LỜI MỞ ĐẦU Trong bối cảnh hội nhập kinh tế và toàn cầu hóa đang diễn ra trên khắp thế giới, rất nhiều lĩnh vực có sự thay đổi, trong đó có cả mảng giáo dục, khi mà việc môi trường học tập nghiên cứu có sự gia nhập của các du học sinh đến từ các nền văn hoá khác nhau. Tại Hà Nội - Thủ đô nghìn năm văn hiến và là nơi tụ họp của rất nhiều các dụ học sinh đến từ các nền văn hoá khác nhau như Nga, Anh, Trung Quốc,. Thì việc nghiên cứu về sự học hỏi văn hóa và thích nghi với sự khác biệt văn hóa của sinh viên quốc tế tại một đô thị đa văn hóa tại Hà Nội không chỉ có ý nghĩa quan trọng trong lĩnh vực giáo dục mà còn đặt ra những thách thức và cơ hội đối với quá trình tương tác xã hội và văn hóa toàn cầu. Bản thân chúng em khi giao lưu cùng các du học sinh đến từ Trung Quốc trong môi trường đại học cũng thấy được sự tiếp xúc văn hoá và giao lưu, giao thoa văn hoá giữa hai bên là cần thiết.
Mặt khác, các khía cạnh như giao tiếp hiệu quả và thấu hiểu văn hóa có thể được minh họa thông qua nghiên cứu của Gudykunst về "bức tranh giao tiếp giữa các văn hóa", trong đó đề cập đến khả năng hiểu biết và đồng cảm với người khác với nền văn hóa khác nhau. Những khía cạnh này có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng mối quan hệ giữa sinh viên quốc tế và sinh viên trong nước cùng thúc đẩy tạo ra sự đa dạng văn hóa trong thời kỳ hội nhập. Ngoài ra, thông qua việc khám phá cách sinh viên quốc tế thích nghi với sự đa dạng văn hóa, nghiên cứu có thể giúp những chiến lược hỗ trợ và cải thiện môi trường học tập đa văn hóa trở nên tốt hơn và dần được cải thiện môi trường đa văn hoá cho các sinh viên quốc tế sinh sống và làm việc. Cho đến hiện tại, các nghiên cứu về đa văn hoá cũng có khá ít so với các đề tài khác, và hơn nữa, các nghiên cứu về đa văn hoá cũng cần có sự cụ thể hoá vào từng nghiên cứu thì mới có thể áp dụng các lý thuyết nghiên cứu vào thực tiễn được.
Vì vậy, nhóm nghiên cứu lựa chọn đề tài “Nghiên cứu sự học hỏi văn hóa và thích nghi với sự khác biệt văn hóa của sinh viên quốc tế trên địa bàn Hà Nội” không chỉ mang lại 11 hiểu biết sâu sắc hơn về tương tác văn hóa của sinh viên quốc tế tại Hà Nội, mà còn đề xuất những hệ quả quan trọng về việc xây dựng một môi trường học tập toàn cầu và bền vững, nơi sự đa dạng văn hóa được coi là một nguồn lực quan trọng cho sự phát triển cá nhân và xã hội. 12 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu Xu hướng toàn cầu hóa đang diễn ra vô cùng mạnh mẽ trên thế giới, một số quốc gia và vùng lãnh thổ tại Châu Á ngày càng tập trung vào việc nâng cao chất lượng đào tạo đáp ứng nhu cầu của sự dịch chuyển kinh tế. Tại Việt Nam, các trường đại học đang tích cực thay đổi các chủ trương và chính sách hội nhập quốc tế với mong muốn thu hút một lượng lớn sinh viên quốc tế đến tham gia các hoạt động đào tạo. Theo Cục Hợp tác quốc tế đưa ra tại hội nghị tổng kết công tác tiếp nhận, trong năm 2022 Việt Nam đang tiếp nhận đào tạo hơn 45.000 sinh viên quốc tế đến từ 102 vùng quốc gia, lãnh thổ trên thế giới, trung bình hàng năm nước ta đón nhận từ 4.000 lưu học sinh đến Việt Nam học tập.
