Cac nhan to tac dong den van dung ky thuat ke toan quan tri chien luoc va thanh qua hoat dong tai cac doanh nghiep viet nam 5405

Bài viết phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược và hiệu quả hoạt động tại doanh nghiệp Việt Nam.

• Tác giả: Trần Thị Phương Lan
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Xuân Thạch
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Kỹ Thuật Kế Toán Quản Trị Chiến Lược Đến Hiệu Quả Hoạt Động Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Sự cấp thiết của nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Một số đóng góp mới của luận án
• 1.5.1. Về mặt lý thuyết
• 1.5.2. Về mặt thực tiễn

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Kế Toán Quản Trị Chiến Lược

Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra cơ hội và thách thức cho các doanh nghiệp Việt Nam. Để tồn tại và phát triển, doanh nghiệp cần công cụ quản trị hiện đại và chiến lược kinh doanh phù hợp. Kế toán quản trị chiến lược (KTQTCL) cung cấp thông tin cho việc xây dựng, thực hiện, đánh giá và ra quyết định chiến lược, tạo lợi thế cạnh tranh về chất lượng, thời gian, hiệu suất, chi phí, giá trị gia tăng và sự thỏa mãn của khách hàng. KTQTCL là công cụ hữu hiệu để thực hiện quản trị chiến lược. Nó cung cấp thông tin tài chính, phi tài chính, dài hạn, hướng ra bên ngoài, giúp kiểm soát chi phí, duy trì lợi thế cạnh tranh và nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Nhiều nghiên cứu đã xem xét các nhân tố tác động đến vận dụng KTQTCL và thành quả hoạt động. Tuy nhiên, kết quả còn nhiều ý kiến trái chiều.

1.1. Vai trò của KTQTCL trong môi trường kinh doanh hiện đại

Kế toán quản trị chiến lược đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp thông tin cho các nhà quản lý để đưa ra các quyết định chiến lược. Nó giúp doanh nghiệp xác định và duy trì lợi thế cạnh tranh trong môi trường kinh doanh đầy biến động. Các kỹ thuật của KTQTCL giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và đáp ứng nhu cầu của khách hàng một cách tốt nhất. Roslender (1995) đã nhấn mạnh vai trò của KTQTCL như một công cụ hữu hiệu để thực hiện quá trình quản trị chiến lược trong các doanh nghiệp.

1.2. Sự cần thiết của nghiên cứu về KTQTCL tại Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức cạnh tranh. Việc nghiên cứu về KTQTCL là cần thiết để giúp các doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đạt được hiệu quả hoạt động tốt hơn. Các nghiên cứu trước đây còn nhiều hạn chế, cần có thêm những nghiên cứu sâu rộng hơn để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTCL tại Việt Nam.

II. Thách Thức Vấn Đề Về Ứng Dụng Kế Toán Quản Trị

Tại Việt Nam, các doanh nghiệp đối mặt với áp lực cạnh tranh từ môi trường kinh doanh trong và ngoài nước. Hạn chế về vốn, nguồn lực lao động, kỹ thuật công nghệ sản xuất tiên tiến gây khó khăn. Nhiều doanh nghiệp đã thay đổi cách quản lý và vận dụng KTQT, bao gồm các kỹ thuật của KTQTCL, để giảm áp lực cạnh tranh và gia tăng lợi thế. Nghiên cứu trước cho thấy vận dụng KTQTCL tác động tích cực đến giảm chi phí và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Tuy nhiên, KTQTCL còn khá mới và chưa được áp dụng phổ biến. Cần có nghiên cứu về KTQTCL, các nhân tố tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam.

2.1. Hạn chế trong việc áp dụng KTQTCL tại các doanh nghiệp Việt Nam

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc áp dụng KTQTCL tại các doanh nghiệp Việt Nam còn gặp nhiều hạn chế. Các doanh nghiệp thường thiếu kiến thức và kinh nghiệm về các kỹ thuật của KTQTCL. Bên cạnh đó, các yếu tố như nguồn lực hạn chế, cơ sở hạ tầng công nghệ chưa phát triển và sự thiếu hỗ trợ từ chính phủ cũng là những rào cản đáng kể.

2.2. Sự cần thiết của nghiên cứu để thúc đẩy ứng dụng KTQTCL

Để nâng cao hiểu biết về các kỹ thuật của KTQTCL và giúp đẩy nhanh tiến trình vận dụng chúng, rất cần có những nghiên cứu về KTQTCL, về các nhân tố tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và hiệu quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà quản lý doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách để thúc đẩy việc áp dụng KTQTCL một cách hiệu quả.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Kế Toán Quản Trị Chiến Lược

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (định tính kết hợp định lượng). Nghiên cứu định tính sử dụng phỏng vấn sâu chuyên gia để nhận diện các nhân tố tác động bên ngoài, bên trong doanh nghiệp đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và hiệu quả hoạt động. Đồng thời, xác định lại và điều chỉnh thang đo cho phù hợp với môi trường Việt Nam. Kết quả nghiên cứu định tính đưa ra mô hình nghiên cứu dự kiến để thực hiện nghiên cứu định lượng. Nghiên cứu định lượng thực hiện qua hai bước: sơ bộ và chính thức. Mô hình bình phương tối thiểu riêng phần (PLS_SEM) được sử dụng để kiểm định thang đo, mô hình lý thuyết và các giả thuyết.

3.1. Phương pháp định tính Phỏng vấn sâu chuyên gia

Phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia được sử dụng để thu thập thông tin chi tiết về các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTCL và hiệu quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam. Các chuyên gia được phỏng vấn là những người có kinh nghiệm trong lĩnh vực kế toán, quản trị và tư vấn doanh nghiệp. Thông tin thu thập được từ các cuộc phỏng vấn này sẽ giúp xác định các biến số quan trọng và xây dựng mô hình nghiên cứu.

3.2. Phương pháp định lượng Mô hình PLS SEM

Mô hình bình phương tối thiểu riêng phần (PLS-SEM) là một phương pháp thống kê mạnh mẽ được sử dụng để kiểm định các mối quan hệ giữa các biến số trong mô hình nghiên cứu. PLS-SEM phù hợp với các nghiên cứu khám phá và dự báo, đặc biệt là trong các lĩnh vực như quản trị kinh doanh và kế toán. Trong nghiên cứu này, PLS-SEM được sử dụng để kiểm định các giả thuyết về tác động của các yếu tố bên trong và bên ngoài doanh nghiệp đến việc áp dụng KTQTCL và hiệu quả hoạt động.

