Nghiên cứu này không chỉ giúp xác định tác nhân gây bệnh mà còn đề xuất các giải pháp quản lý sức khỏe cá chim vây vàng hiệu quả, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản tại địa phương.

II. Thực Trạng Thách Thức Bệnh Cá Chim Vây Vàng Hiện Nay

Hiện nay, nghề nuôi cá chim vây vàng đang đối mặt với nhiều thách thức lớn do tình trạng dịch bệnh diễn biến phức tạp. Tình trạng cá chết hàng loạt không rõ nguyên nhân xảy ra thường xuyên, gây thiệt hại kinh tế nặng nề cho người nuôi. Các bệnh thường gặp ở cá chim vây vàng bao gồm bệnh do ký sinh trùng, vi khuẩn và virus. Việc xác định chính xác tác nhân gây bệnh và các yếu tố liên quan là rất quan trọng để đưa ra các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về nguyên nhân gây bệnh và các biện pháp quản lý môi trường nuôi cá để giảm thiểu rủi ro dịch bệnh.

2.1. Các dấu hiệu bệnh lý thường gặp ở cá chim vây vàng

Cá bệnh thường có các biểu hiện như bỏ ăn, bơi lờ đờ, tách đàn. Bên ngoài, cá có thể có các dấu hiệu như mắt mờ đục, xuất huyết, lở loét trên thân, vây bị cụt. Mang cá có thể tiết nhiều dịch nhờn và có màu sắc nhợt nhạt. Các cơ quan nội tạng như gan, thận có thể bị sưng và nhợt nhạt. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bệnh là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời.

2.2. Tác động của dịch bệnh đến kinh tế nuôi cá chim vây vàng

Dịch bệnh gây ra thiệt hại lớn về kinh tế cho người nuôi cá chim vây vàng. Tỷ lệ chết cao làm giảm năng suất và sản lượng. Chi phí điều trị bệnh cũng làm tăng chi phí sản xuất. Ngoài ra, dịch bệnh còn ảnh hưởng đến uy tín và thương hiệu của sản phẩm, gây khó khăn cho việc tiêu thụ. Cần có các giải pháp quản lý dịch bệnh hiệu quả để bảo vệ kinh tế nuôi cá chim vây vàng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Nhân Gây Bệnh Cá Chim Vây Vàng

Nghiên cứu tác nhân gây bệnh cho cá chim vây vàng đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau. Đầu tiên, cần tiến hành thu thập mẫu bệnh phẩm từ các vùng nuôi cá chim vây vàng bị bệnh. Sau đó, các mẫu bệnh phẩm sẽ được phân tích bằng các phương pháp xét nghiệm vi sinh, ký sinh trùng và virus. Thí nghiệm cảm nhiễm cũng được thực hiện để xác định vai trò của các tác nhân nghi ngờ trong việc gây bệnh. Cuối cùng, kết quả phân tích sẽ được tổng hợp và đánh giá để xác định tác nhân gây bệnh chính và đề xuất các biện pháp phòng ngừa, điều trị.

3.1. Thu thập và phân tích mẫu bệnh phẩm cá chim vây vàng

Việc thu thập mẫu bệnh phẩm cần được thực hiện đúng quy trình để đảm bảo tính chính xác của kết quả phân tích. Mẫu bệnh phẩm cần được lấy từ các cá thể có dấu hiệu bệnh lý điển hình. Các mẫu bệnh phẩm bao gồm mẫu mô, máu, dịch tiết và phân. Các mẫu này sẽ được phân tích bằng các phương pháp xét nghiệm vi sinh, ký sinh trùng và virus để xác định mầm bệnh cá.

3.2. Thí nghiệm cảm nhiễm xác định tác nhân gây bệnh

Thí nghiệm cảm nhiễm là một phương pháp quan trọng để xác định vai trò của các tác nhân nghi ngờ trong việc gây bệnh. Trong thí nghiệm này, cá khỏe mạnh sẽ được tiếp xúc với các tác nhân nghi ngờ và theo dõi các dấu hiệu bệnh lý. Nếu cá bị bệnh và có các dấu hiệu tương tự như cá bệnh ngoài thực tế, thì tác nhân đó có thể được xác định là tác nhân gây bệnh.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Nhân Gây Bệnh Cá Chim Vây Vàng

Kết quả nghiên cứu cho thấy, bệnh cá chim vây vàng thường xảy ra ở giai đoạn cá giống (2-4cm) và cá nuôi thương phẩm (7-15cm). Các tác nhân gây bệnh được xác định bao gồm ký sinh trùng (sán lá đơn chủ Neobenedenia sp.), vi khuẩn (Vibrio spp.) và virus (VNN, IRDO). Sán lá đơn chủ Neobenedenia sp. có tỷ lệ nhiễm cao ở cá giống. Vi khuẩn Vibrio spp. được phân lập từ cá bệnh, nhưng tỷ lệ và cường độ nhiễm thấp. Kiểm tra mô bệnh học không phát hiện sự xâm nhập của virus VNN và IRDO.

