Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN §Æt vÊn ®Ò TrÎ tµn tËt vÒ trÝ tuÖ kh¸ phæ biÕn: trÎ chËm ph¸t triÓn tinh thÇn, mét phÇn ®¸ng kÓ trÎ bÞ b¹i n·o vµ c¸c d¹ng tµn tËt kh¸c ë trÎ em. ë VN, sè trÎ cã KK vÒ häc chiÕm kho¶ng 20% sè trÎ tµn tËt, sè trÎ cã khã kh¨n vÒ nghe nãi còng chiÕm mét tû lÖ t¬ng ®¬ng [9]. Sè trÎ cã rèi lo¹n ph¸t ©m vµ nãi ngäng chiÕm 29% khã kh¨n vÒ giao tiÕp ë trÎ tµn tËt, trong ®ã, nãi ngäng do khe hë vßm miÖng xÊp xØ 9%. Cßn ë Mü, tû lÖ trÎ em tµn tËt cã khã kh¨n vÒ giao tiÕp lµ 26%.
Trong mét ®iÒu tra kh¸c ë Mü, ngêi ta thÊy 3% trÎ em tuæi häc ®êng bÞ rèi lo¹n ph¸t ©m, 4% bÞ nãi l¾p, c¸c bÖnh lý vÒ giäng chiÕm 6% vµ kho¶ng 7% cã khã kh¨n vÒ nghe [Héi Ng«n ng÷ trÞ liÖu Mü 1984]. Sù ph¸t triÓn vÒ ng«n ng÷, lêi nãi cña trÎ g¾n liÒn víi møc ®é ph¸t triÓn cña t duy vµ nhËn thøc vµ ho¹t ®éng cña c¬ quan ph¸t ©m. §Ó x¸c ®Þnh nh÷ng khã kh¨n vÒ ng«n ng÷ vµ giao tiÕp cña trÎ rÊt cÇn cã nh÷ng sè liÖu vÒ møc ®é ng«n ng÷ lêi nãi cña trÎ em theo ®é tuæi cña chóng. ë ViÖt nam ®· cã mét sè nghiªn cøu vÒ lÜnh vùc nµy [14,24], nhng ®Ò cËp chñ yÕu ®Õn c¸c lÜnh vùc kh¸c cña ng«n ng÷ nh tõ vùng, cÊu tróc c©u, lo¹i tõ … mµ cha ®i s©u vÒ ©m vÞ häc.
Do vËy, nghiªn cøu nµy nh»m x¸c ®Þnh c¸c mèc ph¸t triÓn b×nh thêng vÒ ©m vÞ häc lµm c¬ së cho viÖc chÈn ®o¸n c¸c bÖnh lý vÒ lêi nãi ë trÎ em. Môc ®Ých nghiªn cøu: 1 Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN 1. Nghiªn cøu ®é dµi trung b×nh cña ph¸t ng«n cña ®é tuæi 31-36 th¸ng. Nghiªn cøu sù hoµn chØnh vÒ ©m vÞ häc trong ®é tuæi 31-36 th¸ng ë trÎ em néi thµnh Hµ néi.
2 Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1. Chøc n¨ng giao tiÕp (ng«n ng÷- ph¸t ©m). [9,28,32] Qu¸ tr×nh giao tiÕp ®îc thùc hiÖn nhê nh÷ng chøc n¨ng ®îc ph©n tÝch mét c¸ch riªng rÏ thµnh: giäng nãi, cÊu ©m, ng«n ng÷, ng÷ ®iÖu vµ nghe. ¢m s¾c Giä Cêng ®é ng nãi ¢m thanh C ¢m tiÕt Êu ©m Giao tiÕp H×nh th¸i Nèi kÕt Ng« Ng÷ nghÜa n ng÷ Sö dông Nãi dÔ, tr«i §é lu ch¶y lo¸t KiÕn thøc NhÞp ®iÖu TiÕp nhËn lêi nãi 3 Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN ThÓ hiÖn lêi nãi Nghe S¬ ®å 1.
