Chương 1: Cơ sở lí luận sự hài lòng của khách hàng về chất lượng dịch vụ - Mô hình nghiên cứu sự hài lòng của khách hàng 1.Chất lượng dịch vụ 1.Định nghĩa về dịch vụ Adam Smith từng định nghĩa rằng, “dịch vụ là những nghề hoang phí nhất trong tất cả các nghề như cha đạo, luật sư, nhạc công, ca sĩ ôpêra, vũ công…Công việc của tất cả bọn họ tàn lụi đúng lúc nó được sản xuất ra”. Từ định nghĩa này, ta có thể nhận thấy rằng Adam Smith có lẽ muốn nhấn mạnh đến khía cạnh “không tồn trữ được” của sản phẩm dịch vụ, tức là được sản xuất và tiêu thụ đồng thời. Có cách định nghĩa cho rằng dịch vụ là “những thứ vô hình” hay là “những thứ không mua bán được”. Trước đây, quan niệm về dịch vụ còn rất hạn hẹp.
Dịch vụ chỉ bao gồm những hoạt động kinh tế thỏa mãn nhu cầu bổ sung cho cuộc sống như sửa chữa đồ dùng gia đình, sửa chữa máy móc…, về cơ bản là các hoạt động phụ. Ngày nay, khoa học kỹ thuật phát triển nhanh chóng, sản xuất với tốc độ cao thúc đẩy quá trình phân công lao động xã hội, nhu cầu phục vụ cuộc sống cũng tăng lên nhanh chóng. Từ đó hoạt động dịch vụ được tách thành một hoạt động riêng, thống trị nền kinh tế quốc dân tại nhiều quốc gia trên thế giới. Dịch vụ là một phạm trù rất rộng, bao gồm: dịch vụ sản xuất, dịch vụ khoa học, dịch vụ đời sống con người.
Ngày nay vai trò quan trọng của dịch vụ trong nền kinh tế ngày càng được nhận thức rõ hơn. Có một định nghĩa rất hình tượng nhưng cũng rất nổi tiếng về dịch vụ hiện nay, mà trong đó dịch vụ được mô tả là “bất cứ thứ gì bạn có thể mua và bán nhưng không thể đánh rơi nó xuống dưới chân bạn”. Mác cho rằng : “Dịch vụ là con đẻ của nền kinh tế sản xuất hàng hóa, khi mà kinh tế hàng hóa phát triển mạnh, đòi hỏi một sự lưu thông thông suốt, trôi chảy, liên tục để thoả mãn nhu cần ngày càng cao đó của con người thì dịch vụ ngày càng phát triển” 6 Như vậy, với định nghĩa trên, C. Mác đã chỉ ra nguồn gốc ra đời và sự phát triển của dịch vụ, kinh tế hàng hóa càng phát triển thì dịch vụ càng phát triển mạnh.
Theo Từ điển Tiếng Việt: Dịch vụ là công việc phục vụ trực tiếp cho những nhu cầu nhất định của số đông, có tổ chức và được trả công [Từ điển Tiếng Việt, 2004, NXB Đà Nẵng, tr256] Định nghĩa về dịch vụ trong kinh tế học được hiểu là những thứ tương tự như hàng hoá nhưng phi vật chất [Từ điển Wikipedia]. Theo quan điểm kinh tế học, bản chất của dịch vụ là sự cung ứng để đáp ứng nhu cầu như: dịch vụ du lịch, thời trang, chăm sóc sức khoẻ…và mang lại lợi nhuận. Theo đà phát triển của lực lượng sản xuất xã hội và sự tiến bộ văn minh nhân loại, lĩnh vực dịch vụ phát triển hết sức phong phú. Dịch vụ không chỉ ở các ngành phục vụ như lâu nay người ta vẫn thường quan niệm, hoặc như gần đây dịch vụ được định nghĩa: “Dịch vụ là hoạt động cung ứng lao động, khoa học, kỹ thuật, nghệ thuật nhằm đáp ứng nhu cầu về sản xuất, kinh doanh, đời sống vật chất, tinh thần, các hoạt động ngân hàng, tín dụng, cầm đồ, bảo hiểm”, mà nó phát triển ở tất cả các lĩnh vực quản lý và các công việc có tính chất riêng tư (tư vấn về sức khoẻ, trang trí tiệc…).