4.1. Xác định ký sinh trùng gây bệnh Sán lá đơn chủ Neobenedenia sp.

Nghiên cứu xác định sán lá đơn chủ Neobenedenia sp. là một trong những tác nhân gây bệnh quan trọng ở cá chim vây vàng giai đoạn cá giống. Tỷ lệ nhiễm sán lá đơn chủ rất cao, lên đến 100% ở một số lồng nuôi. Sán lá đơn chủ gây tổn thương da và mang cá, làm giảm khả năng hô hấp và hấp thụ dinh dưỡng của cá.

4.2. Phân tích vi khuẩn gây bệnh Vibrio spp. và vai trò tác nhân cơ hội

Nghiên cứu phân lập được 6 loài vi khuẩn Vibrio mytili, Vibrio alginolyticus, Photobacterium damselae, Vibrio parahaemolyticus, Vibrio fluvialis, Vibrio vulnificus từ cá chim vây vàng bị bệnh. Tuy nhiên, tỷ lệ và cường độ nhiễm thấp cho thấy chúng chỉ là tác nhân cơ hội. Thí nghiệm cảm nhiễm với vi khuẩn Vibrio alginolyticus không gây bệnh trên cá chim vây vàng.

V. Biện Pháp Phòng Điều Trị Bệnh Cá Chim Vây Vàng Hiệu Quả

Để phòng ngừa và điều trị bệnh cá chim vây vàng, cần áp dụng các biện pháp tổng hợp. Quản lý tốt môi trường nuôi cá, đảm bảo chất lượng nước và mật độ nuôi phù hợp. Sử dụng thức ăn chất lượng cao, bổ sung vitamin và khoáng chất để tăng cường sức khỏe cá chim vây vàng. Thực hiện kiểm tra sức khỏe định kỳ và cách ly, điều trị kịp thời khi phát hiện cá bệnh. Sử dụng các loại thuốc và hóa chất được phép sử dụng trong nuôi trồng thủy sản theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.

5.1. Quản lý môi trường nuôi cá Yếu tố then chốt phòng bệnh

Quản lý môi trường nuôi cá là yếu tố quan trọng nhất trong việc phòng ngừa dịch bệnh. Cần đảm bảo chất lượng nước tốt, độ mặn ổn định, oxy hòa tan đủ và không có các chất độc hại. Mật độ nuôi cần phù hợp để tránh tình trạng quá tải và ô nhiễm. Vệ sinh lồng nuôi thường xuyên để loại bỏ các chất thải và mầm bệnh.

5.2. Phác đồ điều trị bệnh do sán lá đơn chủ Neobenedenia sp.

Khi cá chim vây vàng bị nhiễm sán lá đơn chủ Neobenedenia sp., có thể áp dụng biện pháp tắm cá trong nước ngọt kết hợp với Oxytetracycline (75 mg/lít) trong thời gian 3-5 phút. Biện pháp này đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ chết và phục hồi sức khỏe cho cá. Cần tuân thủ đúng liều lượng và thời gian điều trị để tránh gây tác dụng phụ cho cá.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Bệnh Cá

Nghiên cứu đã xác định được một số tác nhân gây bệnh quan trọng ở cá chim vây vàng nuôi công nghiệp tại vịnh Vân Phong, Khánh Hòa. Sán lá đơn chủ Neobenedenia sp. là một trong những tác nhân chính gây chết cá giống. Cần có các nghiên cứu tiếp theo về các bệnh do virus và vi khuẩn để có cái nhìn toàn diện về tình hình dịch bệnh trên cá chim vây vàng. Nghiên cứu về vaccine và các biện pháp phòng bệnh sinh học cũng cần được đẩy mạnh để giảm sự phụ thuộc vào thuốc và hóa chất.

6.1. Đề xuất các giải pháp nâng cao tỷ lệ sống cho cá chim vây vàng

Để nâng cao tỷ lệ sống cho cá chim vây vàng, cần áp dụng các giải pháp tổng hợp bao gồm quản lý môi trường nuôi cá tốt, sử dụng thức ăn chất lượng cao, phòng ngừa và điều trị bệnh kịp thời. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa người nuôi, cơ quan quản lý và các nhà khoa học để giải quyết các vấn đề liên quan đến dịch bệnh.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về bệnh cá chim vây vàng

Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc xác định các tác nhân gây bệnh do virus và vi khuẩn, nghiên cứu về cơ chế gây bệnh và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh. Nghiên cứu về vaccine và các biện pháp phòng bệnh sinh học cũng cần được đẩy mạnh để giảm sự phụ thuộc vào thuốc và hóa chất. Cần có các nghiên cứu dài hạn và toàn diện để có cái nhìn đầy đủ về tình hình dịch bệnh trên cá chim vây vàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hơn 3.260 km bờ biển với hệ thống vũng, vịnh kín gió vô cùng thuận lợi cho phát triển kinh tế biển. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu đạt sản lượng 200.000 tấn thủy sản nuôi biển theo Quyết định số 332/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, cá chim vây vàng (Trachinotus blochii) đã được nhập khẩu và thuần hóa từ những năm 2000. Đây là đối tượng thủy sản có giá trị kinh tế vượt trội, tốc độ tăng trưởng nhanh và được thị trường quốc tế như Nhật Bản, Đài Loan, Hoa Kỳ và Singapore đặc biệt ưa chuộng.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng về quy mô nuôi lồng công nghiệp tại vịnh Vân Phong, tỉnh Khánh Hòa đã kéo theo rủi ro dịch bệnh nghiêm trọng. Trong các chu kỳ sản xuất giai đoạn 2014 - 2015, hiện tượng cá chết hàng loạt không rõ nguyên nhân xuất hiện phổ biến ở cỡ cá giống từ 2 - 4 cm đến cá thương phẩm dưới 200 g. Tỷ lệ hao hụt tích lũy tại các lồng nuôi dao động từ 18% đến 20%, thậm chí tổng thiệt hại toàn vụ lên tới 25% - 28%.