C¸c chøc n¨ng riªng rÏ cña qu¸ tr×nh giao tiÕp Giäng nãi lµ mét trong nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n cña giao tiÕp b»ng lêi nãi. Giäng nãi con ngêi cã kh¶ n¨ng biÕn ho¸ ®a d¹ng trong giao tiÕp ph¶n ¸nh c¸c s¾c th¸i t×nh c¶m vµ ®¹o ®øc. ¢m s¾c vµ cêng ®é giäng kh¸c nhau ë mçi ngêi vµ mçi ng÷ c¶nh, nã mang thªm nhiÒu nghÜa ngoµi néi dung cña ph¸t ng«n. Nguån gèc t¹o ©m thanh cña lêi nãi lµ thanh qu¶n víi c¸c d©y thanh.
Sù dao ®éng vµ ®ãng më ®Òu ®Æn cña d©y thanh khiÕn giäng nãi ªm ¸i vµ b×nh thêng. Giao tiÕp còng cã thÓ thùc hiÖn díi h×nh thøc ng«n ng÷ kh«ng lêi. Nh vËy, kh¸i niÖm ng«n ng÷ réng h¬n lêi nãi. Ng«n ng÷ lµ hÖ thèng tÝn hiÖu ®îc m· ho¸ mét c¸ch vâ ®o¸n sö dông ®Ó giao tiÕp.
Ng«n ng÷ bao gåm c¸c thµnh tè nh: h×nh th¸i häc, nèi kÕt, ng÷ nghÜa vµ dông häc. H×nh th¸i häc nghiªn cøu cÊu tróc cña tõ, nã m« t¶ c¸c tõ ®îc t¹o nªn tõ c¸c ®¬n vÞ nhá h¬n (h×nh vÞ) nh thÕ nµo. H×nh vÞ lµ ®¬n vÞ mang nghÜa nhá nhÊt cña ng«n ng÷. VÝ dô trong tiÕng Anh, tõ go cã mét h×nh vÞ, cßn tõ going gåm hai h×nh vÞ.
Thªm h×nh vÞ ing tõ go ®· thay ®æi nghÜa ban ®Çu. H×nh vÞ lµ ®¬n vÞ díi tõ, cÊu t¹o nªn tõ, lµ ®¬n vÞ hai mÆt. VÝ dô trong tiÕng ViÖt h×nh vÞ “ma” mét mÆt chØ ®¬n thuÇn lµ mét h×nh vÞ ®îc t¹o nªn tõ 2 ©m vÞ “m” vµ “a”; mÆt kh¸c nã lµ mét tõ nghÜa lµ ma (ma qu¸i). 4 Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN Nèi kÕt lµ sù s¾p xÕp c¸c tõ theo mét trËt tù nhÊt ®Þnh ®Ó t¹o thµnh c©u cã nghÜa.
Nèi kÕt còng lµ tËp hîp c¸c quy t¾c x¸c ®Þnh c¸ch thøc vµ trËt tù mµ c¸c tõ kÕt hîp víi nhau ®Ó t¹o c©u. Nèi kÕt nghÜa lµ nèi víi nhau, ®Æt vµo víi nhau. NÕu h×nh th¸i häc lµ mét mÆt cña ng÷ ph¸p th× nèi kÕt lµ mÆt thø hai cña ng÷ ph¸p. C¸c ng«n ng÷ ®Òu cã luËt nèi kÕt riªng.
Ng÷ nghÜa nghiªn cøu ý nghÜa cña tõ, ph¸t ng«n vµ cña c©u mµ nã chuyÓn t¶i. Cã mét sè quan niÖm kh¸c nhau vÒ ng÷ nghi· cña tõ, ph¸t ng«n vµ c©u. §øng vÒ phÝa c¸c nghiªn cøu sù thô ®¾c ng«n ng÷ cña trÎ, Gleason 1989 [31], Owens 1992 [35] ®· nhÊn m¹nh ý nghÜa cña tõ n»m trong c¸c d¹ng kh¸c nhau cña tõ. VÝ dô, trÎ nãi “dÐp cña con” cã nghÜa lµ trÎ hiÓu ®îc kh¸i niÖm vÒ së h÷u; “mÑ gÆt lóa” cho thÊy trÎ häc ®îc kh¸i niÖm vÒ mét nh©n vËt.