Tuy nhiên trong giai đoạn Covid-19, trong hai năm 2020 và 2021, Việt Nam chỉ tiếp nhận khoảng 3.000 lưu học sinh mỗi năm, và trong những năm gần đây số lượng sinh viên quốc tế theo học tại Việt Nam đang có dấu hiệu tăng trở lại. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, đa phần sinh viên quốc tế theo học trình độ đại học và các ngắn hạn, số lượng sinh viên theo học trình độ thạc sĩ, tiến sĩ khá khiêm tốn. Với sự tăng trưởng nhanh chóng về số lượng sinh viên quốc tế tại Việt Nam, Hà Nội đã và đang trở thành điểm đến hấp dẫn thu hút lưu học sinh bởi chất lượng đào tạo và số lượng trường đại học đa dạng. Tuy nhiên, sự khác biệt về văn hóa, tư tưởng, lối sống sẽ là một trở ngại lớn đối với những người con xa xứ khi họ phải thích nghi với một môi trường hoàn toàn mới.
Khi đứng trước những khó khăn, rất nhiều câu hỏi tất yếu sẽ được đặt ra, đó là “Khuôn mẫu của sự thích nghi với khác biệt văn hóa của sinh viên quốc tế tại Hà Nội là gì?”, “Đặc điểm chính của sự thích nghi của sinh viên quốc tế với giáo dục tại Hà Nội là gì?”. Đó cũng chính là câu hỏi mà nhóm nghiên cứu muốn giải quyết khi thực hiện đề tài “Nghiên cứu sự học hỏi văn hoá và thích nghi với khác biệt văn hoá của sinh viên quốc tế trên địa bàn Hà Nội”.2 Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1.1 Nghiên cứu quốc tế Có nhiều hướng tiếp cận nghiên cứu khác nhau về sự học hỏi văn hóa và thích nghi với sự khác biệt văn hóa của sinh viên quốc tế, tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu và hướng tiếp cận chính của đề tài này là đi theo hướng các bài nghiên cứu có liên quan được công bố ở nước ngoài và được công bố trong nước. Chính vì vậy, việc nghiên cứu tổng quan của đề tài này cũng được chia thành 2 phần: Tổng quan các nghiên cứu quốc tế và tổng quan các nghiên cứu trong nước. Theo nghiên cứu của Shiao-Yun Chiang (2019) với tên đề tài "International students’ culture learning and cultural adaptation in China", tiến hành nghiên cứu định lượng đánh giá dựa trên 330 sinh viên quốc tế đến từ hơn 57 quốc gia khác nhau.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, tác giả đã kết luận ra 3 mô hình thích ứng văn hóa của sinh viên Trung Quốc là (1) Sinh viên quốc tế tại Trung Quốc đã trải qua những thay đổi đáng kể nhất trong việc thích ứng về mặt cảm xúc/tâm lý thông qua chuỗi đường cong chữ U; (2) Độ nhạy cảm liên văn hóa và trình độ tiếng Trung được nâng cao đáng kể theo thời gian trong khi khả năng thích ứng về nhận thức và hành vi có thể không ảnh hưởng và (3) Giai đoạn quan trọng nhất phải là năm đầu tiên cư trú. Tác giả Chen và Jang đã dựa trên mô hình đường cong chữ U, mô hình đường cong chữ W và mô hình kép để thực hiện đề tài "Theoretical models of culture shock and adaptation in international students in higher education". Bài báo này sử dụng phương pháp tổng quan hệ thống (systematic review) để đánh giá các mô hình lý thuyết về sốc văn hóa và thích nghi của sinh viên quốc tế trong giáo dục đại học. Tác giả xác định quá trình thích ứng văn hóa bao gồm sự chuyển đổi từ cú sốc văn hóa sang trạng thái cân bằng, trong đó có nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến quá trình thích ứng văn hóa, bao gồm đặc điểm cá nhân, sự khác biệt về văn hóa và sự hỗ trợ của thể chế.