Nghiên cứu được triển khai từ tháng 3/2016 đến tháng 12/2016 tại vùng nuôi lồng biển vịnh Vân Phong nhằm xác định chính xác các tác nhân sinh học và phi sinh học gây chết cá chim vây vàng. Đề tài tập trung phân lập ký sinh trùng, vi khuẩn gây bệnh cơ hội, phân tích biến đổi cấu trúc mô học và đánh giá tác động của môi trường nước. Kết quả cung cấp luận cứ khoa học vững chắc và giải pháp kỹ thuật thực tiễn, giúp giảm tỷ lệ chết xuống dưới mức cảnh báo, bảo vệ sinh kế cho người nuôi và thúc đẩy ngành nuôi biển công nghiệp bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết bệnh học thủy sản hiện đại kết hợp mô hình tương tác đa yếu tố giữa vật chủ (Trachinotus blochii), mầm bệnh ngoại lai và chất lượng môi trường nước biển. Khung phân tích bệnh học tập trung vào ba hướng tiếp cận cốt lõi:

Thứ nhất, lý thuyết ký sinh trùng học biển nghiên cứu cơ chế xâm nhiễm của sán lá đơn chủ (Neobenedenia sp.) và trùng miệng lệch (Brooklynella sp.). Các sinh vật này bám vào bề mặt biểu mô mang và da cá, phá hủy lớp chất nhầy bảo vệ tự nhiên, tạo cửa ngõ cho các tác nhân thứ cấp xâm nhập.

Thứ hai, mô hình dịch tễ học vi khuẩn Vibrio (Vibriosis) trong môi trường nước mặn. Nghiên cứu đánh giá tính chất gây bệnh của các loài thuộc giống Vibrio và Photobacterium damselae để làm rõ vai trò của chúng là tác nhân sơ cấp gây độc tính hay vi sinh vật cơ hội bùng phát khi sức đề kháng của cá suy giảm.

Thứ三, lý thuyết mô bệnh học (Histopathology) ứng dụng như chỉ thị sinh học (biomarker). Phương pháp này giúp phát hiện sớm các biến đổi cấu trúc vi mô tại 7 cơ quan đích (mang, gan, thận, ruột, não, mắt, cơ) và sàng lọc sự hiện diện của virus gây hoại tử thần kinh (Viral Nervous Necrosis - VNN) cùng virus gây bệnh cá ngủ (Iridovirus - IRDO).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) thu thập cá có biểu hiện bệnh lý điển hình (bơi tách đàn, mù mắt, cụt vây, xuất huyết) còn sống hoặc vừa mới chết. Quy mô mẫu phân tích bao gồm: 212 mẫu kiểm tra ký sinh trùng trên da và mang, 207 mẫu phân lập vi khuẩn từ gan và thận, cùng 217 mẫu cắt tiêu bản mô bệnh học trên 7 cơ quan. Toàn bộ mẫu được thu thập qua 5 đợt khảo sát trọng điểm vào tháng 3, 4, 7, 8 và 12 năm 2016 tại các lồng nuôi công nghiệp vịnh Vân Phong.

Quy trình phân tích ký sinh trùng thực hiện bằng phương pháp soi tươi dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại 10X và 40X theo tiêu chuẩn Margolis. Đối với vi khuẩn, mẫu bệnh phẩm gan thận được cấy phân lập trên môi trường thạch dinh dưỡng NA bổ sung 2% NaCl và môi trường chọn lọc TCBS ở nhiệt độ 28°C - 30°C trong 24 - 48 giờ, sau đó định danh sinh hóa bằng bộ kit API-20E. Thí nghiệm cảm nhiễm in vivo kiểm chứng độc lực được thiết kế trên 7 bể composite 120 lít với 35 cá khỏe mạnh (kích thước 8 - 10 cm), tiêm xoang bụng vi khuẩn Vibrio alginolyticus ở hai nồng độ $10^4$ CFU/ml và $10^6$ CFU/ml, đối chứng tiêm dung dịch NaCl 0,85% và theo dõi liên tục trong 14 ngày.

Mẫu mô học được cố định trong dung dịch đệm Formalin 10%, khử nước bằng chuỗi cồn tăng dần từ 50% đến 100%, đúc khối paraffin, cắt lát mỏng 0,4 - 0,5 µm bằng máy Microtome và nhuộm kép Hematoxylin - Eosin (H&E). Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này đảm bảo tính khách quan, cho phép đánh giá toàn diện từ hình thái, vi sinh đến cấu trúc tế bào học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã làm sáng tỏ các nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp dẫn đến tỷ lệ chết 18% - 20% ở cá chim vây vàng qua 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, ký sinh trùng sán lá đơn chủ Neobenedenia sp. là tác nhân sinh học chính gây chết cá ở giai đoạn giống (kích cỡ 2 - 4 cm). Vào đợt kiểm tra tháng 4/2016, tỷ lệ nhiễm Neobenedenia sp. đạt tuyệt đối 100% (16/16 cá) tại lồng số 1 và lồng số 3, với cường độ nhiễm dao động từ 3 đến 10 trùng/lam kính (trung bình đạt 5,44 trùng/lam). Đến tháng 8/2016, trùng miệng lệch Brooklynella sp. xuất hiện trên mang cá với tỷ lệ nhiễm từ 80% đến 100% tại các lồng khảo sát, cường độ nhiễm từ 1 đến 6 trùng/lam.