Dông häc nghiªn cøu kh¶ n¨ng sö dông ng«n ng÷ trong c¸c ng÷ c¶nh x· héi, xem trÎ häc nãi g× vµ nãi khi nµo, c¸ch trÎ giao tiÕp cã lÇn lît, c¸ch duy tr× chñ ®Ò, biÕt kÓ chuyÖn… §é lu lo¸t ®îc ®Æc trng bëi c¶ lêi nãi vµ ng«n ng÷. Nãi lu lo¸t lµ nãi dÔ dµng, mît mµ, thë ®Òu vµ kh«ng g¾ng søc. Nãi lu lo¸t ®Æc biÖt lµ khi mang nghÜa thêng ph¶n ¸nh ngêi cã n¨ng lùc cao. Ngîc l¹i nãi kh«ng lu lo¸t kh«ng nhÊt thiÕt lµ ngêi kÐm hiÓu biÕt.
Mét lÜnh vùc cßn l¹i cña giao tiÕp lµ kh¶ n¨ng nghe. Nghe lµ c¬ së quan träng cho giao tiÕp b»ng lêi nãi. C¬ quan gióp cho chøc n¨ng nghe lµ tai vµ n·o. Ph¹m vi cña ®Ò tµi giíi h¹n trong nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ng÷ ©m häc- ©m vÞ häc ( liªn quan ®Õn chøc n¨ng cÊu ©m) cña trÎ 5 Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN nªn luËn v¨n chØ dõng l¹i m« t¶ t¬ng ®èi chi tiÕt h¬n chøc n¨ng nµy.
Giao tiÕp hµng ngµy thêng ®îc thùc hiÖn b»ng h×nh thøc ng«n ng÷ lêi nãi. Lêi nãi ®îc ph©n tÝch ra thµnh c¸c ©m thanh, mèi liªn quan cña chóng víi nhau, vµ c¸ch thøc kÕt hîp cña chóng thµnh ©m tiÕt vµ tõ. Nh÷ng vÊn ®Ò nµy lµ ®èi tîng nghiªn cøu cña m«n ©m vÞ häc. §èi tîng nghiªn cøu cña ©m vÞ häc lµ c¸c ©m vÞ.
¢m vÞ lµ c¸c ®¬n vÞ ©m thanh nhá nhÊt cña lêi nãi cã mang nghÜa. VÝ dô: hai tõ “c¸t” vµ “ t¸t” cã nghÜa kh¸c nhau lµ bëi hai ©m vÞ “c”* vµ “t” ®øng ë vÞ trÝ ®Çu mçi ©m tiÕt. Nh÷ng thµnh phÇn cßn l¹i cña hai ©m tiÕt ®Òu gièng nhau. Mét ©m vÞ, vÝ dô ©m “k” trong c¸c ng«n ng÷ kh¸c nhau, víi mçi ngêi hoÆc trong mçi ng÷ c¶nh ®îc t¹o ra kh¸c nhau.
Nhng ngêi nghe vÉn nhËn ra ®ã lµ ©m “k”. ë ®©y cã hai kh¸i niÖm cÇn ®îc ph©n biÖt: ©m vÞ häc vµ ng÷ ©m häc. VÝ dô: khi nãi vÒ ©m /k/ mét c¸ch lý tëng vµ tîng trng lµ nãi vÒ ©m vÞ /k/, cßn khi m« t¶ mét ©m /k/ trong mét tõ cña mét ngêi nãi nµo ®ã lµ nãi ®Õn ©m /k/ vÒ ph¬ng diÖn ng÷ ©m häc. Sè lîng c¸c ©m vÞ cña mét ng«n ng÷ kh«ng gièng nhau.