IV. Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Hoạt Động Doanh Nghiệp

Kết quả nghiên cứu xác định 07 nhân tố, gồm 2 nhân tố bên ngoài (mức độ cạnh tranh của môi trường; mức độ không ổn định của môi trường), và 05 nhân tố bên trong (cấu trúc sở hữu; chiến lược kinh doanh; định hướng thị trường; cơ cấu tổ chức; CNTT) có tác động trực tiếp, thuận chiều đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL, đến hiệu quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam. Vận dụng kỹ thuật KTQTCL có tác động cùng chiều đến thành quả hoạt động. Các nhân tố bên ngoài, nhân tố bên trong doanh nghiệp tác động thông qua trung gian vận dụng kỹ thuật KTQTCL làm tăng thành quả hoạt động.

4.1. Nhân tố bên ngoài Mức độ cạnh tranh và bất ổn của môi trường

Mức độ cạnh tranh và bất ổn của môi trường kinh doanh có ảnh hưởng đáng kể đến việc áp dụng KTQTCL và hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp Việt Nam. Trong môi trường cạnh tranh cao, các doanh nghiệp cần phải sử dụng KTQTCL để kiểm soát chi phí, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, và đáp ứng nhu cầu của khách hàng một cách tốt nhất. Tương tự, trong môi trường bất ổn, KTQTCL giúp doanh nghiệp dự báo và ứng phó với các thay đổi, giảm thiểu rủi ro và tận dụng cơ hội.

4.2. Nhân tố bên trong Cấu trúc sở hữu chiến lược định hướng thị trường

Các yếu tố bên trong doanh nghiệp như cấu trúc sở hữu, chiến lược kinh doanh, định hướng thị trường, cơ cấu tổ chức và công nghệ thông tin cũng đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định việc áp dụng KTQTCL và hiệu quả hoạt động. Cấu trúc sở hữu có thể ảnh hưởng đến mức độ kiểm soát và quản lý của doanh nghiệp. Chiến lược kinh doanh xác định mục tiêu và phương hướng phát triển của doanh nghiệp. Định hướng thị trường giúp doanh nghiệp hiểu rõ nhu cầu của khách hàng và điều chỉnh hoạt động kinh doanh cho phù hợp.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kế Toán Quản Trị Chiến Lược Tại VN

Luận án cung cấp nền tảng lý thuyết về KTQTCL, kết quả thực nghiệm về sự tác động của các nhân tố bên ngoài, nhân tố bên trong doanh nghiệp đến vận dụng KTQTCL, đến hiệu quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam. Gợi ý các chính sách quản trị nhằm thúc đẩy việc vận dụng KTQTCL để tăng thành quả hoạt động bền vững tại các doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Nghiên cứu này tập trung vào các nhân tố bên trong và bên ngoài doanh nghiệp ảnh hưởng đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và đến thành quả hoạt động (bao gồm thành quả hoạt động tài chính và thành quả hoạt động phi tài chính) tại các doanh nghiệp Việt Nam.

5.1. Hàm ý quản trị cho các doanh nghiệp Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cung cấp những hàm ý quản trị quan trọng cho các doanh nghiệp Việt Nam. Các nhà quản lý cần nhận thức rõ vai trò của KTQTCL trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động và lợi thế cạnh tranh. Họ cần đầu tư vào việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực có kiến thức và kỹ năng về KTQTCL. Đồng thời, họ cần xây dựng một môi trường làm việc khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới, tạo điều kiện cho việc áp dụng KTQTCL một cách hiệu quả.

5.2. Đề xuất chính sách để thúc đẩy ứng dụng KTQTCL

Để thúc đẩy việc áp dụng KTQTCL tại các doanh nghiệp Việt Nam, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức liên quan. Chính phủ có thể ban hành các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào KTQTCL, cung cấp các chương trình đào tạo và tư vấn miễn phí hoặc trợ giá, và tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc áp dụng các kỹ thuật quản lý hiện đại. Các tổ chức nghề nghiệp và hiệp hội doanh nghiệp cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc phổ biến kiến thức về KTQTCL và hỗ trợ các doanh nghiệp trong quá trình áp dụng.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Về Kế Toán Quản Trị Tương Lai

Luận án bổ sung vào dòng nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và đến hiệu quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu tập trung vào các nhân tố bên trong và bên ngoài doanh nghiệp ảnh hưởng đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và đến thành quả hoạt động (bao gồm thành quả hoạt động tài chính và thành quả hoạt động phi tài chính) tại các doanh nghiệp Việt Nam. Luận án bổ sung thêm mô hình nghiên cứu với các nhân tố bên ngoài, các nhân tố bên trong doanh nghiệp tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam một cách trực tiếp và gián tiếp.

6.1. Đóng góp về mặt lý thuyết và thực tiễn

Luận án đóng góp vào lý thuyết bằng cách xác định và kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTCL và hiệu quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam. Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp những gợi ý quản trị và chính sách hữu ích cho các nhà quản lý doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách để thúc đẩy việc áp dụng KTQTCL một cách hiệu quả.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về KTQTCL

Nghiên cứu này có thể được mở rộng trong tương lai bằng cách xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTCL và hiệu quả hoạt động, chẳng hạn như văn hóa doanh nghiệp, năng lực hấp thụ và sự hỗ trợ từ các đối tác kinh doanh. Ngoài ra, có thể thực hiện các nghiên cứu so sánh giữa các ngành công nghiệp khác nhau hoặc giữa các quốc gia khác nhau để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTCL trong các bối cảnh khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng đã đặt các doanh nghiệp Việt Nam trước những áp lực cạnh tranh khốc liệt từ cả thị trường nội địa lẫn quốc tế. Trong bối cảnh các nguồn lực truyền thống như vốn, lao động giá rẻ và công nghệ sản xuất dần mất đi lợi thế tuyệt đối, việc đổi mới hệ thống thông tin quản trị trở thành yêu cầu sống còn. Kế toán quản trị chiến lược (Strategic Management Accounting - SMA) ra đời như một bước tiến hóa tất yếu từ kế toán quản trị truyền thống, chuyển dịch trọng tâm từ việc ghi nhận dữ liệu lịch sử nội bộ sang cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính dài hạn, hướng ra môi trường bên ngoài nhằm phục vụ việc thiết lập, thực thi và đánh giá các quyết định chiến lược (Roslender, 1995; Cadez & Guilding, 2008).