Thứ hai, phân lập được 6 loài vi khuẩn từ 50/207 mẫu gan thận (chiếm 24,15%), bao gồm Vibrio mytili (tỷ lệ nhiễm 69,56% ở đợt 1), Photobacterium damselae (14,28% ở đợt 2), Vibrio alginolyticus (13,33% ở đợt 4), Vibrio parahaemolyticus (4,45% - 13,33%), Vibrio fluvialis (8,93%) và Vibrio vulnificus (10%). Tuy nhiên, tỷ lệ nhiễm phân tán và mật độ vi khuẩn thấp phản ánh đặc tính của vi sinh vật cơ hội.

Thứ ba, thí nghiệm cảm nhiễm in vivo với chủng Vibrio alginolyticus xác nhận vi khuẩn này không phải nguyên nhân tiên phát gây chết cá. Sau 14 ngày tiêm truyền, tỷ lệ chết tích lũy ở lô nồng độ cao $10^6$ CFU/ml chỉ ở mức 46,67%, thấp hơn đáng kể so với lô nồng độ thấp $10^4$ CFU/ml (73,33%) và lô đối chứng tiêm nước muối sinh lý (60%). Cá chết rải rác không theo quy luật liều lượng và không xuất hiện bệnh tích nội tạng đặc trưng.

Thứ tư, phân tích mô bệnh học ghi nhận tổn thương chủ yếu tập trung tại mô mang và mô ruột. Có 10/31 mẫu mang bị dính phiến, teo cụt tế bào biểu mô và 1 mẫu mang chứa bào nang ký sinh trùng. Mô ruột có 4/31 mẫu bị hoại tử, bong tróc lớp nhung mao ruột và xuất hiện ổ viêm. Toàn bộ 31/31 mẫu mô gan, mắt và cơ hoàn toàn bình thường, không quan sát thấy các không bào thoái hóa thần kinh, chứng minh đàn cá không bị xâm nhiễm bởi virus VNN hay IRDO. Sự cố cá chết hàng loạt trên 200 tấn vào cuối tháng 11/2016 được xác định do hiện tượng tảo nở hoa (Ceratium sp. đạt 12.000 - 15.000 tế bào/ml, Peridinium sp. đạt 2.500 tế bào/ml) gây sụt giảm nghiêm trọng nồng độ oxy hòa tan (DO < 5 mg/L).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tương đồng rõ rệt với các công bố quốc tế của nhóm nghiên cứu Leong và các cộng sự về tác hại nghiêm trọng của sán lá da thuộc họ Capsalidae đối với cá biển nuôi lồng. Khi Neobenedenia sp. bám vào da và mắt, chúng sử dụng giác bám gây tổn thương cơ học sâu, làm cá ngứa ngáy, cọ xát thành lồng dẫn đến đục giác mạc, mù lòa, bỏ ăn và suy kiệt nhanh chóng. Việc thể hiện dữ liệu qua các bảng thống kê tần suất nhiễm ký sinh trùng và biểu đồ đường cong tỷ lệ chết tích lũy trong 14 ngày cảm nhiễm đã trực quan hóa quy luật phát sinh bệnh dịch theo mùa.

Về khía cạnh vi khuẩn học, kết luận Vibrio alginolyticus chỉ là tác nhân cơ hội hoàn toàn phù hợp với nghiên cứu của Nguyễn Thị Thùy Giang và cộng sự trên cá chim vây vàng tại Khánh Hòa. Mặc dù các loài Vibrio xuất hiện thường xuyên trong nước biển, chúng chỉ bùng phát khi hàng rào biểu mô bị phá hủy bởi ký sinh trùng hoặc khi môi trường bị ô nhiễm hữu cơ.

Đặc biệt, hình ảnh vi thể mô học nhuộm H&E phóng đại 400X và 1000X làm sáng tỏ cơ chế suy hô hấp do các sợi mang thứ cấp bị hoại tử và kết dính. Điều này giải thích tại sao khi nồng độ oxy hòa tan trong nước biển suy giảm cục bộ do hiện tượng thủy triều đỏ từ tảo Ceratium sp., cá chim vây vàng tại vịnh Vân Phong bị chết ngạt nhanh chóng dù không ghi nhận tổn thương trên gan hay hệ thần kinh trung ương.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, 4 nhóm giải pháp kỹ thuật đồng bộ được đề xuất nhằm nâng cao tỷ lệ sống cho cá nuôi:

1. Áp dụng quy trình tắm nước ngọt khử trùng định kỳ: Khi phát hiện cá giống (2 - 4 cm) nhiễm sán lá đơn chủ Neobenedenia sp., người nuôi cần tiến hành tắm cá bằng nước ngọt nguyên chất kết hợp pha kháng sinh Oxytetracycline với liều lượng 75 mg/lít trong thời gian 3 - 5 phút. Quá trình tắm phải sục khí liên tục và lặp lại liệu trình sau 5 ngày để tiêu diệt triệt để ấu trùng sán mới nở, giúp phục hồi đàn cá nhanh chóng và hạ tỷ lệ chết về dưới 5%.