Trong Mô hình đường cong chữ U gợi ý rằng sự thích ứng văn hóa tuân theo 14 mô hình hình chữ U, với sự nhiệt tình ban đầu, sau đó là thời kỳ suy thoái và cuối cùng là phục hồi. Mô hình đường cong W đề xuất một quy trình thích ứng phức tạp với mức độ điều chỉnh dao động và những trở ngại tiềm ẩn trong quá trình thực hiện. Mô hình quy trình kép phân biệt giữa các khía cạnh nhận thức và tình cảm của sự thích ứng, nhấn mạnh sự tương tác giữa sức khỏe cảm xúc và các chiến lược giải quyết vấn đề. Năm 2011, "A study of international students' perspectives on cross-cultural adaptation" của Smith và Khawaja thực hiện nghiên cứu định lượng kết hợp định tính với 12 sinh viên quốc tế tại Đại học Massey ở New Zealand và đưa ra những trở ngại mà sinh viên quốc tế phải đối mặt.
Tác giả chỉ ra rằng sinh viên quốc tế tại New Zealand ảnh hưởng tâm lý bởi hiện tượng sốc văn hóa, ngoài ra sự bất đồng ngôn ngữ và sự thích ứng nền văn hóa mới khiến họ cảm thấy không đủ linh hoạt để đáp ứng trong môi trường xã hội hoặc học thuật. Nghiên cứu "Learning and growing in a 'foreign' context: Intercultural experiences of international students" (tạm dich: Học tập và phát triển trong bối cảnh 'xa lạ') của tác giả: Qing Gua, Michele Schweinfurt, Christopher Day, bài nghiên cứu đã được thực hiện bằng phương pháp phỏng vấn cá nhân và nhóm với 35 sinh viên quốc tế và cựu sinh viên đến từ 15 quốc gia Những trải nghiệm giao thoa văn hóa của sinh viên quốc tế) vẽ nên bức tranh sinh động về hành trình du học đầy thử thách nhưng cũng vô cùng ý nghĩa.Bước vào môi trường đại học mới mẻ, sinh viên quốc tế đối mặt với nhiều rào cản về ngôn ngữ, văn hóa, học tập và hòa nhập xã hội. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để họ trải nghiệm giao thoa văn hóa, học hỏi và phát triển bản thân. Quá trình thích nghi của sinh viên quốc tế diễn ra theo hướng phức tạp, đan xen giữa các yếu tố cá nhân, sư phạm, tâm lý và văn hóa xã hội.
Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ và tham gia vào các hoạt động học tập. Cảm giác được công nhận và tôn trọng bản sắc văn hóa là chìa khóa cho sự thành công trong học tập và hòa nhập. 15 Theo nghiên cứu “Predicting multicultural effectiveness of international students: the Multicultural Personality Questionnaire”, nhóm tác giả Jan Pieter Van Oudenhoven và Karen I. Van der Zee đã dùng thang đo MPQ để nghiên cứu về sự hiệu quả trong việc thích nghi văn hóa của sinh viên quốc tế.
Kết quả bài nghiên cứu cho thấy rằng sinh viên quốc tế có tỷ lệ học tập tốt hơn sinh viên bản sứ, theo kết quả phản ứng (như sự cởi mở với xã hội hay sự lạc lõng,.) đối với thang đo MPQ có thể là đại diện cho một biểu hiện tâm trí-hành vi thường xuyên của mỗi đặc điểm tính cách đối với môi trường cụ thể. Nhóm tác giả chỉ ra rằng những biểu hiện thường xuyên này của tính cách được gọi là điều chỉnh đặc tính. Những điều chỉnh đặc tính này phụ thuộc vào cả xu hướng tính cách cơ bản và môi trường và có thể thay đổi theo thời gian.