Philip Kotler cho rằng: “ Dịch vụ là mọi hành động và kết quả mà một bên có thể cung cấp cho bên kia và chủ yếu là vô hình và không dẫn đến quyền sở hữu một cái gì đó. Sản phẩm của nó có thể có hay không gắn liền với một sản phẩm vật chất”.TS Nguyễn Văn Thanh cho rằng: “Dịch vụ là một hoạt động lao động sáng tạo nhằm bổ sung giá trị cho phần vật chất và làm đa dạng hoá, phong phú hoá, khác biệt hoá, nổi trội hoá… mà cao nhất trở thành những thương hiệu, những nét văn hoá kinh doanh và làm hài lòng cao cho người tiêu dùng để họ sẵn sàng trả tiền cao, nhờ đó kinh doanh có hiệu quả hơn”. Như vậy có thể thấy dịch vụ là hoạt động sáng tạo của con người, là hoạt động có tính đặc thù riêng của con người trong xã hội phát triển, có sự cạnh tranh cao, có yếu tố bùng phát về công nghệ, minh bạch về pháp luật, minh bạch chính sách của chính quyền. Đặc điểm dịch vụ 7 Các đặc điểm về dịch vụ được nhắc đến trong các tài liệu về tiếp thị dịch vụ, được tổng hợp lại và nhìn chung bao gồm 4 đặc điểm chính là tính vô hình,tính không thể tách rời, tính không đồng nhất, tính không thể tích trữ (Regan,1963; Rathmell, 1966; Shostack, 1977 và Zeithaml et al, 1985) (dẫn theo Harris et al, 1998) ✓ Tính vô hình(tính không hiện hữu): khác với các sản phẩm khác, khách hàng không thể nhìn thấy, sờ, cảm giác hay nghe thấy được sản phẩm dịch vụ trước khi mua.
Họ chỉ có thể đánh giá được sản phẩm đó là tốt hay không sau khi đã sử dụng sản phẩm dịch vụ ấy. → Ý nghĩa: Với đặc điểm này của dịch vụ thì doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ cần phải có các chính sách xúc tiến quảng cáo cho phù hợp để khách hàng có thể cảm nhận tốt nhất, biết đến nhiều nhất và đi đến quyết định sử dụng sản phẩm dịch vụ của mình. ✓ Tính không đồng nhất(tính không xác định): sản phẩm dịch vụ được sản xuất và cung cấp cho khách hàng thông qua một quy trình khép kín. Nếu thiếu một trong bất kì các khâu nào thì sản phẩm dịch vụ trở nên không hoàn hảo và không thể cung cấp cho khách hàng vì nó sẽ làm giảm mức độ hài lòng của khách hàng xuống mức thấp nhất.
Điều này được thể hiện rõ qua các sản phẩm dịch vụ nhà hàng, dù cho người đầu bếp nấu ăn ngon như thế nào nhưng cung cấp phục vụ của người phục vụ mang đến cho khách hàng thiếu ân cần cũng sẽ ảnh hưởng đến khẩu vị của món ăn đó. →Ý nghĩa: Với đặc điểm này doanh nghiệp cần nghiên cứu rõ tâm lí của khách hàng để làm sao phục vụ được khách hàng một cách tốt nhất; đồng thời cũng tổ chức, huấn luyện được đội ngũ nhân viên có trình độ, chuyên nghiệp và nhạy cảm nắm bắt được tâm lí khách hàng để có được phong thái phục vụ tốt nhất. ✓ Tính không thể tách rời(tính đồng thời): do dịch vụ được cung cấp và tiêu thụ cùng một lúc nên rất giới hạn trong việc kiểm tra.Nếu chưa có khách hàng, chưa có hệ thống tạo ra dịch vụ. Vì không có thời gian giãn cách giữa sản xuất và tiêu dùng dịch vụ để kiểm tra trong sản phẩm, 8 trong dịch vụ nên thực hiện khẩu hiệu “làm đúng, làm tốt ngay từ đầu”.