2. Kiểm soát chất lượng con giống và xử lý phòng ngừa trước khi thả: Cơ sở sản xuất giống và hộ nuôi thương phẩm cần tắm nước ngọt 10 - 20 phút cho toàn bộ đàn cá giống trước khi chuyển xuống lồng nuôi trên biển. Biện pháp này loại bỏ 100% mầm bệnh ký sinh trùng ngoại hoại sinh ngay từ giai đoạn đầu vụ nuôi vào tháng 3 - 4.

3. Tối ưu hóa vị trí lồng nuôi và chế độ dinh dưỡng: Chủ trang trại cần bố trí lồng nuôi tại các khu vực có dòng chảy lưu thông tốt theo thủy triều, tránh vùng nước quẩn để duy trì nồng độ oxy hòa tan luôn trên 5 mg/L và hạn chế nguy cơ tảo nở hoa. Đồng thời, định kỳ bổ sung Vitamin C (liều lượng 2 - 3 g/kg thức ăn) và men vi sinh vào khẩu phần ăn liên tục 7 - 10 ngày trong các thời điểm giao mùa tháng 3 - 4 và tháng 7 - 8 để tăng sức đề kháng tự nhiên.

4. Tăng cường vệ sinh lồng lưới và giám sát môi trường: Định kỳ thay và vệ sinh lồng lưới 2 lần/tháng nhằm loại bỏ sinh vật bám, tăng cường trao đổi nước. Cơ quan quản lý thủy sản địa phương và Trạm quan trắc môi trường cần duy trì tần suất kiểm tra các chỉ tiêu COD, BOD5, mật độ tảo độc định kỳ 1 tuần/lần tại vịnh Vân Phong để phát đi cảnh báo sớm cho ngư dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Chủ trang trại và hộ nuôi cá biển quy mô công nghiệp: Cung cấp phác đồ nhận diện triệu chứng bệnh lý lâm sàng và quy trình điều trị sán lá đơn chủ bằng nước ngọt kết hợp Oxytetracycline chuẩn xác, giúp giảm thiểu rủi ro tỷ lệ chết 18% - 20% trong chu kỳ nuôi.
• Cán bộ kỹ thuật và khuyến ngư địa phương: Sử dụng tài liệu như cẩm nang chẩn đoán thực địa, phân biệt rõ ràng giữa bệnh do ký sinh trùng, vi khuẩn cơ hội và hiện tượng sốc môi trường do sụt giảm oxy hòa tan để hướng dẫn người dân xử lý kịp thời.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Nuôi trồng thủy sản: Tham khảo khung phương pháp luận hoàn chỉnh từ kỹ thuật soi tươi ký sinh trùng, quy trình phân lập định danh vi khuẩn bằng kit API-20E, phương pháp cảm nhiễm in vivo đến quy trình cắt lát và nhuộm mô bệnh học H&E chuẩn hóa.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách thủy sản: Nắm bắt cơ sở khoa học về tác động của hiện tượng tảo nở hoa và suy thoái môi trường nước lồng bè, từ đó xây dựng quy hoạch vùng nuôi thủy sản biển vịnh Vân Phong an toàn, bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tác nhân chính gây chết cá chim vây vàng giai đoạn cá giống tại vịnh Vân Phong là gì?
Nghiên cứu khẳng định sán lá đơn chủ Neobenedenia sp. là tác nhân sinh học chính gây chết cá giống (2 - 4 cm) với tỷ lệ nhiễm đạt 100% tại các lồng kiểm tra vào tháng 4/2016. Sán ký sinh bám trên da và mắt gây mù lòa, cụt vây đuôi và suy kiệt.

Vi khuẩn Vibrio alginolyticus có phải là nguyên nhân trực tiếp làm chết cá hàng loạt không?
Không. Thí nghiệm cảm nhiễm in vivo khẳng định Vibrio alginolyticus chỉ là vi khuẩn cơ hội. Tỷ lệ chết ở lô tiêm vi khuẩn nồng độ cao $10^6$ CFU/ml (46,67%) không có sự sai khác bệnh lý và thậm chí thấp hơn lô đối chứng tiêm nước muối sinh lý (60%).

Phác đồ điều trị hiệu quả nhất khi cá chim vây vàng bị nhiễm sán lá đơn chủ là gì?
Giải pháp tối ưu là tắm cá bằng nước ngọt kết hợp Oxytetracycline nồng độ 75 mg/lít trong thời gian 3 - 5 phút dưới điều kiện sục khí mạnh liên tục. Cần lặp lại quy trình tắm sau 5 ngày để cắt đứt hoàn toàn vòng đời của ấu trùng sán mới nở.

Hiện tượng cá nuôi và cá tự nhiên chết hàng loạt cuối tháng 11/2016 do nguyên nhân nào?
Hiện tượng cá chết hơn 200 tấn vào cuối tháng 11/2016 bắt nguồn từ yếu tố môi trường phi sinh học. Sự bùng phát của tảo độc Ceratium sp. (12.000 - 15.000 tế bào/ml) gây hiện tượng thủy triều đỏ, làm tiêu hao và sụt giảm nghiêm trọng nồng độ oxy hòa tan tầng mặt.