Luận án tiến sĩ kinh tế của Nghiên cứu sinh Trần Thị Phương Lan (người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. Hà Xuân Thạch và PGS. TS. Đoàn Ngọc Phi Anh, Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, 2023) với đề tài "Các nhân tố tác động đến vận dụng kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược và thành quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam" đã giải quyết một khoảng trống nghiên cứu trọng yếu (research gap). Trong y văn quốc tế và thực nghiệm tại Việt Nam, các kết luận về số lượng nhân tố thúc đẩy SMA, thang đo lường và mức độ tác động vẫn tồn tại nhiều điểm mâu thuẫn, thiếu nhất quán (Cinquini & Tenucci, 2010; McManus, 2013; Quon, 2020). Đặc biệt, tại Việt Nam, các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận mô hình hai cấp gián tiếp trên phạm vi hẹp thuộc ngành sản xuất (Đoàn Ngọc Phi Anh, 2012; Bùi Thị Trúc Quy, 2020; Lê Thị Mỹ Nương, 2020). Luận án của NCS. Trần Thị Phương Lan là công trình tiên phong thiết lập mô hình tích hợp đa chiều, đánh giá đồng thời tác động trực tiếp và gián tiếp của các nhân tố môi trường bên ngoài và cấu trúc bên trong đến mức độ vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động đa diện (tài chính và phi tài chính) trên quy mô đa ngành.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được định hình cụ thể:

• Câu hỏi 1 (RQ1): Các nhân tố bên ngoài và bên trong nào tác động trực tiếp đến việc vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam?
• Câu hỏi 2 (RQ2): Mức độ tác động trực tiếp của từng nhân tố bên ngoài và bên trong đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động diễn ra như thế nào?
• Câu hỏi 3 (RQ3): Mức độ tác động trực tiếp của việc vận dụng kỹ thuật KTQTCL đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp đạt được ở mức nào?
• Câu hỏi 4 (RQ4): Mức độ tác động gián tiếp của các nhân tố bên ngoài và bên trong đến thành quả hoạt động thông qua biến trung gian vận dụng kỹ thuật KTQTCL được thể hiện ra sao?

Tương ứng với các câu hỏi là hệ thống giả thuyết nghiên cứu ($H_1$ đến $H_4$) kiểm định các mối liên hệ cấu trúc. Nền tảng lý thuyết cốt lõi của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của Lý thuyết bất định (Contingency Theory - Gordon & Narayanan, 1984), Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV - Barney, 1991), Lý thuyết thể chế (Institutional Theory - DiMaggio & Powell, 1983) và Lý thuyết đại diện (Agency Theory). Đóng góp mang tính đột phá của nghiên cứu được định lượng hóa thông qua việc xác lập mô hình 07 nhân tố giải thích (02 nhân tố bên ngoài và 05 nhân tố bên trong), đo lường trên mẫu khảo sát thực nghiệm $N = 262$ doanh nghiệp phi tài chính quy mô vừa và lớn tại Việt Nam trong khung thời gian từ tháng 09/2020 đến tháng 07/2021.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu y văn quốc tế cho thấy các học giả tiếp cận KTQTCL chủ yếu qua lăng kính của Lý thuyết bất định, giả định rằng không có một hệ thống kế toán nào phù hợp cho mọi tổ chức mà hiệu quả phụ thuộc vào sự tương thích giữa bối cảnh và cấu trúc quản trị. Hai dòng nghiên cứu chính thống chi phối lĩnh vực này bao gồm:

Dòng nghiên cứu nhân tố ngoại cảnh (External Contextual Factors): Khía cạnh được xem xét nhiều nhất là mức độ cạnh tranh thị trường và cảm nhận về tính không chắc chắn của môi trường (Perceived Environmental Uncertainty - PEU). Mia & Clarke (1999) và Guilding & McManus (2002) chứng minh cạnh tranh gay gắt thúc đẩy doanh nghiệp sử dụng thông tin kế toán khách hàng và đối thủ cạnh tranh. Cescon và cộng sự (2019) tại Ý ($N = 55$) chỉ ra rằng áp lực từ sản phẩm thay thế và quyền lực khách hàng thúc đẩy áp dụng Thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard - BSC), Chi phí mục tiêu (Target Costing - TC) và Chi phí vòng đời (Life-Cycle Costing - LCC). Về PEU, Pavlatos (2015) tại 106 khách sạn Hy Lạp khẳng định PEU tác động thuận chiều mạnh mẽ đến việc áp dụng 11 kỹ thuật KTQTCL. Tuy nhiên, tồn tại luồng quan điểm đối lập sâu sắc: McManus (2013) tại Úc ($N = 165$), Hoque (2004) tại New Zealand ($N = 52$), Ojra (2014) tại Palestine ($N = 175$) và Quon (2020) tại Canada ($N = 101$) lại đưa ra bằng chứng thực nghiệm phủ định, cho thấy PEU và cường độ cạnh tranh không có tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê đến mức độ vận dụng KTQTCL tổng thể.

Dòng nghiên cứu nhân tố nội tại (Internal Organizational Factors): Chiến lược kinh doanh (CLKD), cơ cấu tổ chức, định hướng thị trường và công nghệ thông tin (CNTT) là tâm điểm. Guilding (1999) tại New Zealand ($N = 112$) chỉ ra các doanh nghiệp theo chiến lược "Người tiên phong" (Prospectors) hoặc "Xây dựng" (Build) áp dụng kỹ thuật KTQTCL nhiều hơn chiến lược "Người bảo vệ/Thu hoạch" (Defenders/Harvest). Ngược lại, Cinquini & Tenucci (2007, 2010) tại Ý ($N = 92$) chỉ tìm thấy mối liên hệ ở chiến lược chi phí và dẫn đầu chất lượng, trong khi mô hình Prospectors/Defenders không thể hiện sự khác biệt rõ rệt. Về cơ cấu tổ chức, Abernethy & Bouwens (2005) cùng Pavlatos (2015) khẳng định phân cấp quản lý (Decentralization) kích hoạt nhu cầu thông tin KTQTCL, nhưng Quon (2020) và Ojra (2014) lại kết luận sự phân cấp và chính thức hóa (Formalization) không có tác động đáng kể. Về định hướng thị trường, Narver & Slater (1990) và Turner và cộng sự (2017) tại Mỹ ($N = 95$) ủng hộ mối quan hệ thuận chiều với kế toán khách hàng, trong khi Cadez & Guilding (2008) tại Slovenia ($N = 193$) lại bác bỏ giả thuyết này.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Đoàn Ngọc Phi Anh (2012), Trinh (2019), Lê Thị Mỹ Nương (2020), Bùi Thị Trúc Quy (2020) và Nguyen La Soa và cộng sự (2022) đã có những đóng góp bước đầu nhưng bộc lộ nhiều hạn chế: chỉ kiểm định đơn lẻ một vài nhân tố (vốn trí tuệ, phân cấp quản lý), tách rời tác động trực tiếp và gián tiếp, và chủ yếu giới hạn trong các doanh nghiệp sản xuất (DNSX).