Ngoài ra dịch vụ do con người tạo ra và cung cấp cho khách hàng nên nó phụ thuộc rất nhiều vào con người. Một vị khách có thể nhận được một dịch vụ tuyệt vời vào ngày hôm nay nhưng có thể nhận được một dịch vụ xoàng xĩnh vào ngày hôm sau do cùng một nhân viên cung cấp. Sở dĩ có tình trạng như vậy xảy ra là do tâm trạng, tình hình sức khỏe hay một vấn đề cá nhân nào đó của nhân viên ảnh hưởng đến sự cung cấp dịch vụ cho khách hàng. →Ý nghĩa: Với đặc điểm này,các doanh nghiệp cần có chính sách phân phối hợp lí để có thể cung ứng đầy đủ nhu cầu của khách hàng.
✓ Tính không thể tồn trữ (tính không tồn kho): đặc tính này thể hiện rõ nhất ở việc không thể tồn kho.Vì tính đồng thời của sản xuất và tiêu dùng dịch vụ nên sản phẩm dịch vụ không cất giữ được và rất dễ bị hư hỏng.Các nhà cung ứng dịch vụ không thể bán tất cả sản phẩm của mình sản xuất ở hiện tại và lại càng không có cơ hội bán ở tương lai do không lưu kho được. Một dịch vụ ngày hôm nay không bán được có nghĩa là đã thất thoát doanh thu về dịch vụ đó ngày hôm nay. Không thể nói tôi sẽ bán bù dịch vụ đó vào ngày mai được. →Ý nghĩa: Với đặc điểm này, doanh nghiệp cần tổ chức hệ thống phân phối hợp lí để có thể phục vụ được nhu cầu của khách hàng, tránh tình trạng khi khách hàng cần thì không có, khi thì có quá nhiều nhà cung cấp.
Các doanh nghiệp có thể mở rộng lĩnh vực kinh doanh cùng kinh doanh các ngành dịch vụ có liên quan đến nhau. Chất lượng dịch vụ và các mô hình đánh giá chất lượng dịch vụ Chất lượng dịch vụ có nhiều cách định nghĩa khác nhau tùy thuộc vào đối tượng nghiên cứu và môi trường nghiên cứu và việc tìm hiểu chất lượng dịch vụ là cơ sở cho việc thực hiện các biện pháp cải thiện chất lượng dịch vụ của doanh nghiệp. Vì vậy, việc định nghĩa chất lượng dịch vụ không chỉ quan trọng trong việc xây dựng mục tiêu phát triển mà còn định hướng cho doanh nghiệp phát huy được thế mạnh của mình một cách tốt nhất. 9 Theo ISO 8402, chất lượng dịch vụ là “Tập hợp các đặc tính của một đối tượng, tạo cho đối tượng đó khả năng thỏa mãn những yêu cầu đã nêu ra hoặc tiềm ẩn”.
Có thể hiểu chất lượng dịch vụ là sự thỏa mãn khách hàng được đo bằng hiệu số giữa chất lượng mong đợi và chất lượng đạt được. Nếu chất lượng mong đợi thấp hơn chất lượng đạt được thì chất lượng dịch vụ là tuyệt hảo, nếu chất lượng mong đợi lớn hơn chất lượng đạt được thì chất lượng dịch vụ không đảm bảo, nếu chất lượng mong đợi bằng chất lượng đạt được thì chất lượng dịch vụ đảm bảo. Theo Feigenbaum“Chất lượng là quyết định của khách hàng dựa trên kinh nghiệm thực tế đối với sản phẩm hoặc dịch vụ, đƣợc đo lường dựa trên những yêu cầu của khách hàng, những yêu cầu này có thể được hoặc không đƣợc nêu ra, được ý thức hoặc đơn giản chỉ là cảm nhận, hoàn toàn chủ quan hoặc mang tính chuyên môn và luôn đại diện cho mục tiêu động trong một thị trường cạnh tranh”. Và theo Oliver (1993) thì cho rằng chất lượng dịch vụ ảnh hưởng đến mức độ thỏa mãn của khách hàng.
Nghĩa là chất lượng dịch vụ được xác định bởi nhiều nhân tố khác nhau. Còn Cronin & Taylor (1992) đã kiểm định mối quan hệ này và kết luận rằng cảm nhận chất lượng dịch vụ dẫn đến sự hài lòng của khách hàng .