Có phát hiện virus gây bệnh nguy hiểm VNN hay IRDO trên đàn cá bị bệnh không?
Không. Kết quả phân tích mô bệnh học trên 217 mẫu tiêu bản của 7 cơ quan (đặc biệt là 31 mẫu mô não, 31 mẫu mô mắt và 31 mẫu mô gan) hoàn toàn không phát hiện không bào hay biến đổi cấu trúc tế bào đặc trưng của virus VNN và IRDO.

Kết luận

• Luận văn đã xác định chính xác sán lá đơn chủ Neobenedenia sp. (tỷ lệ nhiễm 100% đợt tháng 4) và trùng miệng lệch Brooklynella sp. (tỷ lệ nhiễm 50% - 100% đợt tháng 8) là các tác nhân ký sinh trùng nguy hiểm gây hao hụt 18% - 20% đàn cá nuôi.
• Chứng minh 6 loài vi khuẩn phân lập thuộc giống Vibrio và Photobacterium chỉ đóng vai trò tác nhân cơ hội, trong đó kiểm chứng in vivo xác nhận Vibrio alginolyticus không phải nguyên nhân gây dịch bệnh tiên phát.
• Phân tích mô bệnh học 217 mẫu tiêu bản loại trừ hoàn toàn sự hiện diện của virus hoại tử thần kinh VNN và virus gây bệnh cá ngủ IRDO, đồng thời chỉ ra tổn thương cơ học nghiêm trọng tập trung ở mang và ruột cá.
• Làm rõ nguyên nhân môi trường do tảo nở hoa (Ceratium sp. và Peridinium sp.) gây thiếu hụt oxy hòa tan cục bộ (< 5 mg/L), làm bùng phát các đợt chết hàng loạt vào cuối năm 2016.
• Hoàn thiện và thử nghiệm thành công phác đồ tắm nước ngọt kết hợp Oxytetracycline 75 mg/lít trong 3 - 5 phút (nhắc lại sau 5 ngày), giúp cá hồi phục hoàn toàn và mở ra hướng đi bền vững cho nghề nuôi cá chim vây vàng công nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam được xem là quốc gia có tiềm năng phát triển nghành nghề nuôi cá biển bởi có đường bờ biển kéo dài từ Bắc xuống Nam hơn 3.260 km, với nhiều eo vịnh. Cá Chim vây vàng (Trachinotus blochii) là loài cá biển có giá trị kinh tế cao, được nhập vào Việt Nam vào những năm 2000. Đây là loài nuôi quan trọng tại vùng biển miền nam Trung Quốc và một số quốc gia trên thế giới, đang được tiêu thụ mạnh ở Nhật Bản, Đài Loan, Hồng Kông, Trung Quốc, Mỹ, Singapore…. Ở Việt Nam cá Chim vây vàng đã được phát triển nuôi ở các tỉnh ven biển như Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Khánh Hòa.đem lại hiệu quả và năng suất cao cho người nuôi (Tổng cục thủy sản, 2015).

Cá Chim vây vàng là loài cá tương đối dễ nuôi, kháng bệnh tốt và đang trở thành đối tượng cá nuôi lợ, biển của Việt Nam. Giá cá Chim vây vàng trên thị trường hiện nay cao. Cùng với việc hoàn thiện quy trình nuôi và sản xuất giống, đối tượng cá này đang được chú trọng phát triển trở thành đối tượng nuôi sản xuất hàng hóa quy mô lớn (Tổng cục thủy sản, 2015). Tuy nhiên, gần đây tại các khu vực nuôi cá Chim vây vàng ở Việt Nam đã xảy ra hiện tượng cá nuôi chết mà không rõ nguyên nhân.

Hiện tượng cá chết xuất hiện ở hầu hết các lồng nuôi của các hộ dân tại vịnh Vân Phong, Khánh Hòa. Cá nuôi mới thả thường bị chết nhiều ở giai đoạn cá nhỏ đến cỡ cá 200 g/con, tỷ lệ chết thường chiếm 18-20%, trong tổng cả giai đoạn nuôi đến khi thu hoạch, thường chết 25-28%. Chính vì vậy để giảm thiểu dịch bệnh bùng phát, tránh lan rộng và đề ra một số giải pháp kịp thời tăng năng suất cho người nuôi, chúng tôi thực hiện đề tài “Xác định tác nhân gây chết cá Chim vây vàng (Trachinotus blochii) nuôi công nghiệp tại vịnh Vân Phong tỉnh Khánh Hòa”. Đề tài này là một phần trong nhiệm vụ “Giám sát chủ động môi trường và bệnh cá, nhằm đưa ra các giải pháp tăng tỷ lệ sống cho cá nuôi quy mô công nghiệp thuộc Trang trại nuôi cá lồng biển tại vịnh Vân Phong, Khánh Hòa” của Viện nghiên cứu nuôi trồng thủy sản 1.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU  Bước đầu xác định được tác nhân gây chết cá Chim vây vàng nuôi công nghiệp tại vịnh Vân Phong tỉnh Khánh Hòa trong vụ nuôi 2016 1  Đề xuất được một số giải pháp nâng cao tỷ lệ sống của cá nuôi 1. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Một số tác nhân có khả năng gây chết cá Chim vây vàng (Trachinotus blochii) trong quá trình nuôi công nghiệp tại vịnh Vân Phong tỉnh Khánh Hòa. Trang trại nuôi cá lồng biển tại Vịnh Vân Phong Khánh Hòa. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN Hiện nay cá Chim vây vàng nuôi lồng trên biển bắt đầu tăng nhanh, tuy nhiên hiện tượng cá chết rải rác và hàng loạt là rào cản lớn cho việc phát triển và mở rộng nghề nuôi cá Chim vây vàng tại Việt Nam.