Luận án này định vị chính xác khoảng trống y văn thông qua việc:

1. Đối chiếu và dung hòa các tranh luận quốc tế giữa các nghiên cứu tại các nền kinh tế phát triển (Úc, Ý, Canada, Hy Lạp) và nền kinh tế đang phát triển (Palestine, Slovenia);
2. Xây dựng mô hình tích hợp toàn diện đánh giá đồng thời tác động trực tiếp và tác động trung gian của 07 nhân tố bên trong và bên ngoài lên thành quả hoạt động doanh nghiệp tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết bất định (Contingency Theory) thông qua việc làm sáng tỏ cơ chế tương tác phức hợp giữa các biến ngữ cảnh bên ngoài (môi trường cạnh tranh, PEU) và biến nguồn lực/cấu trúc bên trong (cấu trúc sở hữu, CLKD, định hướng thị trường, cơ cấu tổ chức, CNTT) đối với việc lựa chọn và thực thi các kỹ thuật KTQTCL. Công trình chứng minh rằng các kỹ thuật quản trị chiến lược không hoạt động trong trạng thái cô lập mà đóng vai trò là "cơ chế khớp nối chiến lược" (strategic fit), biến đổi áp lực môi trường và năng lực nội tại thành kết quả kinh doanh vượt trội.

Đặc biệt, luận án đã mở rộng khung lý thuyết quản trị khi bổ sung nhân tố "Cấu trúc sở hữu" (Ownership Structure) - một biến số có ý nghĩa sống còn trong bối cảnh các nền kinh tế đang chuyển đổi có sự đan xen giữa sở hữu nhà nước, sở hữu tư nhân và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Kết quả cung cấp bằng chứng thực nghiệm xác nhận cấu trúc sở hữu tác động trực tiếp và thúc đẩy việc chuẩn hóa các công cụ kế toán chiến lược, đóng góp một cấu trúc khái niệm mới vào kho tàng nghiên cứu kế toán hành vi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của 04 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết bất định (giải thích tính thích ứng môi trường), Lý thuyết dựa trên nguồn lực (giải thích vai trò của CNTT, định hướng thị trường và năng lực tổ chức), Lý thuyết đại diện (giải thích phân cấp quản lý và cấu trúc sở hữu) và Lý thuyết thể chế (giải thích áp lực chuẩn hóa và áp dụng công nghệ mới).

Mô hình cấu trúc đề xuất bao gồm 07 nhân tố tiền đề chia thành hai nhóm:

• Nhóm nhân tố bên ngoài: (1) Mức độ cạnh tranh của môi trường; (2) Cảm nhận về tính không chắc chắn của môi trường (PEU).
• Nhóm nhân tố bên trong: (3) Cấu trúc sở hữu; (4) Chiến lược kinh doanh (CLKD); (5) Định hướng thị trường; (6) Cơ cấu tổ chức (phân cấp quản lý); (7) Công nghệ thông tin (CNTT).

Các biến số này tác động trực tiếp đến biến can thiệp: Mức độ vận dụng kỹ thuật KTQTCL (gồm các nhóm kỹ thuật: kế toán chi phí chiến lược SCM, kế toán khách hàng, kế toán đối thủ cạnh tranh, định giá chiến lược, và đánh giá thành quả hoạt động BSC). Biến kết quả cuối cùng là Thành quả hoạt động doanh nghiệp (Organizational Performance), được đo lường toàn diện qua hai phương diện: thành quả tài chính (ROA, ROE, ROS, ROI) và thành quả phi tài chính (sự thỏa mãn của khách hàng, chất lượng quy trình, đổi mới sáng tạo). Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: áp dụng cho các doanh nghiệp phi tài chính quy mô vừa và lớn, nơi có cấu trúc tổ chức hoàn chỉnh và đủ nguồn lực tài chính - kỹ thuật để vận hành hệ thống thông tin kế toán phức hợp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ lập trường nhận thức luận thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa thực dụng (Pragmatism), áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design) kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng:

[Khảo sát định tính: Phỏng vấn sâu chuyên gia (09/2020 - 01/2021)]
[Hiệu chỉnh mô hình & Bộ thang đo nghiên cứu]
[Nghiên cứu định lượng sơ bộ: Thử nghiệm thang đo (02/2021 - 04/2021)]
[Nghiên cứu định lượng chính thức: Khảo sát diện rộng (05/2021 - 07/2021)]
[Phân tích PLS-SEM trên SmartPLS: Kiểm định Giả thuyết & Đo lường Impact]

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai nghiêm ngặt qua ba giai đoạn liên tiếp:

1. Nghiên cứu định tính (01/09/2020 đến 30/01/2021): Thực hiện phỏng vấn sâu với các chuyên gia, nhà khoa học và giám đốc điều hành/kế toán trưởng tại các doanh nghiệp nhằm nhận diện bối cảnh đặc thù, hiệu chỉnh và bản địa hóa các thang đo Likert tiếp thu từ y văn quốc tế để phù hợp với môi trường kinh doanh tại Việt Nam.
2. Nghiên cứu định lượng sơ bộ (22/02/2021 đến 20/04/2021): Khảo sát mẫu thử nghiệm nhằm đánh giá độ tin cậy sơ bộ của thang đo qua phân tích hệ số Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA), loại bỏ các biến quan sát không đạt yêu cầu để hoàn thiện bảng hỏi chuẩn hóa.
3. Nghiên cứu định lượng chính thức (20/05/2021 đến 20/07/2021): Phát phiếu khảo sát trực tiếp và trực tuyến đến các đối tượng mục tiêu. Bảng hỏi sử dụng thang đo Likert đa mức độ được thiết kế chặt chẽ.

Đối tượng khảo sát được chọn lọc có chủ đích gồm những người trực tiếp phụ trách hoặc sử dụng thông tin kế toán: Kế toán trưởng, Giám đốc tài chính (CFO), Giám đốc điều hành (CEO) và các nhà quản lý cấp trung tại các doanh nghiệp phi tài chính quy mô vừa và lớn trên lãnh thổ Việt Nam. Chiến lược tam giác giác hóa (triangulation) được áp dụng đồng thời giữa nguồn dữ liệu (khảo sát đa vị trí quản lý), phương pháp (định tính kết hợp định lượng) và lý thuyết nền tảng.

Data và phân tích

Dữ liệu thu thập từ $N = 262$ doanh nghiệp hợp lệ được xử lý và phân tích bằng kỹ thuật Mô hình hóa phương trình cấu trúc bình phương tối thiểu riêng phần (Partial Least Squares Structural Equation Modeling - PLS-SEM) trên phần mềm chuyên dụng SmartPLS.