Khi luËn v¨n nãi ®Õn mét ©m nµo ®ã cña lêi nãi lµ nãi ®Õn mét ©m vÞ. C¸c ©m vÞ ®îc ph©n lo¹i vµo c¸c líp kh¸c nhau thµnh nguyªn ©m, phô ©m. Ch©n dung c¸c ©m vÞ ®îc x¸c ®Þnh b»ng c¸c nÐt khu biÖt cña chóng.VÝ dô c¸c nguyªn ©m ®îc x¸c ®Þnh b»ng c¸c nÐt: cao, võa, thÊp, tríc, gi÷a, sau; cßn c¸c phô ©m lµ c¸c nÐt liªn quan ®Õn vÞ trÝ, ph¬ng thøc t¹o nªn chóng. §iÒu nµy sÏ ®îc m« t¶ kü h¬n ë phÇn tiÕp theo díi ®©y.
6 Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN 1. VÒ ng÷ ©m tiÕng ViÖt. [9,16,19,21] Lêi nãi ®îc cÊu t¹o tõ c¸c ph¸t ng«n. Mçi ph¸t ng«n ®îc cÊu t¹o tõ c¸c ©m tiÕt.
TiÕng ViÖt lµ ng«n ng÷ ®¬n ©m tiÕt, nghÜa lµ mçi ©m tiÕt ®ång thêi lµ mét tõ, tr¸i víi ng«n ng÷ ®a ©m tiÕt, mçi tõ ®îc cÊu t¹o tõ h¬n mét ©m tiÕt. Sè lîng ©m tiÕt tiÕng ViÖt thèng kª ®îc vµo kho¶ng 6800 ©m tiÕt. Trong ®ã trªn 90% c¸c ©m tiÕt lµ c¸c ©m tiÕt thùc, nghÜa lµ nh÷ng ©m tiÕt mang néi dung nghÜa nhÊt ®Þnh. Còng do ®Æc ®iÓm lµ ng«n ng÷ ®¬n ©m tiÕt mµ c¸c ©m tiÕt tiÕng ViÖt cã kh¶ n¨ng rÊt lín, chóng cã thÓ cã vai trß cña mét tõ, mét c©u hay mét ph¸t ng«n.
CÊu t¹o ©m tiÕt ®îc m« t¶ b»ng s¬ ®å díi ®©y.CÊu t¹o ©m tiÕt tiÕng ViÖt [9,19,20] S¬ ®å cÊu t¹o ©m tiÕt TiÕng ViÖt ¢m tiÕt 1. C¸c kiÓu kÕt hîp Phô VÇn cña ©m tiÕt: ©m + CÊu ®Çu tróc ©m tiÕt më: NÕu biÓu ¢m Nguyª Phô Than thÞ ®Öm n ©m ©m h nguyªn ©m lµ V cuèi ®iÖ (vowel) u Phô ©m lµ C (consonant), C1 phô ©m ®Çu, C2 (phô ©m cuèi) 7 Nghiªn cøu sù ph¸t triÓn ©m vÞ häc cña trÎ em b×nh thêng ®é tuæi 31- 36 th¸ng ë ®Þa bµn néi thµnh HN Thanh ®iÖu lµ T(tone) B¸n ©m “i” lµ j Gåm c¸c d¹ng ©m tiÕt sau (kÕt thóc b»ng nguyªn ©m) 1. C1wVT “toµ” + Lo¹i ©m tiÕt nöa më (kÕt thóc b»ng b¸n ©m “i” hoÆc “y”) 5. C1 wVjT “toµi” + ¢m tiÕt nöa ®ãng (kÕt thóc b»ng c¸c phô ©m mòi- “m, n, nh, ng”) 7.
C1wVC2T “toµn” + ¢m tiÕt ®ãng ( kÕt thóc b»ng c¸c phô ©m “p,t, ch, k”) 9. C¸c phô ©m ViÖt : Phô ©m lµ nh÷ng ©m thanh ®îc t¹o ra cã sù nghÏn t¾c cña luång h¬i ®i ra trong c¬ quan ph¸t ©m, sù t¾c nghÏn cña luång kh«ng khÝ ®îc diÔn ra víi nh÷ng møc ®é kh¸c nhau, ®óng h¬n lµ nh÷ng c¸ch kh¸c nhau vµ ë nh÷ng bé phËn kh¸c nhau cña bé m¸y ph¸t ©m.