Đề tài này sẽ là một trong những nghiên cứu đầu tiên về việc xác định các nguyên nhân cá Chim vây vàng chết ở quy mô công nghiệp. Đề tài sẽ chỉ ra đâu là các yếu tố quan trọng như yếu tố môi trường, tác nhân gây bệnh chính gây thiện hại lớn nhất trong suốt quá trình nuôi. Khi xác định được các vấn đề chính sẽ giúp đưa ra các đề xuất, giải pháp ngăn chặn và kiểm soát hiện tượng cá chết. Việc xác định được các nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng cá chết có ý nghĩa về mặt khoa học cũng như thực tiễn, nó sẽ giúp thúc đẩy mở rộng quy mô nuôi cá biển.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CÁ CHIM VÂY VÀNG 2. Vị trí phân loại Cá Chim vây vàng có vị trí trong hệ thống phân loại cá thế giới như sau: Hình 2. Cá Chim vây vàng (Trachinotus blochii) Nguồn: http://www.au/fisheries/species-identification/inshore-estuarine- species/trevally-queenfish-kingfish/snub-nosed-dart Giới: Động vật Ngành: Vertebrata Lớp: Osteichthys Bộ: Perciformes Họ: Carangidae Giống: Trachinotus Loài: Trachinotus blochii (Lacepède, 1801) Tên tiếng việt: cá Chim vây vàng, cá sòng mũi hếch.

Tên tiếng anh: snub-nose pompanos (Nguồn: trang web của FishBase) 2. Đặc điểm hình thái Cơ thể cá Chim vây vàng hơi tròn, cao, dẹp chính giữa, lưng hình vòng cung. Đầu nhỏ, chiều cao đầu lớn hơn chiều dài, môi tù về phía trước, trên đường 3 bên vảy sắp xếp khoảng 135-136 cái, chiều dài so với chiều cao 1,6-1,7 lần, so với chiều cao đầu 3,5-4 lần. Đầu và thân có màu trắng bạc, đỉnh đầu có màu xanh xám.

Ở những cá thể trưởng thành thỉnh thoảng có màu vàng cam đặc biệt trên cơ thể nhất là vùng miệng và nửa sau của thân. Phần đầu không có vảy, cơ thể có nhiều vảy nhỏ dính vào dưới da. Miệng nhỏ xiên, xương hàm trên lồi. Phía trước đường bên có hình cung khá lớn, trên đường bên vảy không có gờ.

Vây ngực tương đối ngắn, rộng, màu tối đen. Đuôi xẻ thùy, vây đuôi hình lưỡi liềm. Lưng màu xanh xám, bụng trắng bạc, mình không có vân đen, vây lưng màu ánh bạc, rìa vây màu tro đen, vây hậu môn ánh bạc vàng, vây đuôi màu vàng tro (Chen, 1992; Juniyanto et al. Phân bố tự nhiên của cá Chim vây vàng Trên thế giới cá chim vây vàng phân bố chủ yếu ở cuối Ấn Độ dương: Biển Đỏ, phía đông Châu Phi; phía tây Thái Bình Dương từ phía Nam của Nhật Bản đến Bắc Úc, trải theo hướng đông đến Samoa, Tonga, Marina và biển Marshall.

(Carpenter et al. Phân bố tự nhiên của cá Chim vây vàng trên thế giới (Những khu vực màu đỏ và vàng) Nguồn: http://www. Đặc điểm sinh học của cá Chim vây vàng 2. Tập tính sống Cá Chim vây vàng là loài cá nước ấm sống tầng giữa và tầng trên.

Cá sinh trưởng tốt nhất trong khoảng nhiệt độ từ 22-280C với độ măn từ 3-33‰, dưới 20‰ cá sinh trưởng nhanh, trong điều kiện độ mặn cao tốc độ sinh trưởng của cá 4 chậm. Khả năng chịu đựng nhiệt độ của cá tương đối kém, ban đêm chúng không ngừng bơi nhanh, hàng năm từ tháng 12 đến đầu tháng 3 năm sau là thời kì qua đông của cá, chúng thường không ăn thức ăn, dưới 160C cá ngừng bắt mồi và chết khi nhiệt độ dưới 140C trong vòng 2 ngày. Oxy hòa tan thấp nhất 2,5mg/lít. Cá có sức đề kháng bệnh tương đối cáo và dễ dàng vận chuyển (Nguyễn Mạnh Hà, 2010).