Quy trình đánh giá mô hình đo lường (Measurement Model) và mô hình cấu trúc (Structural Model) thực hiện qua các tiêu chuẩn khắt khe:

• Độ tin cậy nhất quán nội tại: Hệ số tin cậy Cronbach's Alpha và độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR) của tất cả các cấu niệm tiềm ẩn đều vượt ngưỡng tiêu chuẩn $0.70$.
• Giá trị hội tụ (Convergent Validity): Hệ số tải ngoài (outer loadings) của các biến quan sát đều $> 0.708$ và phương sai trích trung bình (Average Variance Extracted - AVE) $> 0.50$.
• Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Đạt yêu cầu theo tiêu chuẩn Fornell-Larcker và tỷ số Heterotrait-Monotrait (HTMT $< 0.85$ hoặc $< 0.90$).
• Kiểm định đa cộng tuyến: Hệ số phóng đại phương sai (VIF) của các biến chỉ báo và biến tiềm ẩn đều $< 3.3$, khẳng định mô hình không bị ảnh hưởng bởi hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.
• Kiểm định mô hình cấu trúc: Sử dụng kỹ thuật Bootstrapping phi tham số với 5.000 phân mẫu lặp lại để đánh giá độ tin cậy của các hệ số đường dẫn ($\beta$), giá trị thống kê $t$-value, giá trị $p$-value, hệ số xác định $R^2$ và hệ số dự báo liên quan $Q^2$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích định lượng từ dữ liệu thực nghiệm $N = 262$ doanh nghiệp Việt Nam mang lại 5 phát hiện mang tính bước ngoặt:

1. Xác thực mô hình 07 nhân tố quyết định mức độ vận dụng KTQTCL: Toàn bộ 02 nhân tố bên ngoài (Mức độ cạnh tranh môi trường, PEU) và 05 nhân tố bên trong (Cấu trúc sở hữu, CLKD, Định hướng thị trường, Cơ cấu tổ chức phân cấp, CNTT) đều có tác động trực tiếp, thuận chiều và có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) đến mức độ vận dụng các kỹ thuật KTQTCL.
2. Vận dụng KTQTCL thúc đẩy trực tiếp thành quả hoạt động: Mức độ vận dụng các kỹ thuật KTQTCL có tác động tích cực, trực tiếp và mạnh mẽ đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp ($p < 0.001$). Kết quả khẳng định việc áp dụng các công cụ như ABC/ABM, BSC, Chi phí mục tiêu và Kế toán đối thủ cạnh tranh nâng cao đồng thời cả tỷ suất sinh lời (ROA, ROE, ROS) lẫn năng lực thỏa mãn khách hàng và tối ưu hóa vận hành.
3. Vai trò trung gian truyền dẫn then chốt của KTQTCL: Luận án chứng minh sự tồn tại của mối quan hệ tác động gián tiếp có ý nghĩa thống kê: các nhân tố bên ngoài và bên trong tác động tích cực đến thành quả hoạt động thông qua vai trò trung gian can thiệp của việc vận dụng KTQTCL. Điều này khẳng định nếu chỉ có áp lực môi trường hoặc nguồn lực công nghệ mà không chuyển hóa thành việc thực thi các công cụ KTQTCL cụ thể, doanh nghiệp khó có thể tối đa hóa hiệu quả hoạt động.
4. Giải mã mâu thuẫn lý thuyết về PEU và Cạnh tranh: Trái ngược với các phát hiện phủ định của Hoque (2004) tại New Zealand hay Ojra (2014) tại Palestine, tại Việt Nam - một nền kinh tế chuyển đổi có mức độ bất định thị trường cao - nhận thức của nhà quản trị về PEU và áp lực cạnh tranh trở thành lực đẩy trực tiếp buộc doanh nghiệp phải tìm kiếm các hệ thống kế toán hiện đại để giảm thiểu rủi ro.
5. Phát hiện đột phá về Cấu trúc sở hữu và Định hướng thị trường: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam cho thấy sự đa dạng hóa cấu trúc sở hữu (đặc biệt là sự tham gia của cổ đông nước ngoài và khối tư nhân) cùng tư duy định hướng thị trường sâu sắc thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số trong công tác kế toán quản trị chiến lược.

Implications đa chiều

Về mặt học thuật (Theoretical Advances): Luận án đóng góp vào dòng y văn kế toán hành vi và kiểm soát chiến lược một mô hình tích hợp hoàn chỉnh kiểm định đồng thời các tác động trực tiếp và gián tiếp, giải quyết sự bất đồng học thuật kéo dài về vai trò của biến bất định môi trường và cơ cấu tổ chức tại các nền kinh tế mới nổi (Emerging Economies).

Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Thiết lập thành công bộ thang đo chuẩn hóa về 12-16 kỹ thuật KTQTCL và các nhân tố tiền đề được bản địa hóa và kiểm định nghiêm ngặt qua PLS-SEM, tạo tiền đề đo lường đáng tin cậy cho các nghiên cứu tiếp theo trong khu vực Đông Nam Á.

Về mặt quản trị doanh nghiệp (Practical Applications):

• Nhà quản trị cấp cao (CEO, CFO) cần xem KTQTCL là khoản đầu tư chiến lược chứ không đơn thuần là chi phí vận hành kế toán. Cần ưu tiên triển khai các kỹ thuật có giá trị thực tiễn cao như Thẻ điểm cân bằng (BSC) để gắn kết mục tiêu chiến lược với đánh giá hiệu quả, áp dụng Kế toán chi phí theo hoạt động (ABC) và Quản trị chi phí chiến lược (SCM) để kiểm soát giá thành chuỗi giá trị.
• Tăng cường phân cấp quản lý gắn liền với việc trang bị công cụ đo lường hiệu năng cho các nhà quản trị cấp trung; đồng thời đẩy mạnh đầu tư đồng bộ hạ tầng CNTT và hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) để cung cấp dữ liệu tức thời phục vụ kỹ thuật KTQTCL.

Về mặt chính sách quản lý nhà nước (Policy Recommendations): Bộ Tài chính, Hội đồng Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA) cùng các cơ quan điều tiết cần hoàn thiện và ban hành khung hướng dẫn thực hành Kế toán quản trị chiến lược chuẩn mực, khuyến khích các doanh nghiệp niêm yết áp dụng các chỉ tiêu đo lường phi tài chính và phát triển các chương trình đào tạo chứng chỉ nghề nghiệp chuyên sâu về KTQTCL.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án cũng ghi nhận các giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Phạm vi mẫu và tính tổng quát: Dữ liệu khảo sát mới chỉ tập trung vào $N = 262$ doanh nghiệp phi tài chính có quy mô vừa và lớn, loại trừ các định chế tài chính, ngân hàng, bảo hiểm và khối doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ (SMEs).
2. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm nhất định trong năm 2021, do đó chưa phản ánh được độ trễ thời gian (time-lag effect) trong việc chuyển hóa từ vận dụng kỹ thuật KTQTCL sang nâng cao thành quả hoạt động dài hạn.
3. Hiện tượng sai lệch do tự báo cáo (Self-reported bias): Dữ liệu đo lường thành quả tài chính và mức độ vận dụng dựa trên đánh giá cảm nhận của nhà quản lý, tiềm ẩn rủi ro sai lệch đơn nguồn (Common Method Variance - CMV), mặc dù các kiểm định thống kê cho thấy rủi ro này nằm trong giới hạn kiểm soát.

Chương trình nghiên cứu tương lai cần hướng tới:

• Mở rộng khảo sát dọc (Longitudinal Studies) theo chuỗi thời gian nhiều năm để kiểm chứng độ bền vững của tác động;
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang khối doanh nghiệp tài chính - ngân hàng và khối doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo;
• Tích hợp thêm các biến điều tiết hiện đại như Mức độ trưởng thành số (Digital Maturity), Năng lực linh hoạt tổ chức (Organizational Agility) và Cam kết phát triển bền vững theo khung tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những giá trị tác động lan tỏa sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực, dự kiến đóng góp hàng chục trích dẫn khoa học cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán và Quản trị kinh doanh tại các trường đại học khối kinh tế hàng đầu Việt Nam.
• Chuyển đổi ngành: Thúc đẩy làn sóng đổi mới thực tiễn kế toán tại hàng trăm doanh nghiệp sản xuất, thương mại và dịch vụ quy mô vừa và lớn, hỗ trợ các doanh nghiệp nâng cao năng lực định giá chiến lược, tối ưu hóa chi phí vòng đời và gia tăng thị phần trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Tác động chính sách và xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc phục vụ việc hoạch định chính sách nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia của khối doanh nghiệp Việt Nam, đóng góp vào sự minh bạch thông tin tài chính và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực vốn trong nền kinh tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên học thuật: Tiếp cận một khung phân tích đa lý thuyết mẫu mực, phương pháp xử lý PLS-SEM tiên tiến và hệ thống thang đo được chuẩn hóa về KTQTCL.
• Giám đốc điều hành (CEO) và Giám đốc tài chính (CFO): Tiếp nhận cẩm nang thực chứng để tái cấu trúc hệ thống thông tin kế toán, chuyển đổi kế toán từ chức năng ghi chép thụ động thành đối tác chiến lược (Strategic Business Partner) tham gia trực tiếp vào việc hoạch định và thực thi mục tiêu kinh doanh.
• Nhà quản trị R&D và Chuyển đổi số: Nhận diện rõ vai trò tương hỗ giữa đầu tư công nghệ thông tin/ERP và việc hiện thực hóa các kỹ thuật kế toán chi phí hiện đại.
• Các nhà hoạch định chính sách và Tổ chức nghề nghiệp: Có dữ liệu thực chứng tin cậy để biên soạn giáo trình, chuẩn mực hướng dẫn thực hành và chương trình đào tạo nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kế toán quản trị đạt chuẩn khu vực và quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã tích hợp thành công biến số "Cấu trúc sở hữu" vào Lý thuyết bất định (Contingency Theory) và Lý thuyết đại diện (Agency Theory) trong bối cảnh thị trường mới nổi. Luận án chứng minh rằng sự đa dạng hóa sở hữu (tư nhân hóa, liên doanh quốc tế) tạo ra áp lực quản trị thúc đẩy tính minh bạch và đòi hỏi các công cụ kiểm soát chiến lược như KTQTCL, từ đó mở rộng phạm vi ứng dụng của Lý thuyết bất định vốn trước đây chỉ tập trung vào các biến quy mô và công nghệ đơn thuần.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình trước?

So với nghiên cứu của Cadez & Guilding (2008) tại Slovenia hay Ojra (2014) tại Palestine chỉ phân tích mô hình đường dẫn đơn giản hoặc hồi quy OLS, luận án của NCS. Trần Thị Phương Lan đã ứng dụng phương pháp PLS-SEM toàn diện trên phần mềm SmartPLS, cho phép ước lượng đồng thời mô hình đo lường phức hợp bậc cao, kiểm định mối quan hệ trực tiếp và gián tiếp (trung gian) của 07 nhân tố đa chiều với cỡ mẫu lớn $N = 262$ đạt độ tin cậy vượt trội so với các nghiên cứu mẫu nhỏ trước đó tại Việt Nam (như Đoàn Ngọc Phi Anh, 2012; Trinh, 2019 với $N = 174$).

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất và được giải thích bằng dữ liệu thực nghiệm ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là nhân tố Cảm nhận về tính không chắc chắn của môi trường (PEU) và Mức độ cạnh tranh đều có tác động thuận chiều trực tiếp rất mạnh đến vận dụng KTQTCL. Điều này trái ngược hoàn toàn với các kết luận tại các nước phát triển như nghiên cứu của McManus (2013) tại Úc hay Quon (2020) tại Canada (nơi PEU không có tác động). Dữ liệu thực nghiệm cho thấy tại một nền kinh tế đang phát triển với tốc độ biến động chính sách và thị trường cao như Việt Nam, sự bất ổn không làm tê liệt quá trình ra quyết định mà ngược lại, trở thành động lực cấp bách thúc đẩy nhà quản trị phải tìm kiếm các công cụ KTQTCL để chủ động dự báo và quản trị rủi ro.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án trình bày chi tiết và minh bạch toàn bộ quy trình nghiên cứu: từ thiết kế câu hỏi phỏng vấn sâu định tính, danh mục 12-16 kỹ thuật KTQTCL cụ thể, bộ câu hỏi khảo sát định lượng với các thang đo Likert chuẩn hóa, tiêu chí lọc mẫu $N = 262$, đến các thông số kỹ thuật kiểm định mô hình đo lường (Cronbach's Alpha, CR, AVE, HTMT, VIF) và thuật toán Bootstrapping trong SmartPLS, đảm bảo khả năng tái lập và kiểm chứng độc lập hoàn toàn cho các nhà nghiên cứu tiếp theo.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào từ nền tảng luận án?

Nền tảng luận án mở ra lộ trình nghiên cứu 10 năm (2023 - 2033) tập trung vào 3 hướng chính: (i) Nghiên cứu tác động của Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data) và Hệ thống ERP thế hệ mới đến tự động hóa KTQTCL; (ii) Tích hợp KTQTCL với hệ thống Báo cáo phát triển bền vững và Kế toán quản trị môi trường (EMA) theo tiêu chuẩn ESG; (iii) Nghiên cứu thực nghiệm so sánh đa quốc gia (Cross-country comparative studies) giữa các nền kinh tế đang phát triển trong khối ASEAN về mức độ trưởng thành của hệ thống kế toán chiến lược.