Đặc điểm dinh dưỡng Cá Chim vây vàng là loài cá ăn thịt, cá hương có răng nhỏ, cá trưởng thành răng thoái hóa. Cuống mang ngắn thưa. Đặc điểm này khiến cá có thể dùng đầu tìm thức ăn trong cát. Giai đoạn cá bột thức ăn chủ yến là động vật phù du và các động vật đáy kích thước nhỏ.

Cá con ăn các loài hai mảnh vỏ. Cá trưởng thành ăn tôm cá nhỏ…Trong điều kiện nuôi cá dài 2cm thức ăn là cá tạp xay nhỏ, tôm tép xay nhỏ (Vương Xuân Lâm và cs. Đặc điểm sinh trưởng Cá Chim vây vàng có kích thước tương đối lớn, nhìn chung chiều dài có thể đạt 45 - 60cm. Cá sinh trưởng nhanh, trong điều kiện nuôi bình thường một năm có thể đạt cỡ cá thương phẩm từ 0,5 – 0,7kg.

Từ năm thứ hai trở đi mỗi năm trọng lượng tuyệt đối tăng là 1 kg (Vương Xuân Lâm và cs. Đặc điểm sinh sản Mùa sinh sản của cá Chim vây vàng từ tháng 4 đến tháng 5 và duy trì cho đến tháng 8-9. Sức sinh sản của cá thể 40-60 vạn trứng. Trong tự nhiên cá hương 1,2 -2cm bắt đầu bơi vào vùng biển cạn, cá lớn 13 – 15cm bắt đầu di cư từ vùng biển cạn ra vùng biển sâu.

Tuổi thành thục của cá Chim vây vàng qua nghiên cứu chỉ rõ: cá 1 - 2 tuổi trong buồng trứng noãn nguyên bào lần đầu tiên tiền kỳ phân liệt thành thục, cá 3 - 4 tuổi mới bắt đầu đi vào thời kỳ tiền sinh trưởng sau đó đến lịch trình phát dục bao gồm phát sinh noãn hoàn phôi bào đi chuyển và thành thục, tế bào noãn mẹ thành thục. Hiện nay, ngoài tự nhiên cá thành thục ở 7 – 8 tuổi nếu muốn cho cá thành thục sớm cần phải tiêm kích dục tố, nuôi vỗ cá bố mẹ một cách khoa học. Trong thực tiễn sản xuất chứng minh: cá Chim vây vàng 4 tuổi tuyến sinh dục đạt độ thành thục, qua đó kích thích cá có thể phóng trứng thụ tinh và ấp nở thành cá bột bình thường (Nguyễn Hữu Phụng và Đỗ Thị Như Nhung, 1995). TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU BỆNH VÀ TÁC NHÂN GÂY BỆNH TRONG NUÔI CÁ BIỂN 2.

Tình hình nghiên cứu bệnh cá biển trên thế giới Trong những năm gần đây nuôi thủy sản mặn, lợ tăng mạnh và được xem như một ngành công nghiệp thu lợi nhuận cao. Nghề nuôi cá biển càng phát triển dẫn đến mật độ nuôi và cách hình thức nuôi ngày càng nhiều dẫn đến rủi ro về dịch bệnh gây ra ngày càng cao. Dịch bệnh đã làm thiệt hại rất lớn cho ngành nuôi biển thế giới. Năm 1993, Singapore chỉ với 2 trại cá biển thâm canh bị bệnh dịch đã làm mất đi 360,500 đô la Singapore (Chua et al.

Philippine có 75% tổng trang trại nuôi cá biển bị dịch bệnh làm ảnh hưởng đáng kể đến thu nhập của người nuôi (Somga et al. Ở Thái Lan, có đến 80% người nuôi cá Mú cà cá Chẽm báo cáo là dịch bệnh đã gây chết 30-50% (Kanchanakhan S, 1996). Từ năm 2001-2003, ở Columbia dịch bệnh bùng nổ ở 36 trại nuôi, hơn 12 triệu cá Hồi đại tây dương chết, tỷ lệ chết tích lũy 58%, gây thiệt hại hơn 10 triệu đô la Mỹ (Saksida, 2006). Vi khuẩn, ký sinh trùng và vi rút là những tác nhân có thể gây chết hàng loạt ở cá biển nuôi thương phẩm.

Bệnh vi khuẩn trên cá biển Nhiều nghiên cứu cho thấy Vibriosis là một trong những bệnh vi khuẩn nghiêm trọng nhất đối với các loài cá biển nuôi (Egidius, 1987; Hjeltnes and Roberts, 1993; Ishimaru et al., 1996; Austin and Austin, 1999; Alcaide, 2003). Bệnh Vibriosis đã phát tán thành dịch bệnh trên cá Giò giống tại Đài Loan năm 2000 với các dấu hiệu bệnh lý như thân và đầu cá bị xuất huyết, trên thân có nhiều các vết loét, một số cá bị cụt vây. Kết quả phân lập vi khuẩn cho thấy tác nhân chính gây bệnh là V. alginolyticus ngoài ra còn có sự có mặt của V.

parahaemolyticus (Rajan et al. Ở Singapore, vi khuẩn gây bệnh trên cá Mú là Vibrio được phân lập ra 2 loài là V. alginolyticus cũng là nguyên nhân gây ra hiện tượng nhiễm trùng, xuất huyết cho cá Song giai đoạn hương và cá Song nuôi thương phẩm (Kanchanakhan, 1996).