Kết luận

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ của NCS. Trần Thị Phương Lan đã mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn mang tính bước ngoặt:

1. Xác lập và kiểm định thành công mô hình lý thuyết toàn diện gồm 07 nhân tố bên ngoài và bên trong tác động trực tiếp và gián tiếp đến việc vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động tại các doanh nghiệp Việt Nam.
2. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đanh thép khẳng định việc vận dụng các kỹ thuật KTQTCL tạo ra bước nhảy vọt về thành quả hoạt động toàn diện của doanh nghiệp, cả ở khía cạnh tài chính (ROA, ROE, ROS, ROI) lẫn phi tài chính.
3. Giải mã thành công cơ chế tác động trung gian của KTQTCL, chứng minh KTQTCL là cầu nối chiến lược biến các áp lực môi trường và tiềm lực nội tại thành năng lực cạnh tranh cốt lõi.
4. Bổ sung nhân tố Cấu trúc sở hữu và Định hướng thị trường vào hệ thống y văn kế toán quản trị tại các nền kinh tế chuyển đổi.
5. Chuẩn hóa quy trình phương pháp luận hỗn hợp và bộ thang đo thực nghiệm đạt chuẩn quốc tế thông qua kỹ thuật PLS-SEM tiên tiến trên mẫu nghiên cứu $N = 262$.
6. Định hình các hàm ý chính sách và khuyến nghị quản trị mang tính hành động cao, đóng góp thiết thực vào công cuộc hiện đại hóa hệ thống quản trị doanh nghiệp và nâng tầm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày tổng quan các công trình nghiên cứu ở nước ngoài và tại Việt Nam liên quan đến ba nội dung là: (1) Các nhân tố bên ngoài và bên trong tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL; (2) Các nhân tố bên ngoài và bên trong tác động đến thành quả hoạt động;(3) Tác động của việc vận dụng kỹ thuật KTQTCL đến thành quả hoạt động.Qua đó, tác giả rút ra nhận xét về các nghiên cứu trước, tìm khoảng trống nghiên cứu và hướng nghiên cứu của luận án. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về nhân tố tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động Công trình nghiên cứu về các nhân tố bên ngoài và bên trong DN tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL 9. Các nhân tố bên ngoài DN tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL Theo Gordon và Narayanan (1984), môi trường kinh doanh bên ngoài DN là một biến ngữ cảnh, đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực KT/KTQT dựa trên lý thuyết bất định. Khía cạnh được tập trung xem xét rộng rãi nhất của môi trường bên ngoài DN là sự không chắc chắn (sự khó đoán trước được về môi trường bên ngoài).

Trong kế toán, sự không chắc chắn có liên quan đến tính hữu ích của thông tin phạm vi rộng và nó được thể hiện qua tính cạnh tranh, sự khó dự đoán trước của mô trường bên ngoài cùng các yếu tố thay đổi (Gordon & Narayanan, 1984. Qua khảo cứu các nghiên cứu trước, khi xem xét tác động giữa các nhân tố thuộc môi trường bên ngoài với vận dụng kỹ thuật KTQTCL và thành quả cho thấy, nhân tố được đề cập nhiều nhất là mức độ cạnh tranh và cảm nhận về tính không chắc chắn của môi trường (PEU) (Phụ lục 1. [10] Mức độ cạnh tranh và vận dụng kỹ thuật KTQTCL Cạnh tranh là điều tất yếu trong nền kinh tế thị trường. Cường độ cạnh tranh là mức độ ảnh hưởng bên ngoài đe dọa sự thành công của các tổ chức (Mia và Clarke, 1999).

Khi hoạt động trong thị trường cạnh tranh các DN phải luôn phải theo dõi sự thay đổi, những bất ổn của môi trường để đưa ra những quyết sách 23 phù hợp, vì thế mà một hệ thống kiểm soát và các kỹ thuật KTQT phức tạp hơn là rất cần thiết (Libby và Waterhouse, 1996; Anderson và Lanen, 1999). Khi mức độ cạnh tranh cao, để giảm thiểu các mối đe dọa từ phía bên ngoài và tăng lợi thế cạnh tranh, các DN cần tập trung vào khách hàng; phân tích hiệu quả hoạt động của khách hàng theo cách phù hợp nhằm hiểu rõ khách hàng và tạo ra giá trị tăng thêm cho khách hàng (Kohli và Jaworski 1990); ngoài ra Cesconvà cộng sự (2019) nhận thấy ngoài việc tập trung vào khách hàng, các DN cần phải còn phải xét đến ảnh hưởng của nhà cung cấp, đối thủ cạnh tranh, sản phẩm thay thế trên thị trường, đây cũng là yếu tố quan trọng để tạo lợi thế cạnh tranh. Do đó, khi môi trường cạnh tranh của DN trở nên khốc liệt, cần phải có một hệ thống kiểm soát và các kỹ thuật KTQTCL để giúp cho việc cải thiện quá trình ra quyết định quản lý của DN. Trong các nghiên cứu thực nghiệm, mức độ cạnh tranh đã được đo lường khác nhau và kết quả tác động đến vận dụng kỹ thuật KTQTCL cũng có sự không thống nhất, cụ thể: Guilding và McManus (2002) đã điều tra ảnh hưởng của mức độ cạnh tranh và định hướng thị trường đến việc vận dụng kỹ thuật KTQTCL (nhóm kế toán khách hàng) tại 124 DNSX niêm yết Úc.

Guilding và McManus đã xem xét nhân tố mức độ cạnh tranh thông qua thang đo Likert 7 mức độ, với 5 biến quan sát (cạnh tranh để bán và phân phối sản phẩm; về chất lượng; sự đa dạng của sản phẩm và giá cả; thị phần sản phẩm; dịch vụ khách hàng). Sử dụng PPNC định lượng và phân tích hồi quy, với dữ liệu được khảo sát qua thư gửi đến 95 kế toán trưởng và 53 giám đốc marketing của các DN này. Kết quả nghiên cứu xác định: mức độ cạnh tranh của thị trường ảnh hưởng thuận chiều đến việc sử dụng một trong năm kỹ thuật kế toán khách hàng (Phân tích lợi nhuận của phân khúc khách hàng) tại các DN Úc. Cũng tại Úc,McManus (2013) khi khảo sát trực tiếp 165 nhà quản trị các DN kinh doanh khách sạn, để kiểm định tác động các nhân tố ngẫu nhiên (cạnh tranh, PEU, định hướng thị trường, cơ cấu tổ chức và CLKD) tới việc vận dụng kỹ thuật KTQTCL.

PPNC định lượng và phân tích mô hình cấu trúc SEM được sử dụng, qua đó, McManus (2013) cũng khẳng định một số kỹ thuật KTQTCL (kế toán khách hàng) bị ảnh hưởng bởi mức độ cạnh tranh, nghĩa là ở các DN kinh doanh khách sạn có mức độ cạnh tranh cao hơn thì các kỹ thuật kế toán khách hàng được vận dụng nhiều hơn. Tương tự như Guilding và McManus (2002); McManus (2013), nghiên cứu của Cescon và cộng sự (2019) cũng xem xét tác động giữa mức độ cạnh tranh gồm 5 biến quan sát (mối đe dọa gia nhập, mối đe dọa của sản phẩm thay thế, quyền lực 24 của người mua, quyền lực của nhà cung cấp, và cạnh tranh giữa các đối thủ cạnh tranh) với việc vận dụng 12 kỹ thuật KTQTCL tại 55 DNSX lớn của Ý. Sử dụng PPNC định tính kết hợp với nghiên cứu định lượng, thực hiện khảo sát và phỏng vấn tám chuyên gia là các CFO và CEO trong bốn ngành công nghiệp khác nhau, nhóm tác giả đưa ra kết luận rằng việc vận dụng các kỹ thuật KTQTCL tại các DNSX Ý bị tác động bởi mức độ cạnh tranh cụ thể: (i) Mối đe dọa gia nhập tác động tích cực đến việc sử dụng kỹ thuật định giá chiến lược, BSC; (ii) Mối đe dọa của sản phẩm thay thế có ảnh hưởng đáng kể đến sử dụng kỹ thuật về chi phí vòng đời, BSC; (iii) Quyền lực nhà cung cấp có ảnh hưởng tích cực đến sử dụng định giá chiến lược; (iv) Cạnh tranh giữa các đối thủ cạnh tranh làm tăng việc sử dụng các kỹ thuật như chi phí mục tiêu, BSC. Tại Palestine, một quốc gia đang phát triển, kết quả nghiên cứu của Ojra (2014) khi thực hiện điều tra tác động giữa các nhân tố ngẫu nhiên (mức độ cạnh tranh, PEU, CLKD, quy mô, công nghệ, cơ cấu tổ chức) với vận dụng 16 kỹ thuật KTQTCL và thành quả hoạt động.

Dữ liệu khảo sát tại 175 DN lớn nhất của Palestine và sử dụng PPNC định lượng, phân tích mô hình cấu trúc SEM để thực hiện nghiên cứu. Ojra xem xét tác động của mức độ cạnh tranh với vận dụng KTQTCL và cho thấy cũng có kết quả tương đồng với kết quả các nghiên cứu tại Úc, Ý như trình bày ở trên, khi khẳng định mức độ cạnh tranh càng gia tăng thì mức độ sử dụng kỹ thuật KTQTCL (kỹ thuật kế toán đối thủ cạnh tranh, kỹ thuật kế toán khách hàng) càng nhiều trong các DN Palestine. Tuy nhiên, trong phạm vi các DN Canada hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau, Quon (2020) khảo sát tại 101 DN có quy mô từ nhỏ đến rất lớn của Canada, cho thấy mặc dù có mức độ tương quan đáng kể nhưng lại không có bằng chứng để khẳng định rằng mức độ cạnh tranh càng cao thì DN càng vận dụng nhiều kỹ thuật KTQTCL. [11] Cảm nhận về tính không chắc chắn của môi trường (PEU) và vận dụng kỹ thuật KTQTCL Môi trường kinh doanh bên ngoài DN với sự thay đổi không ngừng, do đó sự cảm nhận về tính không chắc chắn của môi trường (PEU) được các nhà quản trị đặc biệt quan tâm xem xét trong quá trình ra quyết định chiến lược với mục tiêu điều chỉnh các hoạt động của DN cho phù hợp với các cơ hội của môi trường.

PEU có liên quan đến việc các nhà quản trị không dự đoán chính xác được các hành động liên quan đến đối thủ cạnh tranh trên thị trường, nhu cầu khách hàng, những thay đổi của yếu tố kinh tế, công nghệ và pháp lý. Nhiều học giả cho rằng môi 25 trường bên ngoài mà các nhà quản trị phản ứng lại là môi trường mà họ cảm nhận được chứ không phải môi trường thực tế bên ngoài, và khi các nhà quản trị càng nhận thức được ảnh hưởng của PEU đối với hoạt động của DN, họ càng cần phải sử dụng các thông tin của KTQTCL nhiều hơn để cung cấp thêm thông tin tài chính, phi tài chính, thông tin bên ngoài, giúp nhà quản trị có thể chủ động đối phó với các tình huống không chắc chắn của môi trường kinh doanh. Do vậy PEU được xem là một yếu tố dẫn đến sự thay đổi thiết kế hệ thống thông tin KTQTCL (McManus, 2013). Pavlatos (2015) tiến hành điều tra tác động giữa các nhân tố ngẫu nhiên đến vận dụng 11 kỹ thuật KTQTCL và hiệu quả tài chính quá khứ tại 106 khách sạn hàng đầu Hy Lạp.

Bằng PPNC định lượng, sử dụng mô hình PLS SEM, Pavlatos đã xem xét nhân tố PEU, sử dụng thang đo Likert 7 mức độ với 6 biến quan sát (cạnh tranh về giá, môi trường kinh tế bên ngoài, sự xuất hiện của dịch vụ mới, hoạt động của đối thủ cạnh tranh, thị hiếu khách hàng, ràng buộc về luật pháp, quản lý nhà nước và kinh tế). Kết quả nghiên cứu tiết lộ PEU có tác động thuận chiều đến kỹ thuật KTQTCL, nghĩa là khi mức bất ổn môi trường càng cao thì kỹ thuật KTQTCL được DN sử dụng nhiều hơn để giảm sự không chắc chắn và cải tiến việc ra quyết định quản trị, lên kế hoạch quản trị và kiểm soát. Điều này cũng đúng như kết quả công bố của Cescon và cộng sự (2019) tại Ý,khi thấy có sựtác động tích cực, thuận chiều của PEU đến vận dụng KTQTCL. PEU cao làm tăng cường vận dụng kỹ thuật KTQTCL và làm tăng hiệu quả hoạt động (Al-Mawali, 2015).

Trái ngược với các kết quả kể trên, McManus (2013)khi khảo sát tại 165 cơ sở kinh doanh khách sạn lớn của Úc. McManus (2013) xem xét PEU thông qua thang đo Likert 7 mức độ,với 5 biến quan sát (các yếu tố bên ngoài: khách hàng, đối thủ cạnh tranh, nhà cung cấp, quản lý nhà nước, và công nghệ), lại kết luận rằng chưa có cơ sở để khẳng định là PEU có tác động thuận chiều với vận dụng các kỹ thuật KTQTCL. Điều này lại tiếp tục đượcHoque (2004), Ojra (2014), Quon (2020) khẳng định: PEU không dẫn đến việc vận dụng KTQTCL cao hơn trong các công ty tại Úc, Palestine, Canada.